8 του Μάρτη 1946 – 8 του Μάρτη 1949

 

Η γυναικεία ημέρα του εμφυλίου
 

Εφτασε και η φετινή Ημέρα της Γυναίκας και, μαζί της, οι συχνά ανούσιες τελετουργίες που τη συνοδεύουν τα τελευταία χρόνια. Στη θέση τους, προτείνουμε μια σελίδα από το λησμονημένο παρελθόν της "γιορτής των γυναικών". Τότε που η 8 του Μάρτη γιορταζόταν με το όπλο στο χέρι.

 

Η στήλη δεν τα πάει καλά με τους σύγχρονους εορτασμούς της Ημέρας της Γυναίκας. Και έχει δώσει εξηγήσεις για τη θέση της: οι σημερινές χρήσεις της 8 του Μάρτη -από το καθιερωμένο πλέον μήνυμα του αρχιεπισκόπου ώς τις ειδικές προσφορές των ινστιτούτων αδυνατίσματος και τα ανδρικά στριπτίζ για κυρίες– δύσκολα θυμίζουν το αν μη τι άλλο αγωνιστικό ιστορικό της ημέρας. Στο κλίμα του γενικευμένου αυτού πανηγυριού, το εύστοχο φεμινιστικό σύνθημα της δεκαετίας του ’80 «8 Μαρτίου. Δεν εορτάζουμε και δεν δεχόμαστε επισκέψεις» διατηρεί κατά τη γνώμη μας την επικαιρότητά του. 

Για να είμαστε πάντως ακριβείς, τα τελευταία χρόνια γυναικείες και φεμινιστικές συλλογικότητες επιχειρούν μια αναθέρμανση της επετείου δοκιμάζοντας να προσδώσουν σημερινά περιεχόμενα στο παλιό πλαίσιο του εορτασμού της. Το φαινόμενο δεν είναι ελληνικό: αν στις υπό ανάπτυξη χώρες η 8 του Μάρτη συνεχίζει λίγο πολύ να παραπέμπει στις παραδοσιακές μορφές της ημέρας, οι διεκδικητικές εκδοχές της «γιορτής των γυναικών» στις χώρες του λεγόμενου πρώτου κόσμου έχουν να αντιπαλέψουν τόσο με τη θεσμική και πολιτική κατάχρηση της 8 του Μάρτη όσο και με τη μεταμόρφωσή της σε προνομιακή ημέρα προώθησης «γυναικείων» καταναλωτικών προϊόντων. 

Οπως και να έχει, οι μεταμφιέσεις της 8 του Μάρτη στο χρόνο έχουν να μαρτυρήσουν πολλά για τις ιστορικές διαδρομές της σχέσης των γυναικών με την πολιτική. Αν και συχνά αλλοιωμένο στα χρονικά που συνοδεύουν τα ετήσια σχετικά αφιερώματα, το οδοιπορικό της ημέρας προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες τόσο για τη «γυναικεία πολιτική» των κομμάτων (αρχικά της αριστεράς, τις τελευταίες δεκαετίες ολόκληρου του πολιτικού φάσματος) όσο και για τις πολιτικές των ίδιων των γυναικών εντός και εκτός κομματικών σχηματισμών. Γιορτή σοσιαλιστική/σοσιαλδημοκρατική κατά την καθιέρωσή της (1910), η Ημέρα της Γυναίκας θα συμπυκνώσει στα χρόνια του μεσοπολέμου την πολιτική των κομμάτων της Γ΄ Διεθνούς (και του ΚΚΕ) για τις γυναίκες και θα παραμείνει αριστερή κατά τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες. Στη δεκαετία του ’70, την ημέρα θα υιοθετήσουν και οι φεμινιστικές ομάδες της εποχής, ενώ σταδιακά θα ακολουθήσουν γυναικείες οργανώσεις και κόμματα. Στα 1977, η 8η Μαρτίου επιλέγεται από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ως η πλέον ενδεδειγμένη ημερομηνία για μια Διεθνή Ημέρα της Γυναίκας κοινής αποδοχής. Η κατάχρησή του από κυβερνήσεις, κόμματα και μέσα ενημέρωσης οδηγεί τα επόμενα χρόνια στη φεμινιστική αμφισβήτηση του εορτασμού, ενώ με το πέρασμα του χρόνου η εμπορική εκμετάλλευση της ημέρας γνωρίζει όλο και μεγαλύτερη άνθηση.

