«ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΘΑΝΑΤΟΥ» ΣΤΗ ΓΟΥΑΤΕΜΑΛΑ

 

Ο άγνωστος Ρίτσαρντ Γουέλς
 

Ο νεκρός δεδικαίωται. Αν, όμως, είναι πράκτορας της CIA, αυτή η αποκατάσταση παρουσιάζει προβλήματα. Πόσο μάλλον, όταν το βιογραφικό του περιλαμβάνει τη συμβολή του σ' ένα από τα πιο αποτρόπαια «εγκλήματα εναντίον της ανθρωπότητας».

 

Εκλεισαν χθες 30 χρόνια απ' τη βραδιά που ο σταθμάρχης της CIA στην Αθήνα Ρίτσαρντ Γουέλς έπεφτε νεκρός από τις σφαίρες της Ε.Ο. 17Ν. Από τότε, πολλά έχουν αλλάξει στην πρόσληψη αυτού του γεγονότος από την κοινή γνώμη.

Από τη μια, κανείς δεν αμφισβητεί (όπως τότε) την ύπαρξη της οργάνωσης. Από την άλλη, συντονισμένες προσπάθειες καταβάλλονται για την «αποκατάσταση» της εικόνας του θύματος, παρουσιάζοντάς τον όχι μόνο σαν «φιλέλληνα» αλλά και σαν άνθρωπο που δεν είχε κάνει ποτέ κακό.

Κεντρικό ρόλο σ' αυτή την προσπάθεια διαδραματίζουν φυσικά οι συγγενείς του Γουέλς, σε συνεργασία με την εγχώρια «Ως Εδώ». Δεν είχαν καλά καλά τελειώσει οι συλλήψεις του 2002, και τα «Νέα» φιλοξενούσαν (χωρίς τον παραμικρό σχολιασμό) δισέλιδο άρθρο της Μόλι Γουέλς-Μπολ, που μας εξηγούσε ότι «ένας θαυμάσιος άνθρωπος χάθηκε εκείνη τη φρικτή νύχτα», αποκαλύπτοντας, ταυτόχρονα, ότι στόχος της αντιτρομοκρατικής προσπάθειας είναι η «απαλλαγή της Ελλάδας» όχι μόνο απ' τη 17Ν αλλά και από «τους συμπαθούντες» (30.7.02).

Σαφέστερη ήταν η ίδια σε συνέντευξή της προς τον Νίκο Κωσταντάρα («Καθημερινή» 22.12.02): «Το ότι πολλοί Ελληνες συμφωνούν με το Γιωτόπουλο ότι άξιζε να πεθάνει ο πατέρας μου είναι ντροπή. Μια δουλειά έκανε. Με ταράζει όταν έρχομαι στην Ελλάδα και ακούω το αντίθετο. Δεν μπορώ να φανταστώ τι πιστεύουν ότι είναι η δουλειά ενός υπαλλήλου υπηρεσίας πληροφοριών».

Στο ίδιο μήκος κύματος, η ιστοσελίδα του «Ως Εδώ» (που διακριτικά αποφεύγει ν' ασχοληθεί με «θύματα της τρομοκρατίας» όπως ο Μάλλιος ή ο Μπάμπαλης), στην περίπτωση Γουέλς περιορίζεται σε κάποιες φωτογραφίες οικογενειακής ζωής: εκδρομές στην Ολυμπία, παιχνίδια με τα παιδιά του, βόλτες στο Αιγαίο.

Σε πολιτικότερο επίπεδο, ο πρέσβης Τόμας Μίλερ θα παρευρεθεί (23.12.03) στο συμβολικό φύτεμα μιας συκιάς και την τοποθέτηση αναμνηστικής πλάκας στη βίλα όπου έμενε ο Γουέλς κι εξακολουθεί να στεγάζει προσωπικό της πρεσβείας (Δημοκρατίας 5, Π. Ψυχικό). Σύμφωνα με την επιγραφή, ο Γουέλς -«ταχύς και δυνατός, θυμώδης και φιλοσοφημένος»- αποτελούσε ενσάρκωση του πλατωνικού ιδανικού ηγέτη.

Ποιος ήταν, όμως, στην πραγματικότητα ο μακαρίτης;

Βιογραφικά δεδομένα

Για τη σταδιοδρομία του Γουέλς, η εγκυρότερη πηγή είναι το «Βιογραφικό Μητρώο» που εξέδωσε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ το 1973, καταγράφοντας την υπηρεσιακή διαδρομή όσων υπηρετούσαν τότε σε διπλωματικές αποστολές των ΗΠΑ.

Η πραγματική ιδιότητά του δεν αναφέρεται φυσικά. Ηδη από το 1974 όμως ένας μετανιωμένος συνάδελφός του είχε φροντίσει ν' αποκαλύψει μια μέθοδο εντοπισμού των πρακτόρων της CIA που «κρύβονταν» εκεί (John Marks, «How to spot a spook», Washington Monthly, 11.1974).

