Ο ΤΙΤΑΝΙΚΟΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ

 

Το Αιγαίο του κ. Μπάλαρντ
 

Ποια δώδεκα μίλια και ποια Χάγη και ποιες αναχαιτίσεις; Η σχετική συζήτηση είναι μάλλον για τους αφελείς, από τη στιγμή που οι υπηρεσίες του ελληνικού κράτους δεν είναι σε θέση να ελέγξουν τη δραστηριότητα στο Αιγαίο αυτού που οι ίδιες θεωρούν «αμφιλεγόμενο», «θησαυροθήρα» και «χολιγουντιανό».

 

Πέρασαν ήδη δύο βδομάδες από τη δημοσιοποίηση της παρουσίας του διάσημου ωκεανογράφου Ρόμπερτ Μπάλαρντ στην Ελλάδα. Ο ίδιος βρίσκεται βέβαια από τα τέλη Απριλίου στη χώρα μας. Με την ομάδα των συνεργατών του και το ερευνητικό σκάφος Endeavor ολοκλήρωσε στις 6 Ιουνίου την έρευνα που ήθελε εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων στη Σαντορίνη και προχωρά στη διερεύνηση θαλάσσιων περιοχών πέρα από τα 6 μίλια που ορίζουν την ελληνική αιγιαλίτιδα. Στόχος του, λέει, να ερευνήσει τους θαλάσσιους δρόμους της αρχαιότητας και να δώσει απάντηση στο μυστήριο των Μινωιτών που κατά τη γνώμη του είναι μάλλον Αιγύπτιοι παρά Ελληνες. Περιοχή έρευνας έχει οριστεί το Κρητικό πέλαγος, βορειοδυτικά της Κρήτης. Παράλληλα θα προχωρήσει και έρευνα στη Μαύρη Θάλασσα. Στη Σαντορίνη το ενδιαφέρον ήταν κυρίως γεωλογικό (υποθαλάσσια μελέτη του ηφαιστείου), ενώ οι άλλοι δύο στόχοι θα είναι και αρχαιολογικοί.

Το κακό είναι ότι όλα αυτά δεν τα γνωρίζουμε από επίσημες ανακοινώσεις των συναρμόδιων υπουργείων και φορέων. Τα ανακάλυψε η δημοσιογραφική έρευνα που στην αρχή μάλιστα αντιμετώπισε κλειστά τα στόματα των υπευθύνων. Οσο για τη διασταύρωση, ούτε κι αυτή ήταν πρόθυμη να την παράσχει η κυβέρνηση. Χρειάστηκε να καταφύγουμε στις ιστοσελίδες όπου προβάλλει ο ίδιος ο Μπάλαρντ τα επιτεύγματά του για να διαπιστώσουμε την πραγματικότητα: ότι δηλαδή όχι μόνο συνεχίζει να υλοποιεί το «ερευνητικό» του πρόγραμμα από τον περασμένο Απρίλιο, αλλά είχε σε μεγάλο κομμάτι αυτής της δραστηριότητας την αμέριστη αλλά μη ομολογημένη συνεργασία ελληνικών υπηρεσιών και επιστημόνων.

Η σιωπή, βέβαια, και η αμηχανία της ελληνικής πλευράς είναι ευεξήγητη. Η «Κ.Ε.» είχε εγκαίρως προειδοποιήσει για το χαρακτήρα των ερευνών του κ. Μπάλαρντ («Ο Ιντιάνα Τζόουνς στο Αιγαίο», 8/1/06). Οσοι γνωρίζουν (και θαυμάζουν) μόνο τη δραστηριότητα που προβάλλει στα γνωστά ντοκιμαντέρ του National Geographic (με αποκορύφωμα την ανεύρεση του Τιτανικού το 1985 και την επίσκεψη του ναυαγίου είκοσι χρόνια αργότερα) ασφαλώς θα ένιωσαν μεγάλη έκπληξη, όταν πληροφορήθηκαν ότι σε επίσημο έγγραφο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων ο Μπάλαρντ χαρακτηρίζεται ευθέως «θησαυροθήρας» και συνιστάται να αποφευχθεί οποιαδήποτε συνεργασία μαζί του (α.π. 75, 7/10/2002). Αλλά δεν είναι μόνο αυτό.