Η "αναβίωση"

Από το χρονικό της 8 του Μάρτη, τότε που η ημέρα ταυτιζόταν ακόμη με τη «γυναικεία πολιτική» της αριστεράς, επιλέγουμε να σταθούμε σήμερα σε μια λησμονημένη αλλά ενδιαφέρουσα σελίδα: την αναγέννηση της ημέρας στα χρόνια του εμφυλίου. Γιατί χωρίς να εξαφανιστεί, η 8 του Μάρτη είχε χάσει στα χρόνια της κατοχής και της εαμικής αντίστασης το μεγάλο συμβολικό βάρος που διέθετε τον καιρό του μεσοπολέμου. Από πρώτη ματιά παράδοξη, η εξέλιξη αυτή αποδίδεται κάποτε από τις ίδιες τις γυναίκες του ΚΚΕ στην αλλαγή των κομματικών νοοτροπιών και στην ποικιλία των γυναικείων δράσεων την εποχή της αντίστασης: οι γυναίκες δεν χρειάζονταν πια μια «ειδική» ημέρα. «Κάθε μέρα ήταν τότε για μας 8 του Μάρτη», μας δήλωνε προ καιρού η Μαρία Καραγιώργη και έκτοτε παρόμοιες διατυπώσεις ακούσαμε και από άλλες συντρόφισσές της. 

Ως ένα βαθμό, η διαπίστωσή τους ισχύει. Τους λόγους ωστόσο της συρρίκνωσης της 8 του Μάρτη την περίοδο της κατοχής πρέπει κατά κύριο λόγο να αναζητήσουμε στην προτίμηση της εαμικής αντίστασης στις μη «χωριστικές» επετείους και, κυρίως, στην ιδιαίτερη βαρύτητα που αποκτούσαν τώρα (και) για την αριστερά οι «εθνικές» γιορτές. Ανακαλώντας κομμουνιστικές μνήμες, η Ημέρα της Γυναίκας δεν ήταν σε θέση να διεκδικήσει το εθνικό ακροατήριο που εκ προοιμίου εξασφάλιζε η 25η Μαρτίου ή και η πρόσφατη ακόμη τότε 28η Οκτωβρίου.

Με την απελευθέρωση, η 8 του Μάρτη ξαναβρίσκει βαθμιαία τη χαμένη της αίγλη και, μαζί μ’ αυτήν, τον παλιό βηματισμό της: την ημέρα αυτή, τα αρμόδια όργανα του ΚΚΕ παρουσιάζουν τις «θέσεις» του κόμματος για τις γυναίκες, τα κομματικά έντυπα δημοσιεύουν σχετικά αφιερώματα, ενώ ο εορτασμός υιοθετείται και από το ευρύτερο αριστερό γυναικείο κίνημα, το οποίο αποτελείται τώρα από την Πανελλήνια Ενωση Γυναικών (ΠΕΓ) και δεκάδες, τοπικής κυρίως εμβέλειας, συλλόγους που τους πρώτους μήνες του 1946 θα συγκροτήσουν την Πανελλαδική Ομοσπονδία Γυναικών (ΠΟΓ). Την εποχή αυτή, καθώς η ενασχόληση των γυναικών με την πολιτική της αριστεράς περνά σε μεγάλο βαθμό μέσα από χωριστές κομματικές και εξωκομματικές οργανώσεις, η Ημέρα της Γυναίκας αντιμετωπίζεται και πάλι σαν ευκαιρία απολογισμού της «γυναικείας δουλειάς», στρατολόγησης νέων μελών, «εκλαϊκευσης» των γυναικείων καθηκόντων στη συγκυρία και σύσφιξης των σχέσεων με ομόλογες γυναικείες κινήσεις του εξωτερικού. 

