Το επιστημονικό γκέτο του κυρίου Συμβούλου
 


"Πριν λίγο καιρό μοιράστηκε από το σχολικό σύμβουλο στα σχολεία, που στις τάξεις τους φοιτούν τσιγγανόπαιδα, ένα ερωτηματολόγιο, το οποίο οι δάσκαλοι πρέπει να δώσουν στα παιδιά για να συμπληρωθεί, διαφοροποιώντας τα σε "τσιγγάνους" και "όχι τσιγγάνους""
             
(από προκήρυξη παράταξης δασκάλων, Νοέμβριος 1996)

Στη Δυτική Αττική, ο ρατσισμός φωλιάζει ακόμη και σε εκπαιδευτικά γραφεία. Και κάποιοι απεργάζονται προτάσεις για τη δημιουργία ενός εκπαιδευτικού απαρτχάιντ για τα τσιγγανόπουλα. Στη διαπίστωση αυτή μας οδήγησαν μια προκήρυξη και δυο ερωτηματολόγια. Η προκήρυξη, η οποία υπογράφεται από την παράταξη δασκάλων "Παρέμβαση για την Αυτονομία και την Εκπαίδευση", καταγγέλλει ως αντιπαιδαγωγικά και ρατσιστικά κάποια ερωτηματολόγια που δόθηκαν για συμπλήρωση στα δημοτικά σχολεία της περιοχής όπου φοιτούν τσιγγανόπουλα.
Αναζητήσαμε τα ερωτηματολόγια και διαπιστώσαμε ότι η καταγγελία είναι απολύτως βάσιμη: Οι δάσκαλοι καλούνται να χωρίσουν τους μαθητές τους σε "τσιγγάνους" και "όχι τσιγγάνους" και να θέσουν σε κάθε ομάδα μια σειρά ερωτημάτων: Τα "όχι τσιγγανόπουλα" οφείλουν να απαντήσουν αν "θέλουν να μένουν σε πόλη που μένουν τσιγγάνοι μαθητές", αν "θέλουν να κάθονται στο ίδιο θρανίο με τσιγγάνους μαθητές", καθώς και "ποια είναι η γνώμη τους για τους τσιγγάνους", αν "τους θέλουν ή όχι" κ.ο.κ. Καθώς οι ερωτήσεις είναι "κλειστές", οι "μη τσιγγάνοι" μαθητές που "θέλουν τους τσιγγάνους" πρέπει να επιλέξουν μεταξύ συγκεκριμένων απαντήσεων. Στην περίπτωση που "δεν θέλουν τους τσιγγάνους", οι εναλλακτικές λύσεις είναι οι εξής: "γιατί δεν είναι σαν εμένα", "γιατί δεν είναι καθαροί", "γιατί δεν μιλάνε καλά", "γιατί έχουν κακές συνήθειες". Το ίδιο ακριβώς ερωτηματολόγιο, αλλά αντεστραμμένο, υποβάλλεται και στους τσιγγάνους μαθητές.
Εδώ αρχίζουν και εδώ τελειώνουν οι αντιρατσιστικές ανησυχίες του εγχειρήματος. Και μόνον όποιος έχει πλήρη άγνοια των συνθηκών που επικρατούν στα συγκεκριμένα σχολεία μπορεί να θεωρήσει ότι η όλη διαδικασία είναι δυνατό να κυλήσει ανώδυνα. Εχοντας να αντιμετωπίσουν καθημερινά ένα εκπαιδευτικό σύστημα που τα ανέχεται με δυσκολία, τα τσιγγανόπουλα "ξεχωρίζονται" για μια ακόμη φορά από τους υπόλοιπους συμμαθητές τους και αντιμετωπίζονται ομαδικά από την τάξη τους ως "ειδικό πρόβλημα" προς επίλυση. Είναι προφανές ότι η αναγκαστική αυτή "ταξινόμηση" κινδυνεύει να τινάξει στον αέρα τις προσπάθειες των δασκάλων εκείνων που αγωνίζονται να πείσουν τα παιδιά ότι αποτελούν μια ενιαία σχολική ομάδα, ότι πρέπει να κάθονται στο ίδιο θρανίο με τον "διαφορετικό" συμμαθητή τους, ότι οι προκαταλήψεις που κουβαλάνε από το σπίτι τους πρέπει να μένουν έξω από την πόρτα της τάξης. Και δεν είναι μόνον αυτό: για τις μικρότερες τάξεις, όπου βρίσκονται και τα περισσότερα τσιγγανόπουλα, το ερωτηματολόγιο είναι απολύτως ακατανόητο. Τι προσλαμβάνει ένα 6χρονο παιδάκι από την έκφραση "όχι τσιγγάνος"; Οι δάσκαλοι που ρωτήσαμε μας εξήγησαν ότι η συμπλήρωση των ερωτηματολογίων προϋποθέτει δύσκολες και δυσάρεστες διευκρινίσεις, οι οποίες στην πράξη ακυρώνουν κάθε παιδαγωγική προσέγγιση που επιδιώκει να αντιμετωπίσει τα παιδιά ως αδιαφοροποίητο, και ως εκ τούτου ισότιμο, σύνολο.