Η διεθνής επιστημονική κοινότητα έχει αποφανθεί για τους κινδύνους που κρύβει η δραστηριότητα του Μπάλαρντ. Σε έκθεση που συνέταξε το 2000 προς το Συμβούλιο της Ευρώπης ο Βρετανός βουλευτής των Εργατικών Εντουαρντ Ο’Χάρα (8867/12.10.2000) αναφέρονται οι κίνδυνοι για την υποβρύχια κληρονομιά από τις έρευνες βαθέων υδάτων του Μπάλαρντ: «Το 1989 ο Ρόμπερτ Μπάλαρντ χρησιμοποίησε το τηλεκατευθυνόμενο βαθυσκάφος Τζέισον για να υποστηρίξει την Αμερικανίδα αρχαιολόγο Αν Μάργκριτ Μακάν στον ύφαλο Σκέρκι, 75 μίλια δυτικά της Σικελίας, στα διεθνή ύδατα. Η σημασία αυτού του υφάλου είναι ότι βρίσκεται στη θαλάσσια οδό μεταξύ Ρώμης και Καρθαγένης. Γι' αυτό θεωρείτο πιθανό ότι θα ήταν πλούσιος σε ναυάγια πλοίων. Αυτή η πρώιμη χρήση τόσο εξελιγμένων τεχνολογικών μεθόδων για τη στήριξη αρχαιολογικών ερευνών δημιούργησε μεγάλη αίσθηση στην Ιταλία και την διεθνή αρχαιολογική κοινότητα, διότι αποτέλεσε ένα παράδειγμα υποβρυχίων ερευνών με μειωμένη αρχαιολογική υπευθυνότητα και σε ύδατα πέραν εθνικής δικαιοδοσίας». Πρόκειται ακριβώς γι' αυτό που υποτίθεται ότι κάνει ο Μπάλαρντ τώρα στα ανοιχτά της Κρήτης. Και ποια ήταν η συνέχεια;

«Το 1997 ο Μπάλαρντ προκάλεσε ακόμα μεγαλύτερη ταραχή όταν επέστρεψε στο Σκέρκι όχι μόνο με τον Τζέισον αλλά και με ένα ερευνητικό υποβρύχιο μεγάλου βάθους του Ναυτικού των ΗΠΑ, εξοπλισμένο με ηχοβολιστικούς σαρωτές μεγάλου εύρους. Μέσα σε λίγες ώρες ολοκληρώθηκε η σύνθεση μιας εικόνας και ενός χάρτη του ναυαγίου. Ανακαλύφτηκαν 8 ναυάγια σε βάθος 800 μ., όλα καλά διατηρημένα στα βαθιά νερά και ανασύρθηκαν 150 αντικείμενα. Η έρευνα αυτή προκάλεσε περαιτέρω ανησυχία λόγω της επίσημης κάλυψης που παρείχε η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών και το έκδηλο ενδιαφέρον τους για την ελεύθερη πρόσβαση στον πυθμένα των θαλασσών, με σκοπό την ανέλκυση αντικειμένων ιστορικής-αρχαιολογικής αξίας αλλά ακόμα και ορυκτών πλουτοπαραγωγικών πηγών».

Αλλά το σοβαρότερο είναι αυτό που δεν διστάζει να αποκαλύψει ο ίδιος ο Μπάλαρντ (βλ. διπλανές στήλες). Οτι δηλαδή οι πιο διάσημες επιτυχίες του δεν ήταν τίποτα άλλο παρά «βιτρίνες» για την εκτέλεση ειδικών ερευνών στρατιωτικού ενδιαφέροντος. Και ότι ο ίδιος παραμένει αξιωματικός πληροφοριών του αμερικανικού ναυτικού και εκτελεί διαβαθμισμένες εντολές της κυβέρνησής του σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του κόσμου.

1.Το Υπουργείο Εξωτερικών

Ο πρώτος φορέας που άνοιξε το δρόμο στις έρευνες του Ρόμπερτ Μπάλαρντ στο Αιγαίο είναι δυστυχώς το Υπουργείο Εξωτερικών, το οποίο του χορήγησε την άδεια για «γεωλογικές» έρευνες στη Θήρα (Σαντορίνη). Η άδεια δίνεται από την ΕΧΑΕΘ (Επιτροπή Χορήγησης Αδειών Ερευνών Θαλάσσης), μια άτυπη διϋπουργική επιτροπή, η οποία υποτίθεται ότι εξετάζει όλες τις παραμέτρους (εθνική κυριαρχία, ασφάλεια, προστασία αρχαιολογικών θησαυρών, κ.λπ.). Φυσικά η άδεια αυτή αφορά την αιγιαλίτιδα ζώνη, δηλαδή τα έξι μίλα από τις ακτές. Πέραν αυτού του σημείου η ελληνική πλευρά σηκώνει τα χέρια ψηλά. Και βέβαια αυτή η αμηχανία αφορά και την περιοχή της υφαλοκρηπίδας, εφόσον δεν έχει οριοθετηθεί! Αλλά όπως επισημαίνει η έκθεση του Συμβουλίου της Ευρώπης, μαζί με τους αρχαιολογικούς θησαυρούς ο Μπάλαρντ ερευνά για λογαριασμό των ΗΠΑ και τις ορυκτές πλουτοπαραγωγικές πηγές. Ποιος είναι σε θέση να ελέγξει τις δραστηριότητες αυτές; Και ποιος βεβαιώνει ότι το ηφαίστειο της Σαντορίνης και οι Μινωίτες δεν είναι η νέα βιτρίνα του δαιμόνιου ωκεανογράφου;

