Οι χωροφύλακες των μαιευτηρίων
 


"Μέρες γιορτής, αφιερωμένες στα παιδιά"
       
(Οι εφημερίδες)

Η ιστορία που θα σας αφηγηθούμε σήμερα δεν είναι ακριβώς εορταστική. Εχει ωστόσο την επικαιρότητά της τούτες τις μέρες που, όπως κάθε χρόνο, τα παιδιά έχουν, υποτίθεται, την τιμητική τους. Ποια, όμως, παιδιά; Γιατί κάποια συνεχίζουν ακόμη να θεωρούνται "δεύτερης κατηγορίας", θύματα κοινωνικών αγκυλώσεων που παραμένουν πανίσχυρες. Ο λόγος για τα παιδιά που γεννήθηκαν εκτός γάμου.
Η επώνυμη καταγγελία προέρχεται από μια νέα γυναίκα που, μαζί με το σύντροφό της, αποφάσισαν να αποκτήσουν παιδιά χωρίς να είναι παντρεμένοι. Επιλογή καθ' όλα θεμιτή στο κατώφλι του 21ου αιώνα, θα υπέθετε κανείς, πόσω μάλλον που το ισχύον Οικογενειακό Δίκαιο έχει καταργήσει κάθε διάκριση μεταξύ παιδιών που έχουν γεννηθεί με γάμο και εκείνων που έχουν γεννηθεί χωρίς γάμο των γονιών τους. Η εμπειρία, ωστόσο, αποδεικνύεται για μια ακόμη φορά αρκετά διαφορετική:
"Τον Απρίλιο του 1995 γέννησα στο Βενιζέλειο Ηρακλείου το πρώτο μου παιδί", εξηγεί η Α.Δ. "Ο γιατρός μαιευτήρας ζήτησε από τον πατέρα -ο οποίος ήταν παρών στον τοκετό- να συμπληρώσει ένα έντυπο, που τελικά δεν χρησιμοποιήθηκε πουθενά. Εφόσον δεν υπήρχε πιστοποιητικό γάμου, ήταν αρμοδιότητα της κοινωνικής λειτουργού να συμπληρώσει το έντυπο και να κάνει τη δήλωση γεννήσεως στο ληξιαρχείο. Φυσικά, σ' αυτήν την περίπτωση δεν αναγράφονται τα στοιχεία του πατέρα ούτε και ζητήθηκε πουθενά η υπογραφή μου. Το παιδί μου, σύμφωνα με τους νόμους, ήταν 'αγνώστου πατρός' και 'εξώγαμο'".

"Παράνομα" μωρά;