Αλλά τα προβλήματα δεν τελειώνουν εδώ. Οι δάσκαλοι που αρνήθηκαν να μπουν μια μέρα στην τάξη και να κοιτάξουν κάποιους μαθητές τους σαν τσιγγάνους και κάποιους σαν "όχι τσιγγάνους", πιέστηκαν να αφήσουν τις ψευδοευαισθησίες τους στην άκρη και να συμπληρώσουν τα ερωτηματολόγια χωρίς δεύτερη κουβέντα. Οπως αναφέρεται στην προκήρυξη της "Παρέμβασης", στους δασκάλους δόθηκε η εξήγηση ότι το ερωτηματολόγιο διακινείται από σχολικό σύμβουλο της περιφέρειάς τους και εντάσσεται στο πλαίσιο εγκεκριμένης από το υπουργείο έρευνας, η οποία επιδιώκει τη δημιουργία ενός σχολείου που θα δέχεται αποκλειστικά τσιγγανόπουλα και θα καλύπτει τις τρεις πρώτες τάξεις του δημοτικού. Μας ήταν δύσκολο να πιστέψουμε ότι τα κακογραμμένα, ανορθόγραφα και αντιπαιδαγωγικά ερωτηματολόγια που είχαμε στα χέρια μας προέρχονταν από αρμόδιο εκπαιδευτικό που ενεργεί με τις ευλογίες του υπουργείου. Πώς συνδυάζονται οι επαγγελίες της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης με απόψεις που ευαγγελίζονται νέα απαρτχάιντ για τους "Αλλους" της κοινωνίας τούτης;
Και, όμως, συνδυάζονται. Η συνέχεια της αναζήτησης μας αποκάλυψε ότι υπεύθυνος της έρευνας είναι ο σχολικός σύμβουλος Γεώργιος Ματούλας, ο οποίος διαθέτει σχετική έγκριση του υπουργείου Παιδείας (Διεύθυνση Σπουδών) κατόπιν ομόφωνης θετικής γνωμοδότησης του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου (τμήμα Ερευνών και Τεκμηρίωσης). Το επόμενο ερώτημα αφορά ασφαλώς το κατά πόσον οι εκπαιδευτικοί είναι υποχρεωμένοι να αντιμετωπίσουν την έγκριση μιας ιδιωτικής έρευνας ως "διαταγή" και να υποβάλουν την τάξη τους σε μια διαδικσία που οι ίδιοι θεωρούν επιζήμια. Ο κ. Βαγγέλης Καρβούνης, προϊστάμενος του γραφείου δημοτικής εκπαίδευσης, υποστηρίζει ότι "από τη στιγμή που υπάρχει έγκριση από το υπουργείο, ευνόητο είναι ότι στα σχολεία είναι υποχρεωμένοι να το συμπληρώσουν". Ο ίδιος θεωρεί ότι ορισμένα ερωτήματα ήταν ίσως άκομψα, ωστόσο πιστεύει ότι το ερωτηματολόγιο δεν επρόκειτο να πληγώσει τα τσιγγανόπουλα, τα οποία ούτως ή άλλως υφίστανται καθημερινές διακρίσεις.
Και πάλι, ο στόχος της έρευνας παρέμενε ασαφής. Η συνομιλία μας με τον κ. Ματούλα, υπεύθυνο του προγράμματος, θα μας έλυνε κάθε απορία. "Μέχρι σήμερα", μας διευκρίνισε ο σχολικός σύμβουλος, "η εκπαίδευση των τσιγγάνων είναι συνεκπαίδευση. Και έχουμε μεγάλη αποφυγή. Δεν πάνε τα τσιγγανάκια σχολείο. Εφόσον τα μικτά σχολεία μας οδηγούν να μην πάνε τα παιδιά σχολείο, τότε πρέπει να αναζητήσουμε άλλα μοντέλα εκπαίδευσης. Ξεκινάμε λοιπόν από την αλληλοαποδοχή τσιγγάνων και μη τσιγγάνων μαθητών." Για να κινείται μάλιστα ελεύθερα και "να μην τον κυνηγά η υπηρεσία", ίδρυσε το Ινστιτούτο Τσιγγάνικων Μελετών, το οποίο αυτή τη