Η Κοινωνιολογία της κλούβας
 


"Πανεπιστημιακά ιδρύματα από κοινού με την Ασφάλεια ξεκινούν εμπειρική- κοινωνιολογική έρευνα"
             
( είδηση της 29/11/95)

Εναν ακριβώς χρόνο μετά τις μαζικές συλλήψεις του περσινού Πολυτεχνείου, μια έρευνα που δεν ολοκληρώθηκε θέτει το πρόβλημα της συνεργασίας των επιστημόνων με τους κατασταλτικούς μηχανισμούς και πιο συγκεκριμένα το ζήτημα της χρήσης της επιστήμης για σκοπούς που απέχουν πολύ από τα δηλωμένα τουλάχιστον ενδιαφέροντά της. Πρόθεση της έρευνας στην οποία αναφερόμαστε ήταν να μελετήσει τα κοινωνικά χαρακτηριστικά των 529 συλληφθέντων και να εξαγάγει συμπεράσματα για τους λόγους που τους ώθησαν να βρεθούν εκείνο το βράδυ στο Πολυτεχνείο.
Η εξέλιξη ωστόσο της υπόθεσης προκαλεί σοβαρές ανησυχίες: ηεπιστήμη στην υπηρεσία της αστυνομίας νομιμοποίησε ένα περαιτέρω φακέλωμα των συλληφθέντων, πολλοί από τους οποίους, όπως μας καταγγέλλεται, συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν την "ειδική" μεταχείριση των αστυνομικών οργάνων.
Το βράδυ εκείνο της μαζικότερης σύλληψης όλων των εποχών, οι εγκέφαλοι του Επιστημονικού Συμβουλίου του υπουργείου Δημόσιας Τάξης είδαν τα μαντρωμένα παιδιά σαν ένα σπαρταριστό "δείγμα" ικανό να τους λύσει πολλές απορίες για τις συμπεριφορές τμήματος της σημερινής νεολαίας. Επικεφαλής της υπόθεσης τέθηκε η Μαίρη Μπόση, ειδικευμένη σε θέματα τρομοκρατίας και πολιτικής βίας, γεγονός που μαρτυρεί πολλά για το είδος της προσέγγισης. Οπως μας εξήγησε η ίδια, καθώς τα γεγονότα εξελίχθηκαν ραγδαία εκείνη τη νύχτα, το Επιστημονικό Συμβούλιο δεν είχε το χρόνο να καταρτίσει ένα επιστημονικό ερωτηματολόγιο, οπότε κατέληξε σε μια πρόχειρη λύση. Η κυρία Μπόση επικοινώνησε τηλεφωνικά με τους αστυνομικούς υπευθύνους και τους ζήτησε να υποβάλουν διάφορες ερωτήσεις στους συλληφθέντες, να καταγράψουν τα στοιχεία αυτά σε ένα χαρτί για τον καθένα και να στείλουν τα σημειώματα στο Επιστημονικό Συμβούλιο για περαιτέρω επεξεργασία.
 