Ας μείνουμε για λίγο στο έντυπο που θα συμπλήρωνε ο πατέρας αν υπήρχε πιστοποιητικό γάμου των γονέων. Πρόκειται για μια τυποποιημένη δήλωση γεννήσεως, που απευθύνεται στο τοπικό ληξιαρχείο και περιλαμβάνει τα ατομικά στοιχεία των γονιών (από μία χωριστή στήλη για τον πατέρα και τη μητέρα), πληροφορίες για τον τοκετό και ένα τρίτο τμήμα με γενικό τίτλο "Στοιχεία του τέκνου", όπου εκτός από τον ακριβή τόπο και χρόνο της γέννησης, το ακριβές βάρος του μωρού και το φύλο του, πρέπει να ξεκαθαριστεί και κατά πόσον το παιδί είναι "νόμιμο" ή "εξώγαμο" (σημείο 20).
Αλλά δεν τελειώνει εδώ η δυσάρεστη εμπειρία της συνομιλήτριάς μας: "Τον Μάρτιο του 1997 γεννήθηκε στο Ιασώ το δεύτερο παιδί μας", συνεχίζει. "Εκεί, το έντυπο αυτό συμπληρώνεται από το προσωπικό του μαιευτηρίου (υπάρχει ειδική υπηρεσία) και οι ίδιοι αναλαμβάνουν να διεκπεραιώσουν τα του ληξιαρχείου. Μου ζήτησαν να υπογράψω ένα παρόμοιο έντυπο. Αρνήθηκα, διαμαρτυρόμενη για την ύπαρξη των λέξεων 'νόμιμο' και 'εξώγαμο'. Είναι εξωφρενικό να αντιδιαστέλλουν το νόμιμο με το εξώγαμο και να βάζουν ταμπέλα στο μωρό, λίγες ώρες μετά τη γέννησή του. Η υπάλληλος δικαιολογήθηκε ότι δεν είναι δικό τους λάθος, ότι και οι ίδιοι έχουν διαμαρτυρηθεί σε δημοσιογράφους (;) και ότι είναι δύσκολο να αλλάξουν τα έντυπα αυτά λόγω γραφειοκρατίας!. Στο τέλος, υπέγραψα για να μπορέσω να πάρω το μωρό φεύγοντας από το μαιευτήριο. Για το τι θα γινόταν σε αντίθετη περίπτωση, θα σας γελάσω".
Αν, ωστόσο, πρέπει να αναζητηθεί κάποιος μη νόμιμος, δηλαδή παράνομος, στην όλη ιστορία, αυτός δεν είναι (προφανώς!) το νεογέννητο, αλλά οι κύριοι και οι κυρίες που διακινούν τα έντυπα με τις αδιανόητα αναχρονιστικές διατυπώσεις. Να θυμίσουμε ότι το Σύνταγμα (άρθρο 23/1) απαιτεί την προστασία της παιδικής ηλικίας, χωρίς διάκριση μεταξύ παιδιών που γεννήθηκαν μέσα σε γάμο και εκείνων που γεννιούνται χωρίς γάμο των γονιών τους. Την άρση κάθε σχετικής διάκρισης επιβάλλει τόσο η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων όσο και το Οικογενειακό Δίκαιο που ψηφίστηκε στην Ελλάδα το 1983 (Νόμος 1329/1983).
Κατά τη διάρκεια της νομοπαρασκευαστικής εργασίας που ξεκίνησε το 1976 και απασχόλησε τρεις διαδοχικές επιτροπές (Επιτροπή Γαζή, αναθεωρητική επιτροπή, τελική επιτροπή υπό την προεδρία του Α. Μάνεση), το συγκεκριμένο ζήτημα υπήρξε από τα βασικά θέματα της συζήτησης, πολύς δε λόγος έγινε την εποχή εκείνη για την ανάγκη να απαλειφθούν οι μειωτικές εκφράσεις που συνόδευαν παραδοσιακά τα εκτός γάμου παιδιά. Ετσι, το νέο Οικογενειακό φρόντισε πρώτα απ' όλα να καταργήσει τους όρους "εξώγαμα" και "γνήσια" τέκνα που υπήρχαν στις παλαιότερες ρυθμίσεις και να τους αντικαταστήσει με τις περιφραστικές διατυπώσεις "τέκνα γεννημένα χωρίς γάμο των γονέων τους" και "τέκνα γεννημένα σε γάμο" (για το θέμα βλ. την εισήγηση της Σοφίας Κουκούλη-Σπηλιωτοπούλου, στο περιοδικό "Ο Αγώνας της Γυναίκας", τεύχος 17, Ιανουάριος-Μάρτιος 1983).