2.Το Υπουργείο Πολιτισμού

Ο δεύτερος εμπλεκόμενος φορέας στην υπόθεση είναι το Υπουργείο Πολιτισμού. Το ίδιο υπουργείο που το 2002 χαρακτήριζε «θησαυροθήρα» τον Αμερικανό ωκεανογράφο και συνιστούσε την αποφυγή κάθε συνεργασίας μαζί του, φαίνεται σήμερα να αντιμετωπίζει με απάθεια τη δραστηριότητα του Μπάλαρντ. Αρμόδια για τη χορήγηση άδειας υποθαλάσσιων αρχαιολογικών ερευνών είναι η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων, η οποία δυστυχώς έχει περιπέσει σε καθεστώς μόνιμης υπολειτουργίας, ενώ το καταδυτικό της προσωπικό έχει τεθεί σε υποχρεωτική αδράνεια, ενόψει των μεγαλεπήβολων ερευνών «βαθέων υδάτων».

Το ζήτημα τέθηκε στη συνέντευξη Τύπου του κ. Βουλγαράκη την προηγούμενη Τετάρτη (7/6/06). Ως συνήθως κλήθηκε ο γενικός γραμματέας του υπουργείου Χρήστος Ζαχόπουλος να βγάλει το φίδι απ' την τρύπα:

«Να πω ότι πρώτα-πρώτα η έρευνα κινείται στα διεθνή ύδατα, δεύτερον σε ό,τι αφορά τη Θήρα το αντικείμενο δεν είναι αρχαιολογικό, είναι δειγματοληψία ηφαιστειακών και θαλασσίων ιζημάτων από τον πυθμένα της θαλάσσιας περιοχής της Σαντορίνης και από ελληνικής πλευράς συμμετέχει το ΕΛΚΕΘΕ, εκπροσωπούμενο από τη γεωλόγο διδάκτορα Ματίνα Αλεξανδρή. Σε ό,τι αφορά την έρευνα της Θήρας που εμφανίζεται ως αποκλειστικά γεωλογική ηφαιστειολογική, διεξάγεται υπό τη Διεύθυνση του καθηγητή κ. Χάρολντ Σίγκουρτσον, που είναι καθηγητής Ωκεανολογίας στο Πανεπιστήμιο του Ρόουντ Αιλαντ και όχι από την αρχαιολόγο κυρία Χόλισχεντ, όπως εμφανίζεται στον ημερήσιο Τύπο.

Η έρευνα στη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Σαντορίνης και Κρήτης θα είναι βαθέων υδάτων με σκοπό τον εντοπισμό θαλασσίων δρόμων επικοινωνίας μεταξύ Μεσογείου και Αιγαίου, καταγραφή αρχαίων ναυαγίων κτλ. Από την πλευρά του Υπουργείου Πολιτισμού λαμβάνεται όλη η μέριμνα, ώστε να συμμετέχει το Υπουργείο Πολιτισμού σ' αυτήν εδώ την έρευνα. Για την έναρξη δεν μπορώ να σας πω κάτι πιο ειδικό».

Ο γεν. γραμματέας του ΥΠΠΟ έλεγε τη μισή αλήθεια. Διότι, πράγματι, στην πρώτη φάση των ερευνών ήταν υπεύθυνος ο κ. Σίγκουρτσον, αλλά τη δεύτερη φάση τη διευθύνει η αρχαιολόγος Μέρι Χόλισχεντ, που μαζί με τον Μπάλαρντ και τον Σίγκουρτσον είναι κι αυτή στέλεχος του πανεπιστημίου του Ρόουντ Αιλαντ. Οι δημοσιογράφοι επέμειναν για περισσότερες λεπτομέρειες. Ο κ. Ζαχόπουλος δεν μπορούσε να πει τίποτα περισσότερο:

«Σε ό,τι αφορά τη Θήρα που είναι ελληνικά χωρικά ύδατα, δεν είναι αρχαιολογική (η έρευνα). Συμμετέχει το ΕΛΚΕΘΕ με διδάκτορα γεωλόγο, είναι δειγματοληψία ηφαιστειακών και θαλασσίων ιζημάτων. Σε ό,τι αφορά το κομμάτι του αρχαιολογικού ενδιαφέροντος που κινείται στα διεθνή ύδατα, λαμβάνει μέτρα το Υπουργείο Πολιτισμού, κάνει τις απαραίτητες ενέργειες, να συμμετάσχει με παρατηρητή εκπρόσωπο».