στιγμή βρίσκεται, όπως μας είπε, "στη βαλίτσα του Ματούλα, στο σπίτι μου στην Πετρούπολη". Ο κ. Ματούλας δείχνει σίγουρος ότι τα τσιγγανόπουλα προτιμούν να πηγαίνουν σε ένα αποκλειστικά δικό τους σχολείο, όπως απέδειξε η εμπειρία του 3ου δημοτικού σχολείου Ζεφυρίου, όπου η φοίτηση αυξήθηκε όταν τα τσιγγανάκια παρέμειναν μόνα τους. Δεν είναι όμως μόνον αυτός ο λόγος του επιδιωκόμενου διαχωρισμού. "Και γιατί τα παιδιά των κατωτάτων στρωμάτων να συνεκπαιδευτούν με τα τσιγγανόπουλα, ενώ των ανωτέρων τα στέλνουν αλλού;", ξεσπά ο σύμβουλος. "Θα με υποχρεώσετε εσείς κύριοι να βάλω το παιδί μου με τον τσιγγάνο όταν έχει ψείρα και είναι άπλυτος;"
Η συνέχεια της συνομιλίας είναι ακόμη πιο διαφωτιστική: "Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα", εξηγεί ο κ. Ματούλας, ο οποίος μάλλον αδιαφορεί για το γεγονός ότι οι απόψεις του βρίσκονται σε άμεση αντίθεση με τον ισχύοντα νόμο και τη διακηρυγμένη πολιτική του υπουργείου. "Αυτή τη στιγμή, δυστυχώς, πρέπει να πάρουμε μέτρα, μέχρι και αντισυνταγματικά, για να μπορέσουμε να ερευνήσουμε το θέμα των τσιγγάνων". Και μας αναφέρει τα επιχειρήματα που επιστράτευσε όταν στη δημοτική επιτροπή εκπαίδευσης ακούστηκαν αντιρρήσεις για το ερωτηματολόγιό του: "Τους είπα. Θες δεν θες απέναντί σου τον έχεις τον τσιγγάνο. Παρ' το απόφαση. Το θέμα μας είναι πώς να τον τροποποιήσουμε. Εγώ θα σας βγάλω στοιχεία τέτοια που να μπορέσουμε να παρέμβουμε στο κράτος και να τους ανεβάσουμε την κουλτούρα".
Είναι προφανές ότι ο άνθρωπος ξέρει τι θέλει όταν βάζει τα παιδάκια να απαντήσουν γιατί (δεν) θέλουν το διπλανό τους: "Εγώ είμαι οπαδός να φύγουν τα τσιγγανάκια από τα σχολεία μέσα. Να συγκεντρωθούν σ' ένα σχολείο δικό τους, να στείλουμε προσωπικό πληρωμένο πολύ ακριβά, λουτρά, πλυντήρια, και μετά την τρίτη τάξη να τα σκορπίσουμε στα σχολεία. Εγώ δεν μπορώ να παραμείνω σ' ένα παραδοσιακό σχολείο που τα τσιγγανάκια τα στέλνανε άπλυτα, βρωμάγανε, και μαζεύονταν στη γωνία με το λανθάνοντα ερωτισμό που έχουν και το γάμπρισμα, να μην τα κοιτάει καμιά κοπέλα." Καλό ακούγεται αυτό το σχολείο. Μετά τρία χρόνια στο γκέτο, ποιο τσιγγανάκι θα τολμήσει να χτυπήσει την πόρτα ενός "κανονικού" σχολείου;
Αλλά ο σχολικός σύμβουλος μπορεί να γίνει ακόμη πιο ρητός: "Εγώ αγωνίζομαι για τους τσιγγάνους, να τους ανεβάσω την κουλτούρα, αλλά την κόρη μου δεν την παντρεύω σε τσιγγάνο", μας ξεκαθαρίζει. "Αυτοί που γράψαν την προκήρυξη είναι μια οργάνωση που δεν αξίζει τον κόπο να κουβεντιάσει κανένας. Πρέπει να τους πεις ένα πράμα. Ελα 'δω, ρε, έχετε παιδιά; Σε ποιο σχολείο τα πάτε;" Τα ίδια κάνουν εξάλλου όλοι οι κατά τον κ. Ματούλα "μασκαράδες": ο Πασχαλίδης, ο Κακλαμάνης, η Παπαρήγα και όλοι οι "κουκουέδες". Και μάλλον καλά κάνουν. Γιατί, κατά τον γλαφυρό σχολικό σύμβουλο, τον εκπαιδευτικό που εποπτεύει τα σχολεία στα οποία φοιτούν τσιγγανόπουλα, "στον κοινωνικό ρατσισμό, πρέπει να ξέρετε, στηρίζεται η προκοπή. Στο ρατσισμό οφείλεται η άνοδος της κοινωνίας".    