Η κληρονομιά του Ναπολέοντα


Δεν πρόκειται για λεπτομέρειες επουσιώδεις, από εκείνες που καταλήγουν κάποτε στις υπερβολές ενός "πολιτικά ορθού" λεξιλογίου. Ο χαρακτηρισμός που κάθε εποχή έδινε στα παιδιά που γεννιούνται εκτός γάμου απηχούσε πάντοτε το κοινωνικό τους στάτους, συνιστούσε με άλλα λόγια την αιτία και το αποτέλεσμα του ατομικού τους στιγματισμού και, συνήθως, του κοινωνικού εξοστρακισμού τους. Ηταν τα παιδιά που ως, μη "γνήσια", ως "νόθα", ήταν επόμενο να υφίστανται τις συνέπειες της κοινωνικά κατασκευασμένης διαφορετικότητάς τους. Μόνο που αυτά συνέβαιναν σε εποχές κατά τις οποίες οι ευρωπαϊκές νομοθεσίες -και από κοντά και η ελληνική- απαγόρευαν την αναζήτηση της πατρότητας και άφηναν τις άγαμες μητέρες και τα παιδιά τους στο έλεος του πιο εχθρικού περιβάλλοντος.
Χρειάστηκαν αγώνες για να γίνει ορατή η αδικία και να σπάσει το νομοθετικό πλέγμα που συνοψιζόταν στο ναπολεόντειο απόφθεγμα "η κοινωνία δεν έχει το παραμικρό συμφέρον να αναγνωρίσει τα νόθα". Αλλά και στην ελληνική κοινωνία, οι όροι του προβλήματος έχουν τεθεί προ πολλού: ήδη από τη δεκαετία του '20, ο Σύνδεσμος για τα Δικαιώματα της Γυναίκας και το Εθνικό Συμβούλιο των Ελληνίδων επεξεργάστηκαν, με τη βοήθεια νομομαθών της εποχής, σχέδιο νόμου που επέτρεπε την αναζήτηση της πατρότητας και την αναγνώριση των παιδιών που γεννιούνται εκτός γάμου (Βλ. Αννας Παπαδημητρίου, "Κοινωνική και ιστορική μελέτη περί φυσικών τέκνων", !922).
Οι αντιστάσεις που γνώρισε η προσπάθεια αυτή και οι δυσκολίες που αντιμετώπισε η μεταρρύθμιση της σχετικής νομοθεσίας έχουν να μαρτυρήσουν πολλά για την καχυποψία με την οποία αντιμετωπιζόταν το ζήτημα στην Ελλάδα. Ποιος, όμως, θα περίμενε ότι ο πυρήνας της αρχαϊκής αυτής συμπεριφοράς, ο στιγματισμός δηλαδή της άγαμης μητέρας και του παιδιού της, θα επιβίωνε αμετάλλακτος ύστερα από τόσα χρόνια; Η Α.Δ. μάς αφηγείται ότι ο διευθυντής της μαιευτικής κλινικής του Βενιζέλειου προσπάθησε να την πείσει να παντρευτεί λίγο προτού γεννήσει το πρώτο παιδί της: "Τον ρώτησα γιατί. 'Θα έχει συνέπειες για το παιδί', μου απάντησε. 'Τι συνέπειες;', ξαναρώτησα. 'Δεν θα το γράφουν στο σχολείο'".

Βάσανα χωρίς τέλος

Ας μην επιμείνουμε στην προσπάθεια εκφοβισμού της μέλλουσας μητέρας από τον (απολύτως αναρμόδιο) γυναικολόγο. Κι ας παρακολουθήσουμε την εξίσου αποκαλυπτική συνέχεια. Η (συμβολαιογραφική) πράξη αναγνώρισης του παιδιού με τίτλο "Πράξη αναγνώρισης εξώγαμου τέκνου" αποτέλεσε μία ακόμη οδυνηρή έκπληξη για τους δύο γονείς. Ιδιαίτερα τους ενόχλησε η διατύπωση, σύμφωνα με την οποία ο πατέρας δηλώνει ότι το παιδί του γεννήθηκε "από εξώγαμη σαρκική συνάφεια". Και να 'ταν μόνον αυτό; Τα άρθρα του Αστικού Κώδικα, βάσει των οποίων γίνεται η συγκεκριμένο αναγνώριση (1532-1534 και 1537), έχουν καταργηθεί από το ισχύον δίκαιο, γεγονός που μοιάζει να αφήνει παντελώς αδιάφορο τον καλό συμβολαιογράφο.
Είναι αλήθεια ότι τα βάσανα των δύο νέων ανθρώπων που αποφάσισαν να φέρουν στη ζωή τα παιδιά τους χωρίς να έχουν παντρευτεί δεν τελειώνουν εδώ. Ακολούθησε η άρνηση των ιερέων δύο διαφορετικών ενοριών να βαφτίσουν το "εξώγαμο" παιδί ("Πού το βρήκατε το παιδί;" "Αλβανάκι είναι;"). Συμπεριφορές που θυμίζουν άλλες εποχές, αλλά συνιστούν δυστυχώς την καθημερινότητα ανθρώπων που επιλέγουν να πάνε κόντρα στο ρεύμα. Υστερα από αυτά, η αντίδραση της Α. Δ. ηχεί μάλλον ήπια: "Μετά από όλα αυτά που έχω υποστεί προτείνω στο κατεστημένο, νομικό, ιατρικό και ρασοφορεμένο, προς διευκόλυνση του έργου πίεσης και υποταγής που ασκεί, να βάλει στάμπα στο κούτελο της μητέρας και του παιδιού που να γράφει 'εξώγαμο, νόθο, μπάσταρδο κ.ο.κ.', ούτως ώστε να είναι πλέον εύκολος ο εντοπισμός τους και να διευκολύνεται ο λιθοβολισμός τους".