Και με ποιανού άδεια γίνονται όλα αυτά; «Δε χορηγήθηκε άδεια από το Υπουργείο Πολιτισμού απ’ όσο γνωρίζω από τα έγγραφα των Υπηρεσιών. Παλαιότερα το Πανεπιστήμιο του Ρόουντ Αιλαντ κατέθεσε στην Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων αίτημα για τη συνεργασία σε ευρύτερη έρευνα στη θαλάσσια περιοχή του νοτίου Αιγαίου για εντοπισμό ναυαγίων. Η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων ζήτησε το αίτημα να υποβληθεί μέσω της αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών, το αίτημα αυτό δεν υποβλήθηκε ποτέ αρμοδίως διά της Σχολής και έτσι η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων αρχειοθέτησε το σχετικό αίτημα».

Λίγες μέρες μετά τις δηλώσεις αυτές του κ. Ζαχόπουλου πληροφορηθήκαμε ότι στις 8 Ιουνίου ξεκίνησαν οι αρχαιολογικές (μόνο;) έρευνες του Μπάλαρντ στο Αιγαίο. Απευθυνθήκαμε και πάλι στο γραφείο του κ. Ζαχόπουλου, για να πάρουμε την απάντηση ότι τελικά, μετά από σχετική αλληλογραφία με το ΥΠΕΞ, το Υπουργείο Πολιτισμού όρισε «ως παρατηρητές στην ερευνητική αποστολή και την έρευνα βαθέων υδάτων που διεξάγει το Πανεπιστήμιο του Ρόουντ Αιλαντ με το ερευνητικό σκάφος Endeavor στα διεθνή ύδατα του Αιγαίου τον κ. Γεώργιο Κουτσουφλάκη και την κυρία Παρασκευή Μίχα, οι οποίοι είναι υπάλληλοι της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων».

3.Υπουργείο Ανάπτυξης

Τα πράγματα μπερδεύονται ακόμα περισσότερο όταν αναζητούμε τους υπευθύνους του υπουργείου Ανάπτυξης. Ο πρόεδρος του ΕΛΚΕΘΕ (Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών) κ. Γιώργος Χρόνης αρχικά μας διαβεβαίωσε ότι δεν πραγματοποιήθηκε η φετινή συνεργασία του κέντρου με τον Μπάλαρντ. Μας εξήγησε ότι αυτή η απόφαση πάρθηκε επειδή δεν εξασφάλισε ο Μπάλαρντ τις δύο άδειες που του ζητήθηκαν, δηλαδή της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων και της Αμερικανικής Αρχαιολογικής Σχολής της Αθήνας.

Παρέλειψε, όμως, να μας πει ότι την ίδια στιγμή που μιλούσαμε υπήρχε εκπρόσωπος του ΕΛΚΕΘΕ πάνω στο Endeavor και ότι στην πρώτη φάση της επιχείρησης συνεργάστηκαν απολύτως το ΕΛΚΕΘΕ και ο Μπάλαρντ, σε σημείο που η αρχική έρευνα των Αμερικανών έγινε πάνω στο ελληνικό ωκεανογραφικό σκάφος Αιγαίο!

Ζητήσαμε περισσότερες πληροφορίες από την εκπρόσωπο του ΕΛΚΕΘΕ που παρακολούθησε την πρώτη φάση της έρευνας του Μπάλαρντ, αλλά δεν είχαμε απάντηση μέχρι τη στιγμή που γράφεται αυτό το ρεπορτάζ.

Κοινό χαρακτηριστικό της επικοινωνίας μας με τα «συναρμόδια» υπουργεία ήταν η αμηχανία των εκπροσώπων τους και η προσπάθεια να αποφύγουν τη συζήτηση για το ζήτημα αυτό. Κανείς δεν έπαιρνε την ευθύνη να μας εξηγήσει τους λόγους της ιδιαίτερης μυστικότητας, ενώ κάθε υπουργείο θεωρούσε υπεύθυνο κάποιο άλλο. Περιττό να προσθέσουμε ότι θεωρήσαμε άσκοπο να απευθυνθούμε και σε άλλους φορείς, όπως, π.χ., τα υπουργεία Εμπορικής Ναυτιλίας και Εθνικής Αμυνας, που κι αυτά θα έπρεπε να έχουν λόγο.