Προς τον εμφύλιο

Η εξέλιξη δεν αποτελεί ελληνικό φαινόμενο: η 8 του Μάρτη γιορτάζεται πλέον συστηματικά -και με παρεμφερές περιεχόμενο- από τις γυναικείες οργανώσεις που συμμετέχουν στην αριστερή Παγκόσμια Δημοκρατική Ομοσπονδία Γυναικών (ΠΔΟΓ), η οποία ιδρύεται στο Παρίσι το 1945 για να αναλάβει σύντομα το συντονισμό της (καθοδηγούμενης από τις Σοβιετικές) αριστερής γυναικείας δράσης στα χρόνια του ψυχρού πολέμου. Συνεπείς προς τις γενικές κατευθύνσεις της ΠΔΟΓ, οι διοργανώτριες της ελληνικής εκδοχής της 8 του Μάρτη εξαρτούν την κινητοποίηση των γυναικών για τα εκκρεμή αιτήματά τους (ψήφο, αστικά και εργασιακά δικαιώματα κ.ο.κ.) από τη συνολικότερη προσπάθεια της κομμουνιστικής αριστεράς να θέσει τη σφραγίδα της στην πολιτική συγκυρία. Στην προσέγγιση αυτή του «γυναικείου ζητήματος», η διεκδίκηση της γυναικείας ισοτιμίας δεν χάνει τη σημασία της, υπάγεται ωστόσο στις προτεραιότητες που έθετε η κοινή πάλη ανδρών και γυναικών κατά των «νεοφασιστικών» αθηναϊκών κυβερνήσεων και των ξένων υποστηρικτών τους. 

Η αριστερή γυναικεία κίνηση δεν έμελλε να διαρκέσει πολύ. Είναι γνωστές οι συνθήκες που σύντομα θα την καθιστούσαν αδύνατη: «λευκή τρομοκρατία», έκτακτα μέτρα, βαθμιαίος αποκλεισμός της αριστεράς από την πολιτική ζωή του τόπου. Κατά τους τελευταίους μήνες του ’47 και τους πρώτους του ’48 διαλύονται οι αριστεροί γυναικείοι σύλλογοι, ενώ οι γυναικείες οργανώσεις που θα επιβιώσουν φροντίζουν να εναρμονίσουν τη δράση τους με τις εμφυλιοπολεμικές πραγματικότητες, συμμετέχοντας ενεργητικά στον αντικομμουνιστικό αγώνα. Το 1948, οι «νόμιμες» γυναικείες οργανώσεις συνασπίζονται στα Συνεργαζόμενα Γυναικεία Σωματεία και την ίδια χρονιά ορισμένες από αυτές (Εθνικό Συμβούλιο Ελληνίδων, Λύκειο Ελληνίδων, Σύλλογος Ελληνίδων Επιστημόνων, Ελληνίδες Οδηγοί) αναλαμβάνουν την έκδοση του αγγλόφωνου περιοδικού Hellenia προκειμένου, μέσω της προπαγανδιστικής χρήσης των γυναικείων θεμάτων, να ενισχύσουν τα διεθνή ερείσματα του κυβερνητικού στρατοπέδου. 

Οι γνωστές περιπέτειες των παιδιών στις βόρειες περιοχές της χώρας, καθώς και η συχνά βίαιη επιστράτευση γυναικών από τον Δημοκρατικό Στρατό, προσφέρουν στις «εθνικόφρονες» γυναικείες οργανώσεις ένα νέο, σύμφωνο με τις «γυναικείες ευαισθησίες» τους, πεδίο πολιτικής δραστηριότητας. Κατά την άσκηση της πολιτικής αυτής, οι οργανώσεις υιοθετούν σε πολλές περιπτώσεις τις τερατολογίες των κυρίαρχων αντικομμουνιστικών λόγων της εποχής. «Εις το χωρίον Μεσοχώρι Υπάτης», αναφέρεται χαρακτηριστικά σε σχετική διαμαρτυρία του κάποτε μετριοπαθούς Εθνικού Συμβουλίου Ελληνίδων (1948), «70 νέαι εξηναγκάσθησαν να παρακολουθήσουν την 3ην Ιανουαρίουτην παράστασιν έργου, τιτλοφορουμένου 'Κάτω η Παρθενιά'. Μετά την παράστασιν άι νέαι εξηναγκάσθησαν να συζευχθούν τους αντάρτας. Μεταξύ αυτών ευρίσκοντο και 2 γυναίκες έγγαμοι με βρέφη 3 και 5 μηνών και μία επίτοκος. Τα βρέφη εξεσφενδονίσθησαν παρά των ληστών εις την χιόνα, ίνα αποθάνουν εκ ψύξεως» (Λίνα Τσαλδάρη, «Εθνικαί κοινωνικαί πολιτικαί προσπάθειαι», τ. Α΄, Αθήναι 1967, σ. 41).