*Σύμφωνα μ' αυτή την αξιόπιστη πηγή, ο Ρίτσαρντ Σκέφινγκτον Γουέλς γεννήθηκε το 1929 και το 1951 τέλειωσε το Χάρβαρντ (Την ίδια χρονιά στρατολογήθηκε στη CIA).

*Το 1952-1960 δουλεύει ως «οικονομικός αναλυτής» για τον αμερικανικό στρατό. (Για την ακρίβεια, υπηρετεί στη JUSMAAG στην Αθήνα).

*Το Μάιο του 1960 μετατίθεται, ως «οικονομικός σύμβουλος», στην αμερικανική πρεσβεία της Λευκωσίας. Θα μείνει εκεί ώς το Δεκέμβριο του 1964.

*Από το Μάιο του 1966 ώς το Μάρτιο του 1967 υπηρετεί ως «πολιτικός σύμβουλος» στην πρεσβεία της Γουατεμάλα κι ακολουθεί, ώς το 1969, η πρεσβεία του Τζορτζτάουν στη Γουιάνα.

*Προτελευταία του αποστολή (1972-1975) είναι η Λίμα του Περού. Φέρεται ως «σύμβουλος διεθνών σχέσεων», το περιοδικό «Counterspy» τον κατονομάζει όμως ως σταθμάρχη της CIA.

Το ίδιο δημοσίευμα αποκαλύπτει και το συνάδελφό του στην Αθήνα, Στέισι Χολς. Στην Ελλάδα έρχεται στις 15.6.1975 - τουλάχιστον αυτό αναφέρεται στην προκήρυξη της 17Ν (που ήδη παρακολουθούσε το «σπίτι του σταθμάρχη») προς τη «Liberation».

*Τι ακριβώς έκανε όλα αυτά τα χρόνια; Στο βιβλίο των Παπαχελά-Τέλλογλου υπάρχει μόνο μια γραφική περιγραφή του κλίματος της πρώτης θητείας του στην Αθήνα: «Η περίοδος 1951-1960 ήταν συναρπαστική για ένα νεαρό στέλεχος της CIA. Ο Ψυχρός Πόλεμος βρισκόταν στο ζενίθ του, η απειλή του κομμουνισμού ήταν η βασική προτεραιότητα της υπηρεσίας, τα μέσα και τα απόρρητα κονδύλια που είχε στη διάθεσή της απεριόριστα. [...] Δεν υπήρχε πολιτικός ή αξιωματικός που ήθελε να κάνει καριέρα και να φτάσει ψηλά ο οποίος δεν περνούσε από τα γραφεία μας, θυμόταν προ καιρού στενός συνεργάτης του Γουέλς» («17», Αθήνα 2002, σ. 75-6).

*Διαφορετικής τάξης είναι ο ισχυρισμός του πρώην πράκτορα της NSA, Γουίνσλοου Πεκ, ότι ο Γουέλς διεδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην υπόθαλψη των διακοινοτικών ταραχών του 1963-64 στην Κύπρο, ως «ο άνθρωπος της CIA που υποστήριξε τον Σαμψών» -κι ότι καμάρωνε γι' αυτό:


«Οταν συνάντησα κάποτε τον Γουέλς στην Ουάσιγκτον, μας έλεγε με υπερηφάνεια: "Είδατε το '64 τι έκανα στην Κύπρο;"» (συνέντευξη στους Αρη Φακίνο & Εύη Δεμίρη, «Αντί», τχ.43 [17.4.1976], σ.10).

Η Επιτροπή Ελλήνων και Ελληνοαμερικανών που αποκάλυψε το όνομα και τη διεύθυνση του Γουέλς, προτιμά τέλος ν' αναφερθεί στη δράση του στο Περού: «Εγινε μια αιματηρή αντικυβερνητική εξέγερση, κατά τη διάρκεια της οποίας πολλοί έχασαν τη ζωή τους. Η CIA κατηγορήθηκε ότι ήταν πίσω απ' αυτή την εξέγερση. Ηταν καιρός για τον κ. Γουέλς να φύγη από τη Λατινική Αμερική» («Athens News» 25.11.75). Προφανώς, εννοεί την αιματηρή απεργία των αστυνομικών της Λίμα, που στις 5.2.1975 κατέληξε στην επιβολή στρατιωτικού νόμου (Marcel Niedergang, «Les 20 Ameriques Latines», Παρίσι 1977, τ. β', σ. 136).

Κι όμως, το πιο ενδιαφέρον (κι αποκαλυπτικό) σημείο της σταδιοδρομίας του Γουέλς είναι άλλο: Αναφερόμαστε στη Γουατεμάλα του 1966-67, μία από τις μελανότερες «στιγμές» στην ιστορία της CIA.