Η ουσία της υπόθεσης είναι ότι ο αμφιλεγόμενος «Ιντιάνα Τζόουνς» της σύγχρονης έρευνας βαθέων υδάτων συνεχίζει να υλοποιεί το πρόγραμμα των ερευνών του σε διεθνή ύδατα, χωρίς κανένα πραγματικό έλεγχο. Βεβαίως ο κ. Μπάλαρντ βρίσκει και τα κάνει. Εχει περάσει μόλις ένας χρόνος από τότε που ανακοινωνόταν επισήμως και μάλιστα με διθυραμβικούς τόνους η ανάθεση στον Μπάλαρντ της αρχαιολογικής έρευνας στο Αιγαίο από άκρου σε άκρο. Στις 14 Σεπτεμβρίου 2004 οργανώθηκε με κάθε επισημότητα ημερίδα στην Αθήνα με θέμα «Υποβρύχια Αρχαιολογική Ερευνα Βαθέων Υδάτων, Τεχνολογία και Προοπτικές». Την ημερίδα συνδιοργάνωναν δύο υπουργεία, το Υπουργείο Πολιτισμού (Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων) και το Υπουργείο Ανάπτυξης (ΕΛΚΕΘΕ). Μετά τους χαιρετισμούς από υπουργούς και γενικούς γραμματείς ακολούθησαν η ομιλία του καθηγητή Γεωργίου Χρόνη, διευθυντή του ΕΛΚΕΘΕ, και της Αικατερίνης Δελλαπόρτα, διευθύντριας της Εφορείας Εναλίων. Τρίτος μίλησε -ποιος άλλος- ο επίτιμος καλεσμένος Ρόμπερτ Μπάλαρντ. Τώρα πώς συμβιβάζεται η «επιστημονική» συνεργασία με τον άνθρωπο που αποκαλούσαν μέχρι πριν από λίγους μήνες «θησαυροθήρα», αυτό δεν μπορεί να το απαντήσει εύκολα κανείς.

Πάντως ακόμα και σήμερα στην ιστοσελίδα του ΕΛΚΕΘΕ παρουσιάζεται η ημερίδα αυτή ως προσωπική υπόθεση του Μπάλαρντ: «Ο φημισμένος ερευνητής της βαθιάς θάλασσας Ρόμπερτ Μπάλαρντ δίνει διάλεξη στην Αθήνα». Με την ευκαιρία της παρουσίας του στην Αθήνα ο Μπάλαρντ έκανε την πρώτη εξαγγελία για εκτενείς αρχαιολογικές έρευνες στο Αιγαίο και κάλεσε τους Ελληνες επιστήμονες να μελετήσουν από κοινού τους αρχαίους εμπορικούς δρόμους της Κρήτης σε μια προσπάθεια καλύτερης κατανόησης του μινωικού πολιτισμού: «Θέλουμε να δουλέψουμε με τους Ελληνες, να συνεργαστούμε μαζί τους» (Ν. Κοντράρου-Ρασσιά, «Ε», 15/9/04). Το αστείο είναι ότι ο ωκεανογράφος -που θεωρούσε μέχρι τότε «θησαυροθήρα» η ελληνική αρχαιολογική κοινότητα- έκανε και υποδείξεις στους Ελληνες αρμοδίους, υποστηρίζοντας ότι «τα ναυάγια κινδυνεύουν από κυνηγούς θησαυρών και αρχαιοκάπηλους που τα παραβιάζουν και καταστρέφουν το ευρύτερο πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται και μαζί και την ιστορία τους» (Τα Νέα, 15/9/04).

Από ό,τι φαίνεται, η ελληνική πλευρά υιοθέτησε αμέσως τις προτάσεις του Μπάλαρντ. Θεωρήθηκε μια πρώτης τάξης ευκαιρία διαφημιστικής προβολής του κυβερνητικού έργου στον τομέα της ωκεανογραφίας και της αρχαιολογίας βαθέων υδάτων. Ετσι, χωρίς δεύτερη σκέψη, ο ίδιος ο υπουργός Ανάπτυξης Δημήτρης Σιούφας ανακοίνωσε το πρόγραμμα συνεργασίας με τον Μπάλαρντ, από το βήμα άλλης ημερίδας του ΕΛΚΕΘΕ: «Το 2006 πρόκειται να ξεκινήσει ένα μεγάλο πρόγραμμα υποθαλάσσιων ερευνών στους θαλάσσιους δρόμους Σαντορίνης-Κρήτης, εκεί όπου πιστεύεται έχουν γίνει στην αρχαιότητα χιλιάδες ναυάγια» (30/5/05). Την εξαγγελία επανέλαβε μετά από λίγες μέρες και ο πρόεδρος του ΕΛΚΕΘΕ σε συνέντευξή του: «Το 2006 προγραμματίζεται μια μεγάλη αποστολή εξερεύνησης του βυθού μεταξύ Σαντορίνης και Κρήτης (Κνωσού)» (25/7/05, «Καινοτομία, έρευνα και τεχνολογία», τ. 48).