«Σεμνά και πολιτισμένα»

Ταυτισμένη πάντοτε με τη «γυναικεία πολιτική» της αριστεράς, η Ημέρα της Γυναίκας ακολουθεί στα χρόνια του εμφυλίου τις τύχες των γυναικών του κομμουνιστικού στρατοπέδου. Σύμφωνα με την παράδοσή της, η 8 του Μάρτη συνεχίζει και τώρα να προσφέρει μια ευκαιρία επικοινωνίας με την ΠΔΟΓ και τις γυναικείες οργανώσεις των «Λαϊκών Δημοκρατιών». Στις νέες όμως συνθήκες, η επαφή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς λειτουργεί ως άτυπη αναγνώριση του Δημοκρατικού Στρατού και της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης: «Πιστεύουμε πως πολύ γρήγορα θα 'ρθει η ώρα που ο ηρωικός Δημοκρατικός Στρατός του Στρατηγού Μάρκου θα σπάσει τις αλυσίδες της τυραννίας και η υπόθεση της Δημοκρατίας θα θριαμβεύσει στην Ελλάδα», αναφέρει μεταξύ άλλων το μήνυμα της Αντιφασιστικής Επιτροπής των Σοβιετικών Γυναικών προς τις «γυναίκες της Ελλάδας» για την 8 του Μάρτη 1948. Την αμέριστη συμπαράστασή τους στις «ηρωικές γυναίκες της Ελλάδας και της Ισπανίας» υπόσχεται από την πλευρά της η Ενωση Δημοκρατικών Γυναικών Ρουμανίας, ενώ με την ίδια ευκαιρία η ΠΔΟΓ κλείνει το χαιρετιστήριό της με τα παρακάτω λόγια: «Ηρωικές γυναίκες της Ισπανίας, της Ελλάδας, της Κίνας, της Ινδονησίας, του Βιέτ-Ναμ, οι γυναίκες όλου του κόσμου, οι Λαοί και η παγκόσμια Δημοκρατία στέκονται στο πλευρό σας» (τα παραθέματα από το «Δελτίο Ειδήσεων» του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, 5, 8 και 10 Μαρτίου 1948).

Η Ημέρα της Γυναίκας διατηρεί ωστόσο και τις εσωτερικές χρήσεις της. Η τελετουργία που επιλέγεται για την κεντρική εκδήλωση προς τιμήν της 8 του Μάρτη του 1948 παραπέμπει ευθέως στις προπολεμικές εκδοχές του εορτασμού: «Σεμνά, απλά και πολιτισμένα» γιορτάστηκε η 8 του Μάρτη στην έδρα του Γενικού Αρχηγείου του Δημοκρατικού Στρατού, διαβάζουμε σε σχετικό ρεπορτάζ. «Στην αίθουσα που θα γινότανε η γιορτή από τις 7.30 άρχισαν να έρχονται οι μαχητές και οι αξιωματικοί. Στις 8 ανοίγει η αυλαία. Η σκλαβωμένη γυναίκα φαίνεται πίσω από τα κάγκελα που την κρατάνε φυλακισμένη. Σιγά-σιγά από μακρυά ακούγονται οι γυναικείες φωνές που σε λίγο κοντοζυγώνουν και το τραγούδι: 'Ηρθε η ώρα και η γυναίκα...' Η φυλακισμένη στο άκουσμα του τραγουδιού ανήσυχη γυρνά στη φυλακή της. Και όταν πια φαίνονται οι γυναίκες πάνω στη σκηνή, η φυλακισμένη σπάζει τα δεσμά της και μαζί με όλες τραγουδάει θριαμβευτικά: '...Ρίχνει κάστρα και διαβαίνει κι όλο μπρος πάντα θωρά...'. Αμέσως μετά γίνεται μια 20λεφτη ομιλία. Ακολουθεί καλλιτεχνικό πρόγραμμα και η γιορτή κλείνει μέσα σε ατμόσφαιρα ενθουσιασμού» (στο ίδιο, 10 Μαρτίου 1948). 

«Ολες στ’ άρματα»