 

 

Αγνοείται η ριζοσπαστική μεταρρύθμιση

Η μεταρρύθμιση του Οικογενειακού Δικαίου που έγινε με τον ν.1329?1983 φέρνει αναμφισβήτητα τη σφραγίδα της ριζοσπαστικότητας. Η μεταρρύθμιση που αναφέρεται στη νομική θέση των παιδιών που γεννιούνται σε ελεύθερη συμβίωση και που, δυστυχώς, τα ονομάζουμε "εξώγαμα", είναι αλήθεια επαναστατική. Η βαθειά τομή που πραγματοποιήθηκε σ' αυτόν τον τομέα καταλήγει ουσιαστικά στην πλήρη εξομοίωση των παιδιών που γεννιούνται χωρίς γάμο των γονέων τους με τα παιδιά που γεννιούνται σε γάμο.
Η αλλαγή αυτή χρειάστηκε ομολογουμένως αρκετή τόλμη. Το φαινόμενο των "εξώγαμων" παιδιών αποτέλεσε ανέκαθεν -και δυστυχώς αποτελεί ακόμη και σήμερα- "κοινωνική ανωμαλία". Παρά την ύπαρξη αυτής της καινοτόμου όσο και ριζοσπαστικής ρύθμισης και παρά την άμβλυνση των προκαταλήψεων, η κοινωνική αποδοκιμασία των "εξώγαμων" παιδιών εξακολουθεί να έχει βαθιά τις ρίζες της στις αντιλήψεις για την κοινωνική σημασία του γάμου και της "νόμιμης οικογένειας".
Είναι προφανές ότι, αυτή η τολμηρή μεταρρύθμιση στη νομική θέση των παιδιών που γεννιούνται χωρίς γάμο, έμμεσα προσθέτει στην παραδοσιακή οικογένεια- πυρήνα που δημιουργείται με το γάμο, και την οικογένεια που δημιουργείται από την ελεύθερη συμβίωση δύο ανθρώπων. Βέβαια, η ελεύθερη συμβίωση των ανθρώπων έχει τη δική της αυτόνομη αιτιολογία και δεν έχει ως αιτία τη νομική εξίσωση των παιδιών που γεννιούνται σε γάμο. Αυτή η εξομοίωση είναι συνέπεια των σχέσεων αυτών. Μια συνέπεια, μάλιστα, που επιβάλλεται από το ίδιο το Σύνταγμα, αλλά και από κείμενα του διεθνούς δικαίου.
Το Σύνταγμα πουθενά δεν κάνει διάκριση μεταξύ "γνήσιων" και "εξώγαμων" παιδιών, όπως ήταν η ορολογία μέχρι τη μεταρρύθμιση του 1983. Επίσης, προβλέπει ρητά την υποχρέωση της Πολιτείας για προστασία της αξίας του ανθρώπου, επιταγή που απαγορεύει μειωτικούς ορισμούς και στίγματα σε βάρος των ανθρώπων.
Εξάλλου αυτή η ρύθμιση περνά μέσα από τη συνταγματική αρχή της ισότητας, της ίσης μεταχείρισης των "εξώγαμων" γονέων και κυρίως της "άγαμης μητέρας", αλλά και της ισότητας των φύλων. Ομως, όλο αυτό το υπόβαθρο, όλη αυτή η τολμηρή σκέψη, στην πράξη αγνοείται πολλές φορές προκλητικά και η καθημερινότητα γράφει τη δική της ιστορία. Βέβαια, άγνοια των νόμων δεν συγχωρείται. Αλλά η κοινωνία έχει δικούς της κανόνες και δικά της μυστικά, καλά φυλαγμένα, για τις αντιδράσεις της. Η Πολιτεία, όμως, έχει χρέος να υπερασπιστεί τους νόμους που θεσπίζει και να επιβάλει την εφαρμογή τους.

Μαρία-Νίκη Κουτσιλαίου
Γενική Γραμματέας Ισότητας

 

(Ελευθεροτυπία, 3/1/1998)

 

www.iospress.gr