Αντιφάσεις
 

Στο σημείο αυτό η συνομιλήτριά μας υπήρξε μάλλον αντιφατική: Μαςτόνισε ότι οι αστυνομικοί που ανέλαβαν την "επιστημονική" διεκπεραίωση του "δείγματος" ήταν άτομα αξιόλογα που ήξεραν να φερθούν ανθρώπινα στα παιδιά,ταυτόχρονα όμως δεν αρνήθηκε ότι οι αστυνομικοί και το γνωστό σε όλους επίπεδό τους δεν ήταν οι πλέον ενδεδειγμένοι για τη συλλογή των συγκεκριμένων στοιχείων. Διευκρίνισε, ωστόσο, ότι δεν γινόταν αλλιώς: το αυτόφωρο έτρεχε και σε λίγο οι επιστήμονες θα έχαναν από τα χέρια τους ένα δείγμα μοναδικό για τα ελληνικά αστυνομικά χρονικά.
Με δύο λόγια: Στις γνωστές συνθήκες κράτησης των εκατοντάδων συλληφθέντων, την ώρα που η προανακριτική διαδικασία βρισκόταν σε εξέλιξη με τα εξίσου γνωστά και σοβαρά προβλήματα, οι αστυνομικοί αναλάμβαναν να καταρτίσουν για κάθε περίπτωση χωριστά ένα παράλληλο ατομικό δελτίο με αδιευκρίνιστες ερωτήσεις και ασαφές περιεχόμενο το οποίο θα αναλυόταν στη συνέχεια από άτομα ειδικευμένα σε ζητήματα τρομοκρατίας. Σύμφωνα με την υπεύθυνη της έρευνας, οι "καταθέσεις" αυτές υπήρξαν ανώνυμες και τα στοιχεία δεν χρησιμοποιήθηκαν από τις αστυνομικές αρχές. Ποιος όμως μπορεί να εγγυηθεί για κάτι τέτοιο; Πάντως όχι οι υπεύθυνοι του Επιστημονικού Συμβουλίου που, όπως εξηγεί η κυρία Μπόση, δεν μπήκαν στον κόπο να κάνουν μια βόλτα από την Ασφάλεια και δεν άκουσαν ποτέ για τις παραβιάσεις και των στοιχειωδέστερων ανθρώπινων δικαιωμάτων που κατήγγειλαν τότε οι συνήγοροι του "δείγματός" τους.
Ολα τα είχε αυτή η υπόθεση, η επιστημονική προσέγγιση της έλειπε. Πρόσφατη έκθεση της Διεθνούς Αμνηστίας θυμίζει λεπτομερώς τις παραβιάσεις που σημειώθηκαν σε όλα ανεξαιρέτως τα στάδια της διαδικασίας καταστρατηγώντας τις σχετικές διεθνείς συμβάσεις αλλά και την ελληνική νομοθεσία. Να σημειώσουμε απλώς ότι η Διεθνής Αμνηστία εντοπίζει σοβαρές παρατυπίες στις συλλήψεις, τις συνθήκες της κράτησης, την απαγγελία της κατηγορίας, τα δικαιώματα της υπεράσπισης, την προσαγωγή στον εισαγγελέα, τη διεξαγωγή των δικών, τη διαφοροποίηση των ποινών παρά τις παρόμοιες κατηγορίες κ.λπ. Στο κλίμα αυτό, η αστυνομία τέθηκε στην υπηρεσία της επιστήμης ή μήπως η επιστήμη στη διάθεση της αστυνομίας;
Είναι αλήθεια ότι ένας κοινωνιολογίζων οίστρος ήταν στην ημερήσια διάταξη τις πρώτες ήμερες μετά τις μαζικές περσινές συλλήψεις και τη διεξαγωγή των πρώτων ομαδικών δικών: στον τύπο της εποχής δημοσιεύτηκε πλήρης κατάλογος- φακέλωμα των συλληφθέντων και αποτολμήθηκαν οι πρώτες "στατιστικές" αναγνώσεις του ερεθιστικού "δείγματος". Τον αρχικό αιφνιδιασμό (οι 40-50 "κουκουλοφόροι γνωστοί - άγνωστοι" μεταμορφώθηκαν εν μιά νυκτί σε εκατοντάδες νέους ανθρώπους στοιβαγμένους στα κελιά της Ασφάλειας) διαδέχθηκε γρήγορα μια προσπάθεια "ταξινόμησής" τους. Η ηλικία, το φύλο και η επαγγελματική κατάσταση, στοιχεία που είδαν το φως της δημοσιότητας λίγα μόλις εικοσιτετράωρα μετά τις συλλήψεις, αποτέλεσαν το βασικό υλικό για τις πρώτες δημοσιογράφο- επιστημονικές εκτιμήσεις: από πολλές πλευρές, οι 529 του Πολυτεχνείου μετατράπηκαν σε πειραματόζωα ικανά να δώσουν υλικό για τη διαλεύκανση όλων περίπου των δεινών της νεοελληνικής κοινωνίας.
 

Εμπειρική έρευνα
 

Στην ατμόσφαιρα αυτή, το υπουργείο Δημόσιας Τάξης ανακοίνωνε στις 29 Νοεμβρίου ότι ξεκινά εμπειρική κοινωνιολογική έρευνα με στόχο την εξαγωγή επιστημονικών συμπερασμάτων για την κοινωνική προέλευση και συμπεριφορά των συλληφθέντων, κυρίως των ανηλίκων. Η ανακοίνωση διευκρίνιζε ότι η έρευνα θα διενεργηθεί με τη μέθοδο των ατομικών συνεντεύξεων και σε συνεργασία της επιστημονικής Ομάδας της Υποδιεύθυνσης Ανηλίκων και μη κατονομαζόμενων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων.
Αγνωστο πόσες επιστημονικές έρευνες επιχείρησε τελικά η αγαστή συνεργασία αστυνομικών και επιστημόνων στις πλάτες των συλληφθέντων, και κυρίως των ανηλίκων. Σε δεύτερη επικοινωνία μας με την τότε υπεύθυνη του Επιστημονικού Συμβουλίου του υπουργείου Δημόσιας Τάξης (το συμβούλιο καταργήθηκε με την αλλαγή του υπουργού), η κυρία Μπόση μας διευκρίνισε ότι ερωτηματολόγια διοχετεύτηκαν ενδεχομένως και από άλλες υπηρεσίες, ότι μόλις πληροφορήθηκε την ολοκλήρωση έγκυρης επιστημονικής μελέτης που βασίστηκε αποκλειστικά στα δημοσιεύματα του τύπου (!), καθώς ότι η δική της έρευνα δεν ολοκληρώθηκε ποτέ γιατί τα παιδιά που απάντησαν δεν ξεπερνούσαν τα τριάντα.
 