Την εποχή αυτή εκκρεμούσε η δημιουργία μιας γυναικείας οργάνωσης η οποία θα αναλάμβανε τη διεκπεραίωση της «γυναικείας δουλειάς» στις δύσκολες συνθήκες του πολέμου. Ετσι, τον Οκτώβριο του 1948 ιδρύεται η Πανελλαδική Δημοκρατική Ενωση Γυναικών (ΠΔΕΓ) η οποία εμφανίστηκε σαν συνέχεια της «διαλυμένης από τον μοναρχοφασισμό» ΠΟΓ. Στην ιδρυτική σύσκεψη της ΠΔΕΓ (25.10.48) συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, γυναικεία στελέχη του ΚΚΕ, του Αγροτικού Κόμματος (ΑΚΕ), της ΕΠΟΝ και του σλαβομακεδονικού ΑΦΖ (Αντιφασιστικού Μετώπου Γυναικών). Πρόπλασμα του νέου τύπου οργάνωσης, με την οποία οι κομμουνίστριες θα πολιτεύονταν στα χρόνια του ψυχρού πολέμου, η ΠΔΕΓ είχε ένα διττό καθήκον: να «διαπαιδαγωγεί» τις μαχήτριες του Δημοκρατικού Στρατού χωρίς να παρεμβαίνει στις αρμοδιότητες της στρατιωτικής του ηγεσίας και την ίδια στιγμή να ενισχύει το έργο της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης διδάσκοντας στις γυναίκες των «ελεύθερων περιοχών» να «πονούν και να νοικοκυρεύουν το κράτος τους όπως το σπίτι τους». Στο λόγο της ΠΔΕΓ, τα έργα της «ειρήνευσης» και της «συμφιλίωσης» συσχετίζονταν με τις μητρικές γυναικείες ιδιότητες και οι γυναίκες καλούνταν να αντιμετωπίσουν από την «ιδιαίτερη» γυναικεία σκοπιά τους τις πολιτικές και πολεμικές εξελίξεις (από τους στρατιωτικούς ελιγμούς του «μοναρχοφασισμού» μέχρι το «πισώπλατο χτύπημα» του Τίτο). 

Εξαιρετικά στενές σχέσεις διατήρησε η ΠΔΕΓ με την Παγκόσμια Δημοκρατική Ομοσπονδία Γυναικών, συμμετείχε μάλιστα τόσο στο Β΄ Συνέδριό της (Βουδαπέστη, Δεκέμβριος 1948) όσο και στο Συμβούλιό της που συγκλήθηκε στη Μόσχα τον Νοέμβριο του 1949. Με δυο λόγια: η ΠΔΕΓ υπήρξε ταυτισμένη με την ηγεσία του Δημοκρατικού Στρατού και υπηρέτησε μια αντίληψη για το «γυναικείο κίνημα», σύμφωνα με την οποία ο αγώνας για τη γυναικεία ισοτιμία περνούσε μέσα από την επιστράτευση των «γυναικείων εφεδρειών» στην πάλη του Δημοκρατικού Στρατού. 

Τομή στην ιστορία της ΠΔΕΓ αποτελεί η Α΄ Συνδιάσκεψή της που πραγματοποιήθηκε στο Βίτσι τις τρεις πρώτες ημέρες του Μαρτίου 1949. Στη συνδιάσκεψη, στην οποία συμμετείχαν 323 (325 σύμφωνα με άλλες πηγές) αντιπρόσωποι, εγκρίθηκαν βασικά ντοκουμέντα της οργάνωσης (Καταστατικό, Διακήρυξη), εξελέγη η ηγεσία της (Εκτελεστική Επιτροπή, Γραμματεία με πρόεδρο τη Ρούλα Κουκούλου Ζαχαριάδη) και αναλύθηκαν τα «γυναικεία καθήκοντα» ενόψει της τελικής φάσης του πολέμου. Προγραμματισμένη από καιρό -πολλές εκπρόσωποι περπάτησαν επί εβδομάδες για να φτάσουν στο σημείο της συγκέντρωσης-, η συνδιάσκεψη δεν συνδέθηκε εξαρχής με την Ημέρα της Γυναίκας, όπως προκύπτει και από τις μαρτυρίες γυναικών που την παρακολούθησαν. Πρόσφατα ακόμη, η Ρίτα Λαζαρίδου, μέλος της Γραμματείας της ΠΔΕΓ και του Συμβουλίου της ΠΔΟΓ, μας διαβεβαίωσε ότι η συνδιάσκεψη δεν συνδυάστηκε με την 8 του Μάρτη. Η χρονική ωστόσο σύμπτωση (αρχές Μαρτίου) οδήγησε κατά πάσαν πιθανότητα τις υπεύθυνες της ΠΔΕΓ να συσχετίσουν εκ των υστέρων τη μεγάλη γυναικεία συνάθροιση με την Ημέρα της Γυναίκας, όπως προκύπτει τόσο από τη «Διακήρυξη της Α΄ Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης της ΠΔΕΓ» (Μάρτης 1949, εκδόσεις ΠΔΕΓ) όσο και από τα σχετικά αφιερώματα του οργάνου της ΠΔΕΓ «Μαχήτρια» (φύλλο 8, 10 Φεβρουαρίου 1949 και φύλλο 9, 15 Μαρτίου 1949). 