 

 

Οχι στην γκετοποίηση

"Μιά σύγχρονη δημοκρατική και πλουραλιστική κοινωνία πρέπει να εξασφαλίζει την ισότιμη συμμετοχή όλων των πολιτισμικών ομάδων στο κοινωνικό γίγνεσθαι, με απόλυτο σεβασμό των ιδιαιτεροτήτων τους. Η διαπολιτισμική εκπαίδευση συνδέεται με την κατάργηση των διακρίσεων, την ισονομία, την αλληλοκατανόηση, την αλληλοαποδοχή και την αλληλεγγύη. Απευθύνεται τόσο στις κοινωνικές ομάδες με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες, όσο και στον πληθυσμό της κυρίαρχης πολιτισμικής ταυτότητας. Είναι αντίθετη σε κάθε διαχωριστική και αφομοιωτική αντίληψη και πρακτική.
Αναγνώριση της ετερότητας από την πλευρά του σχολείου σημαίνει απαλλαγή από τη λανθασμένη αντίληψη ότι η κυρίαρχη γλωσσική και πολιτισμική εκδοχή που μεταδίδεται στους μαθητές είναι η μόνη και νόμιμη μορφή επικοινωνίας.
Σε ό,τι αφορά τους τσιγγανόπαιδες, για πρώτη φορά από το τρέχον σχολικό έτος, καθιερώθηκε η "κάρτα μετακινουμένου μαθητή", έτσι ώστε να διευκολύνεται η πρόοδος αυτών που μετακινούνται από περιοχή σε περιοχή.
Πρώτιστο μέλημά μας είναι να αποφύγουμε οποιασδήποτε μορφής "γκετοποίηση" και να εξασφαλίσουμε τις προϋποθέσεις για τη "δυναμική ένταξη" των τσιγγανοπαίδων στο σχολικό μας σύστημα."

Δημήτρης Χαλκιώτης
(Ειδ. Γραμματέας Παιδείας Ομογενών - Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης του υπουργείου Παιδείας)

 

 

 

(Ελευθεροτυπία, 14/12/1996)

 

www.iospress.gr