Ποια δικαιοδοσία
 

Τι έγινε τελικά; Πόσοι, ποιοι και με ποια δικαιοδοσία έβαλαν αστυνομικούς να συλλέγουν προσωπικές πληροφορίες από ανήλικους κυρίως κρατουμένους χωρίς να τους εξηγούν περί τίνος πρόκειται; Και τι απέγιναν όλα αυτά τα προσωπικά στοιχεία; Ρωτήσαμε πολλά παιδιά που έζησαν την περσινή εμπειρία και δεν θυμούνται να τους υποβλήθηκε ποτέ ένα χωριστό ερωτηματολόγιο. Μόνον ένας νεαρός μαθητής θυμάται ότι αρνήθηκε να απαντήσει - όπως και οι φίλοι του - σε κάποιες προσωπικές ερωτήσεις του είδους "σε ποια μαγαζιά συχνάζεις". Κατά πάσαν πιθανότητα, η καταγραφή των στοιχείων που ζητούσαν οι συνεργαζόμενοι με την Ασφάλεια επιστήμονες επιχειρήθηκε -στην έκταση στην οποία επιχειρήθηκε - κατά την καταγραφή του "δελτίου διαπραχθέντος εγκλήματος" που συντάσσουν οι αστυνομικοί για κάθε συλληφθέντα. Παραμένει αβέβαιο ποια από τα στοιχεία αυτά κρίθηκαν επιστημονικώς αξιοποιήσιμα και ποια έμειναν ως χρήσιμα για τον φρέσκο φάκελο που μόλις ανοιγόταν. Μας φαίνεται εξαιρετικά πιθανό οι πληροφορίες να αξιολογήθηκαν θετικά και για τις δύο χρήσεις. Τα όρια εξάλλου της επιστήμης δεν είναι πάντοτε τόσο διακριτά: Πριν από λίγες ημέρες διαβάσαμε στον Ριζοσπάστη τοποθέτηση της Μαίρης Μπόση στην οποία η ειδική επί της τρομοκρατίας εξέφραζε επιφυλάξεις ως προς τις θέσεις του ΠΑΣΟΚ, της ΝΔ και του Συνασπισμού για τον φετινό εορτασμό (14.11.96).
Στις άπειρες λοιπόν παραβιάσεις των δικαιωμάτων τους που υπέστησαν οι 529 συλληφθέντες ας προστεθεί και εκείνη της επιστήμης που πιστεύει ότι χρησιμοποιεί την αστυνομία, αλλά μάλλον χρησιμοποιείται από αυτήν. Ούτως ή άλλως, τα βάσανα των παιδιών αυτών δεν έχουν τελειωμό. Οπως μας καταγγέλλουν οι Ελένη Νικητοπούλου, Μίκα Κουτσιλαίου και Αλκμήνη Γαζή, μητέρες παιδιών που συνελήφθησαν πέρσι και που παρακολουθούν από κοντά την εξωφρενική αυτή υπόθεση, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις παιδιών που ενοχλούνται ακόμη από την αστυνομία: τα σταματούν χωρίς την παραμικρή αφορμή και τα στέλνουν για "εξακρίβωση" κι ας έχουν μαζί τους αστυνομική ταυτότητα. "Για τα συγκεκριμένα παιδιά δεν υπάρχουν πια προσχήματα", μας είπε επιγραμματικά η δικηγόρος Μίκα Κουτσιλαίου. "Μας έρχεται κάποιες στιγμές να κατέβουμε στην πλατεία Εξαρχείων και να αστυνομεύσουμε τους αστυνόμους για να προστατεύσουμε τα παιδιά μας".     

 

 

Ανα-γνωρίστηκαν;

"Διαφωνώ με κάθε είδους ανά-κρίσεις. Ιδίως με όσες προσομοιάζουν με επιστημονικές έρευνες αναζήτησης της αλήθειας (ποιανού; γιατί;) και καταλήγουν σε άστυ-νομικές διαπιστώσεις (ή διατυπώσεις). Δεν έχω υπόψη μου καμία συγκεκριμένη ανάλυση των στοιχείων (της ζωής ή της ταυτότητας) των συλληφθέντων (κατά τριάδες) έγκλειστων στο Πολυτεχνείο πέρυσι. Κι αν είχα δεν θα 'δινα και πολύ μεγάλη σημασία στα ονόματα, στους αριθμούς και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Η εξέγερση είναι βίωμα (ατομικό και συλλογικό) και όχι μαθηματικός τύπος. Ο εξεγερμένος (όπως άλλωστε και ο συλληφθείς) δεν είναι αντικείμενο "έρευνας", αλλά υποκείμενο δικαιωμάτων και σεβασμού της αξιοπρέπειάς του. Κι ας μην ξεχνάμε: η άγνοιά μας για τους γύρω μας δεν είναι τίποτ' άλλο από το άθροισμα των (τάχα) ακλόνητων αληθειών για το προφίλ του καθενός".
 

Γιάννης Πανούσης
Πρύτανης του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου

 


 

 

(Ελευθεροτυπία, 23/11/1996)

 

www.iospress.gr