«Η Συνδιάσκεψη έγινε σε ένα πολεμικό αμπρί, 30 μέτρα μήκος και 9 μέτρα φάρδος», σημειώνει η Ρίτα Λαζαρίδου, προσθέτοντας ότι στο τεράστιο αυτό αμπρί χώρεσαν πάνω από 400 άτομα. «Εξω από το αμπρί το χιόνι σκέπαζε τα πάντα, το κρύο ήταν τσουχτερό. Οι γεμάτοι χιόνι λόφοι τριγύρω έφερναν τον αντίλαλο του βουητού της μάχης. Στο αμπρί όλα είχαν προβλεφθεί, όλα είχαν οργανωθεί σωστά. Υπήρχαν καθίσματα για όλους τους αντιπροσώπους, φωτισμός, μικρόφωνα, μετάφραση ξένων γλωσσών, θέρμανση από δυο πελώριες σόμπες» («Πόλεμος και αίμα», σ. 221). Ενα «μεγάλο διπλοθωρακισμένο αμπρί, ολόφωτο από τεχνικό ηλεκτρισμό» και «με υπερυψωμένη 'σκηνή'», θυμάται και η Βάγια Παπακόγκου, υπεύθυνη μαχητριών της Ι Μεραρχίας, η οποία αναφέρει και άλλες ενδιαφέρουσες πληροφορίες. Ανάμεσά τους ότι οι μαχήτριες που θα συμμετείχαν στη συνδιάσκεψη (από το Κλιμάκιο Γενικού Αρχηγείου Νοτίου Ελλάδος και την Ι και ΙΙ Μεραρχία) «επιλέχτηκαν από την καθοδήγηση», καθώς και ότι προτού αρχίσει η διαδικασία οι εκπρόσωποι πήραν «μερικά από τα υλικά» για να τα μελετήσουν προσεκτικά και «να προσαρμόσουμε ανάλογα και τις δικές μας ομιλίες» («Λαϊκών αγώνων αναπαραστάσεις», Εκδόσεις Βαρβάκη, Αθήνα 2001, σ. 323 και 335). Στη συνδιάσκεψη συμμετείχαν αντιπροσωπείες από τις «Λαϊκές Δημοκρατίες» και την ΠΔΟΓ, ενώ οι Σοβιετικές έστειλαν χαιρετισμό με τον ασύρματο. Παρόντες, προφανώς, και εκπρόσωποι της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης, του Γενικού Αρχηγείου του Δημοκρατικού Στρατού, του ΚΚΕ, του Αγροτικού Κόμματος και του σλαβομακεδονικού ΝΟΦ. 

«Τη φετινή 8 του Μάρτη προϋπαντούν οι γυναίκες που ζουν κάτω απ’ τον ιμπεριαλιστικό ζυγό με δυνατότερη πάλη για ειρήνη και ελευθερίες», διαβάζουμε στο «Χαιρετιστήριο της ΠΔΕΓ προς όλες τις γυναίκες της Ελλάδας» για την Ημέρα της Γυναίκας του 1949. «Εμείς, παραμονές της 8 του Μάρτη, κάναμε τον πλούσιο απολογισμό της πάλης μας στην Πανελλαδική μας Συνδιάσκεψη και ορκιστήκαμε να παλέψουμε πιο αποφασιστικά για να σώσουμε τον τόπο μας και τα παιδιά μας απ’ τη σκλαβιά και τον πόλεμο». Για μια ακόμη φορά, η Ημέρα της Γυναίκας έδινε την ευκαιρία να διατυπωθούν τα γυναικεία καθήκοντα μέσα από ένα διττό λόγο ο οποίος συνδύαζε τη στράτευση των γυναικών στον πόλεμο με τη «φυσική» τους κλίση στα έργα της συμφιλίωσης και της ειρήνης: «Εμπρός να δώσουμε μαζί με τ’ αδέρφια μας πιο γερά χτυπήματα στους τύραννους για να 'ρθει πιο γρήγορα η Λευτεριά. Μ’ όλη τη δύναμη της καρδιάς μας να δουλέψουμε για τη λαϊκή συμφιλίωση για να 'ρθει πιο γρήγορα η ειρήνη. [...] Ολες στ’ άρματα για να κάνουμε το 1949 χρόνο της Νίκης» (στο ίδιο).