Τώρα όλοι οι επίσημοι κάνουν ότι δεν έχουν καμιά σχέση με την υπόθεση. Η διακηρυγμένη συνεργασία με τον Μπάλαρντ αποτράπηκε (ευτυχώς), αλλά τη θέση της πήρε η μονομερής έρευνα του αμερικανού ωκεανογράφου. Η τελευταία δικαιολογία είναι ότι η έρευνα θα περιοριστεί στα διεθνή ύδατα, όπου υποτίθεται δεν υπάρχει τρόπος ελέγχου. Αλλά ακριβώς αυτή η ομολογημένη αδυναμία καθιστά αναγκαίο τον καθορισμό των ορίων δικαιοδοσίας στο Αιγαίο. Και δεν εννοούμε μόνο το γνωστό θέμα των χωρικών υδάτων (αιγιαλίτιδας ζώνης) ή της υφαλοκρηπίδας, αλλά και τη λεγόμενη «συνορεύουσα ζώνη» (που φτάνει τα 24 μίλια) και την «αποκλειστική οικονομική ζώνη» (που εκτείνεται έως τα 200 μίλια). «Κάθε ανακάλυψη ή επέμβαση στην υποβρύχια πολιτιστική κληρονομιά που εντοπίζεται εντός της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης, της υφαλοκρηπίδας του παρακτίου κράτους ή στα διεθνή υπόκειται σε σαφές σύστημα δήλωσης γνωστοποίησης και αδειοδότησης», γράφει στη μελέτη της η Κατερίνα Δελλαπόρτα.

Πάντως ακόμα και έτσι, υπάρχουν μέτρα που μπορεί να ληφθούν για τον έλεγχο της υποβρύχιας δραστηριότητας στην ανοιχτή θάλασσα. Η έκθεση του Ο’Χάρα στο Συμβούλιο της Ευρώπης αναφέρει ότι «στη διάθεση των παράκτιων κρατών διατίθενται πολλά μέσα για να ελέγχουν τις έρευνες στην ανοιχτή θάλασσα. Αυτά περιλαμβάνουν περιορισμούς στη χρήση των λιμανιών ως βάσεων, περιορισμούς στην εισαγωγή υλικών που ανασύρονται από την ανοιχτή θάλασσα, κ.λπ.».

Η ελληνική κυβέρνηση δεν έκανε χρήση κανενός απ' αυτά τα μέσα. Το σίγουρο είναι ότι υπήρξε μεγάλο παρασκήνιο έως ότου φτάσουμε στη σημερινή εξέλιξη. Τον περασμένο Νοέμβριο έγινε παρουσίαση του προγράμματος συνεργασίας αμερικανικών Πανεπιστημίων (δηλαδή του Μπάλαρντ) με το ΕΛΚΕΘΕ και την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων. Ξέρετε πού έγινε αυτή η επίσημη παρουσίαση; Μα στην κατοικία του πρέσβη των Ηνωμένων Πολιτειών στην Αθήνα! Θεωρήθηκε μάλιστα από μερίδα του Τύπου προκλητική η απουσία επίσημου εκπροσώπου του υπουργείου Πολιτισμού.

Η υπόθεση είναι πολύ σοβαρή για να αντιμετωπιστεί με επιπόλαιους αυτοσχεδιασμούς. Αυτό που διακυβεύεται με τις ανεξέλεγκτες «κρουαζιέρες» του Μπάλαρντ δεν είναι μόνο μια ακόμα υποκατάσταση της πραγματικής υποθαλάσσιας αρχαιολογικής έρευνας από μια χολιγουντιανή υπερπαραγωγή χωρίς ουσία. Αναγορεύοντας τον αμφιλεγόμενο ωκεανογράφο σε ρυθμιστή των υποθαλάσσιων ερευνών στο Αιγαίο ασφαλώς δημιουργούμε ένα πολύ αρνητικό προηγούμενο.

Το παράξενο είναι ότι μόλις πριν από λίγες μέρες προκλήθηκε μεγάλη φασαρία για το γερμανικό σεισμογραφικό πλοίο Ποσειδών και απειλήθηκε ακόμα και ελληνοτουρκική κρίση. Οι έρευνες των Γερμανών ήταν πολύ πιο εντοπισμένες και σαφείς από τις πολυήμερες και σκοτεινές έρευνες του αμερικανικού Endeavor. Κανείς αρμόδιος όμως δεν φαίνεται διατεθειμένος να τα βάλει ανοιχτά με τον πολύ κύριο Μπάλαρντ.
 