Ηταν η τελευταία 8 του Μάρτη του εμφυλίου. Η επόμενη θα έβρισκε τις ελληνίδες κομμουνίστριες στις χώρες της αναγκαστικής τους υπερορίας, όπου η Ημέρα της Γυναίκας διέθετε ήδη τις δικές της, εξαιρετικά προβληματικές, τελετουργίες. Επιφυλασσόμαστε, καθώς πρόκειται για την επόμενη σελίδα του συναρπαστικού όσο και λησμονημένου χρονικού της ημέρας.

 


"Με το όπλο στα χέρια"

Στις γραμμές που ακολουθούν σταχυολογούμε χαρακτηριστικά αποσπάσματα από κείμενα αφιερωμένα στην 8 του Μάρτη την εποχή του εμφυλίου:

1946 
«[...] Οσο εδώ θα κυριαρχεί ο νεοφασισμός και η ξενική κατοχή που τον υποστηρίζει και τον προστατεύει, ο δρόμος της δημοκρατικής ισοτιμίας για τις γυναίκες θα 'ναι κλειστός. Η Ελληνίδα θα ζει μέσα στο φόβο και την αβεβαιότητα για το αύριο της οικογένειας και των παιδιών της. Θα ζει με το βραχνά της αναρχίας, της πείνας, της φασιστικής τρομοκρατίας, του πολέμου. Ημέρα πάλης ενάντια στο νεοφασισμό και την ξενική κατοχή που τον στηρίζει είναι λοιπόν ο φετινός μας γιορτασμός της 8 του Μάρτη και γι' αυτό ακριβώς είναι ημέρα πραγματικής πάλης για τα ισότιμα δικαιώματά μας.» (Χρύσα Χατζηβασιλείου, «Ημέρα της Γυναίκας», «Ριζοσπάστης» 8 Μαρτίου 1946.)

1947
«[...] Την εφετινή 8 του Μάρτη οι γυναίκες των δημοκρατικών χωρών του κόσμου τη γιορτάζουν με κατακτημένο το αίτημα της ισοτιμίας και της ισοπολιτείας. [...] Οι Ελληνίδες όμως και πάλι θα γιορτάσουν την 8 του Μάρτη μέσα στις συνθήκες της κατωτερότητας και της υποτέλειας που δημιουργούν για τις γυναίκες τα ανελεύθερα και αντιλαϊκά καθεστώτα [...]. Η αγγλική κατοχή που συνεχίζει να δυναστεύει τη χώρα μας έφερε και διατηρεί στην εξουσία τον ελληνικό νεοφασισμό, οργάνωσε και ξαπόλυσε τον εμφύλιο πόλεμο, εμποδίζει τη δημοκρατική μας πορεία και μ' αυτό εμποδίζει και την ανάδειξη της Ελληνίδας στη θέση του ισότιμου πολίτη.» («Η 8η Μαρτίου, Διεθνής Ημέρα Πάλης της Γυναίκας», «Ριζοσπάστης» 21 Φεβρουαρίου 1947.)

1948
«Οι γυναίκες της Σοβιετικής Ενωσης κι όλος ο Σοβιετικός λαός με συγκίνηση παρακολουθεί τον ανδρείο αγώνα του Ελληνικού λαού ενάντια στη μοναρχοφασιστική κυβέρνηση και τους αγγλοαμερικάνους ιμπεριαλιστές. Οι λαοί της Σοβιετικής Ενωσης είναι καταγαναχτισμένοι απ' το καθεστώς της τρομοκρατίας και της βίας που βασιλεύει στην Ελλάδα. Αλλά εμείς πιστεύουμε πως ούτε οι ομαδικές εκτελέσεις, ούτε τα βασανιστήρια, ούτε οι δολοφονίες, ούτε οι εξορίες γέρων και γυναικόπαιδων δεν θα μπορέσουν να λυγίσουν το σθένος και την πίστη του Ελληνικού λαού στη νίκη.» («Μήνυμα των Σοβιετικών Γυναικών στις γυναίκες της Ελλάδας», «Δελτίο Ειδήσεων» του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, 10 Μαρτίου 1948.)