 


Η βιτρίνα του Μπάλαρντ

Τον πραγματικό χαρακτήρα των αποστολών του ο Μπάλαρντ δεν έχει πρόβλημα να τον εκθέσει δημόσια και μάλιστα από τηλεοράσεως. Με δικαιολογημένη περηφάνια ο Αμερικανός αξιωματικός των υπηρεσιών πληροφοριών που εμφανίζεται ως ωκεανογράφος περιγράφει τη δραστηριότητά του που τον έκανε διάσημο (ανεύρεση του Τιτανικού) ως επιχείρηση βιτρίνας του στρατού των ΗΠΑ.

Μιλώντας στην πρωινή εκπομπή American Morning του CNN στις 15/11/04 ο Μπάλαρντ ήταν σαφής:

ΜΠΑΛΑΡΝΤ: «Το πρόγραμμά μας δεν ήταν μόνο να ανακαλύψουμε τον Τιτανικό, αλλά η τεχνολογία που εφαρμόσαμε δημιουργήθηκε στην πραγματικότητα για να εντοπίσουμε το USS Scorpion και το USS Thrasher, τα οποία ήταν δύο πυρηνικά υποβρύχια τα οποία χάσαμε κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου»

ΣΑΝΤΣΕΣ (δημοσιογράφος CNN): «Ωστε η κυβέρνησή μας, το Ναυτικό των ΗΠΑ, στο οποίο ανήκατε εκείνη τη στιγμή...»

ΜΠΑΛΑΡΝΤ: «Επί τριάντα τρία χρόνια».

ΣΑΝΤΣΕΣ: «Δηλαδή η κυβέρνηση και το ναυτικό έλεγαν στον κόσμο ότι κάνουμε αυτή την ειδική αποστολή στον Ατλαντικό, όπου αναζητούμε τον Τιτανικό. Αλλά στην πραγματικότητα δεν ψάχνατε τον Τιτανικό. Θέλατε να πάρετε πληροφορίες για τους Ρώσους και την ΕΣΣΔ, έτσι δεν είναι;»

ΜΠΑΛΑΡΝΤ: «Πράγματι είχαν μεγάλη ανησυχία μήπως οι Σοβιετικοί είχαν πάει στα βυθισμένα υποβρύχιά μας, διότι είχαν πυρηνικά όπλα επάνω τους, είχαν πυρηνικούς αντιδραστήρες και προφανώς κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου ενδιαφέρονταν για το τι ακριβώς μπορούσαν να κάνουν οι Σοβιετικοί».

Το 2004 οι ΗΠΑ αποχαρακτήρισαν τα έγγραφα της επιχείρησης και έτσι έγινε γνωστή η υπόθεση. Βέβαια ο Μπάλαρντ είχε προλάβει να αποκαλύψει το μυστικό ήδη από το 1999, σε άλλη συνέντευξή του στο κανάλι PBS. Η εκπομπή έφερε τον τίτλο «Υποβρύχια, μυστικά και κατάσκοποι».

Λεπτομέρειες για την υπόθεση περιέχει και σχετικό άρθρο του Μπρους Μπέρκοβιτς, συμβούλου του υπουργείου Αμυνας: «Για το Ναυτικό, η χρήση των ερευνών του Μπάλαρντ ως βιτρίνας προσέφερε πολλά πλεονεκτήματα. Και το σημαντικότερο ήταν ο ίδιος ο Μπάλαρντ, ο οποίος ήταν έφεδρος αξιωματικός του Ναυτικού. Ετσι κάθε φορά που τον χρειαζόταν το Ναυτικό για να πραγματοποιήσει κάποια απόρρητη αποστολή, απλώς τον ανακαλούσε από την εφεδρεία. Ηταν ένας αξιωματούχος της κυβέρνησης των ΗΠΑ και εξακολουθούσε να μοιάζει με έναν απλό ωκεανογράφο» (www.hoover.org).

Αλλά ακόμα και η ελληνική έκδοση του National Geographic αποκαλύπτει με δόση αυταρέσκειας τις κρυφές αρετές του συνεργάτη τους:

«Συνδυάζοντας φαντασία, πειθώ και τόλμη, και λίγη βοήθεια από το στρατό, εδώ και 40 χρόνια ο Μπάλαρντ κάνει αυτό που θέλει. Ως αξιωματικός του Ναυτικού έπεισε τον επικεφαλής των ναυτικών επιχειρήσεων ότι η τεχνολογία που αναπτύσσει για επιστημονικούς και εξερευνητικούς σκοπούς θα μπορούσε να έχει και στρατιωτικές εφαρμογές. Αποτέλεσμα; Το Γραφείο Ερευνών του Πολεμικού Ναυτικού (σ.σ. των ΗΠΑ) συγχρηματοδότησε τα πρώτα συστήματα ROV (τηλεκατευθυνόμενα οχήματα) του Μπάλαρντ. Επίσης το Ναυτικό τού ανέθεσε άκρως απόρρητες αποστολές, όπως η χαρτογράφηση και η βιντεοσκόπηση των χαμένων πυρηνικών υποβρυχίων των ΗΠΑ, του Thresher το 1984 και του Scorpion το 1985, επιτρέποντάς του να συνδυάσει την έρευνά του για τον Τιτανικό με την αποστολή του Scorpion. Καθώς λοιπόν αυτές οι στρατιωτικές επιχειρήσεις δεν είναι πια μυστικές, κανείς δεν μπορεί να κατηγορήσει τα ΜΜΕ σε κράτη όπως η Τουρκία και η Αίγυπτος για τη δυσπιστία τους σχετικά με το τι σκαρώνει ο Μπάλαρντ όταν μπαίνει στα ύδατά τους με ένα σκάφος γεμάτο προηγμένα ηλεκτρονικά μηχανήματα» (National Geographic, Μάιος 2004, σελ. 94-5).

Στο ίδιο άρθρο, το περιοδικό που καλύπτει (και εν μέρει χρηματοδοτεί) τη δραστηριότητα του Μπάλαρντ εξηγεί και τον τρόπο με τον οποίο κατορθώνει ο ωκεανογράφος-στρατιωτικός να εξασφαλίζει τη συναίνεση των παράκτιων κρατών στις έρευνές του. Περιγράφει, λοιπόν, πώς ο «διευθυντής των δυνάμεων ασφαλείας και ο έπαρχος της Σινώπης έπεισαν το υπουργείο Εξωτερικών στην Αγκυρα να παραιτηθεί από την απαίτηση για ερευνητικές βίζες». Φαίνεται ότι τα μέσα του κ. Μπάλαρντ ξεπερνούν εύκολα τους υφάλους της εθνικής κυριαρχίας των κρατών «δεύτερης κατηγορίας». Αρκεί η μεσολάβηση των κατάλληλων ανθρώπων.

Ποιος άραγε μεσολάβησε στο ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών;
 


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Κατερίνα Δελλαπόρτα
«Υποβρύχια αρχαιολογική κληρονομιά στην Ελλάδα: νομική προστασία και διαχείριση»
(Νοέμβριος 2005)
Μελέτη της Εφόρου Εναλίων Αρχαιοτήτων για το πλαίσιο προστασίας των αρχαιοτήτων του βυθού.

Πέτρου Σιούσιουρα
«Η προστασία της ενάλιας αρχαιολογικής κληρονομιάς: η συμβολή της Σύμβασης για το Δίκαιο της θάλασσας»
(Ιούλιος 2004)
Η μελέτη του λέκτορα Διεθνών Σχέσεων στο πανεπιστήμιο Αιγαίου περιλαμβάνει σημαντικές παρατηρήσεις για την αδράνεια της ελληνικής πολιτείας να ενεργοποιήσει τις διατάξεις της Διεθνούς Σύμβασης που εξασφαλίζουν την προστασία της ενάλιας πολιτιστικής κληρονομιάς.

Και οι δύο προαναφερόμενες μελέτες βρίσκονται στον δικτυακό τόπο «Νόμος και Φύση»: www.nomosphysis.org.gr

Edward O'Hara
«Maritime and fluvial cultural heritage»

(12/10/2000)
Εκθεση προς το Συμβούλιο της Ευρώπης για την υποθαλάσσια πολιτιστική κληρονομιά με σαφή επικριτική περιγραφή της δράσης του Μπάλαρντ.



ΕΠΙΣΚΕΦΘΕΙΤΕ

www.oceanexplorer.noaa.gov
Επίσημος δικτυακός τόπος της κυβέρνησης των ΗΠΑ, αφιερωμένος στις «εξερευνήσεις του Μπάλαρντ.

www.uri.edu/endeavor/thera
Δικτυακός τόπος του πανεπιστημίου Ρόουντ Αιλαντ. Η αποστολή του Μπάλαρντ στη Σαντορίνη με καθημερινές περιγραφές της κοινής δράσης Αμερικανών και Ελλήνων.

www.immersionpresents.org
Ο εκπαιδευτικός και ψυχαγωγικός δικτυακός τόπος μετέδιδε όλη τη βδομάδα καθημερινά αποσπάσματα από τις έρευνες του Μπάλαρντ στα διεθνή ύδατα του Αιγαίου.

www.hcmr.gr
Το Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών προβάλλει στο δικτυακό του τόπο την παρουσία του Μπάλαρντ στην Αθήνα το 2004, αλλά αποσιωπά τη σημερινή δράση του στο Αιγαίο.

 

 

Ελευθεροτυπία, 18/6/2006

 

www.iospress.gr