1949
«Σήμερα 8 του Μάρτη, οι γυναίκες σ’ όλο τον κόσμο γιορτάζουν τη μεγάλη γιορτή τους, παλεύουν για την ειρήνη, για μια καλύτερη ζωή. [...] Και οι γυναίκες της Ελλάδας θέλουν ησυχία, ποθούν την ειρηνική δουλειά, αγωνιούν να ξαναδούν τα παιδιά και τους άνδρες στα σπίτια, λαχταρούν τη χαρά. Ομως ένας κακός δαίμονας, οι μοναρχοφασίστες δολοφόνοι και οι αμερικάνοι ιμπεριαλιστές σφάζουν, ρημάζουν, αφανίζουν και εξοντώνουν. Δεν θέλουν ησυχία, μισούν την ειρήνη, λυσσομανούν, όταν ο λαός χαίρεται, θέλουν πόλεμο. Διψούν αίμα γιατί αυτό τους δίνει χρυσάφι, πλούτη. Ομως ο λαός μας δεν σκύβει το κεφάλι. Και μαζί του οι γυναίκες παλεύουν, θυσιάζονται, μα νικούν. Δεκάδες και εκατοντάδες γυναίκες περνούν απ' τα μοναρχοφασιστικά στρατοδικεία, δικάζονται και τουφεκίζονται, βρίσκονται στις φυλακές και τα ξερονήσια του θανάτου. Μα δεκάδες χιλιάδες στις πόλεις, στα χωριά και στον δημοκρατικό μας στρατό παλεύουν μ' όλη τους την ψυχή, με το όπλο στα χέρια, χέρι-χέρι με τον άντρα για την ειρήνη, για τη λευτεριά, για μια ζωή καλύτερη.» («Χαιρετισμός του ΚΚΕ», «Επίσημα Κείμενα», τ. 6ος, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1987, σ. 357.)

1950
«Για σένα, μανούλα, ξημέρωσε η μέρα./ Στη μεγάλη τη γη πέρα ως πέρα/ τις 8 του Μαρτιού/ τα παιδιά θα γιορτάσουν/ για σε τη χαρά του σπιτιού/ και στεφάνια θα φτιάσουν» (ποίημα με τίτλο «Στη Μάνα μου», «Η Φωνή της Γυναίκας», όργανο της ΠΔΕΓ στην υπερορία, φύλλο 1, Μάρτιος 1950.)


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

«8 του Μάρτη. Διεθνής Ημέρα της Γυναίκας. Θέσεις της Κεντρικής Γραμματείας Γυναικών, εγκριμένες από το Π.Γ. της Κ.Ε. του ΚΚΕ»
(«Ριζοσπάστης» 3 Μαρτίου 1946) και

«Η Διεθνής Ημέρα της Γυναίκας»
(«Ριζοσπάστης» 10 Μαρτίου 1947)
Η Ημέρα της Γυναίκας ως αφορμή για τη διατύπωση των θέσεων του ΚΚΕ για το «γυναικείο ζήτημα». 

«Μαχήτρια»
(«Οργανο των μαχητριών του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας» και στη συνέχεια «Οργανο της ΠΔΕΓ», 1948-1949)
Αφιέρωμα στην 8 του Μάρτη 1949 και στην Α΄ Πανελλαδική Συνδιάσκεψη της ΠΔΕΓ (φύλλα 7, 8 και 9, Φεβρουάριος-Μάρτιος 1949).

"Μαχήτριες της λευτεριάς"
(Εκδοτικό Ελεύθερη Ελλάδα, 1949)
Αναφορά στην "πολεμική επίδοση των μαχητριών του ΔΣΕ" με αφορμή την Ημέρα της Γυναίκας γραμμένη από τη Μαργαρίτα Λαζαρίδου, αρχισυντάκτρια και της "Μαχήτριας". 

Μαργαρίτα Λαζαρίδου
«Πόλεμος και αίμα. Ταξείδι στο παρελθόν, ταξείδι στον πόνο»

(Διογένης, Αθήνα χ.χ.)
Ενδιαφέρον οδοιπορικό της συγγραφέως από την εαμική αντίσταση στον εμφύλιο και από εκεί στην υποχρεωτική υπερορία. Πολύτιμες πληροφορίες για εγχώριες και μη γυναικείες οργανώσεις την εποχή του εμφυλίου και τις αρχές της δεκαετίας του ’50. 

Αγγέλικα Ψαρρά
«Μια μέρα στα ΑΣΚΙ. Η 8 του Μάρτη, οι κομμουνίστριες και η πολιτική»

(«Αρχειοτάξιο», τεύχος 5, Μάιος 2003, σ. 64-72)
Η Ημέρα της Γυναίκας ως πηγή για την ιστορία της "γυναικείας πολιτικής" του ΚΚΕ και της σχέσης των κομμουνιστριών με την πολιτική.

 

 

(Ελευθεροτυπία, 5/3/2006)

 

www.iospress.gr