Το εργαστήρι του τρόμου

Δεν πρόκειται για δευτερεύοντα σταθμό της επαγγελματικής διαδρομής του εκλιπόντος. Εκεί γνώρισε τη δεύτερη γυναίκα του, Μαρία Κατερίνα. Το θυμίζει η ίδια, με το δικό της τρόπο, σε συνέντευξή της στο Νότη Παπαδόπουλο: «Ξέρετε, είμαι από τη Λατινική Αμερική, από τη Γουατεμάλα. Από μια χώρα που πολεμούσε χρόνια τους τρομοκράτες. Ξέρω τη νοοτροπία τους» («Τα Νέα» 22.6.2000).

Ας δούμε, λοιπόν, πώς ακριβώς (κι από ποιους) «πολεμήθηκε» η «τρομοκρατία» στη μακρινή αυτή χώρα της Κεντρικής Αμερικής.

Οταν ο Γουέλς φτάνει στη Γουατεμάλα το Μάιο του 1966, ο εκεί σταθμός της CIA έχει αναλάβει να υλοποιήσει ένα «συγκαλυμμένο πρόγραμμα» καθοδήγησης του ντόπιου παρακράτους για τη φυσική εξολόθρευση της αριστεράς. Το αποτέλεσμα είναι ένας «βρόμικος πόλεμος» με δεκάδες χιλιάδες νεκρούς -και, ταυτόχρονα, το πρότυπο του κύματος κρατικής τρομοκρατίας που την επόμενη δεκαπενταετία θα σαρώσει τις περισσότερες χώρες της Λατινικής Αμερικής (Χιλή, Αργεντινή, Ονδούρα, Σαλβαδόρ, κ.λπ.). Από τους ιστορικούς, η Γουατεμάλα του 1966-67 θεωρείται ακριβώς το «πειραματικό εργαστήρι» μιας ολόκληρης μεθοδολογίας, επικεντρωμένης στην εξολόθρευση των αντιφρονούντων από παρακρατικά «αποσπάσματα θανάτου».

Ο ρόλος της CIA στο στήσιμο αυτού του μηχανισμού υπήρξε κάτι παραπάνω από καθοριστικός, όπως προκύπτει από αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά ντοκουμέντα. Οι πραγματικές διαστάσεις και τεχνικές λεπτομέρειες της υπόθεσης όμως μόλις τώρα έρχονται στο φως, μετά την τυχαία ανακάλυψη, το περασμένο καλοκαίρι, των αρχείων του μυστικού επιτελείου που είχε συσταθεί από τη δεκαετία του '60 για την καθοδήγηση της σφαγής. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα απ' την αρχή.

Το προηγούμενο του 1954

Χώρα λίγο μικρότερη από την Ελλάδα, με 4.300.000 κατοίκους το 1964, η Γουατεμάλα χαρακτηρίζεται από την ακραία ανισότητα της γεωκτησίας. Το 1965, το 72% της καλλιεργήσιμης γης ανήκε στο 2% των ιδιοκτητών, ενώ 88,4% των καλλιεργητών διέθεταν μόλις 14,3% της γης (Th. & Μ. Melville, «Guatemala: another Vietnam?», Λονδίνο 1971, σ. 308-9).

Η απόπειρα μιας δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης το 1952-54 για αγροτική μεταρρύθμιση κατέληξε στην ανατροπή της από μισθοφόρους της CIA, μόλις τόλμησε να θίξει τα τσιφλίκια της πολυεθνικής United Fruit Co. Πρεσβευτής των ΗΠΑ στη Γουατεμάλα ήταν τότε ένας άλλος γνώριμος της χώρας μας: ο Τζον Πιουριφόι.

Το 1954 αρχίζει και η ενασχόληση του σταθμού της CIA με πολιτικές δολοφονίες. Εγγραφα που αποχαρακτηρίστηκαν το 1997 αποδεικνύουν ότι, σε συνεννόηση με το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, η υπηρεσία είχε καταστρώσει λίστες ατόμων που έπρεπε να σκοτωθούν στη διάρκεια της εισβολής ή αμέσως μετά.

Οι σχετικές οδηγίες περιελάμβαναν όσα «κρατικά στελέχη και ηγέτες οργανώσεων» θεωρούνταν «αμετάκλητα αναμειγμένοι με κομμουνιστικά δόγματα και πολιτικές», καθώς και «κομμουνιστές ηγέτες, η απομάκρυνση των οποίων απαιτείται για την άμεση και μελλοντική επιτυχία της νέας κυβέρνησης». Οι ιστορικοί της CIA υποστηρίζουν ότι, «σύμφωνα με όλα τα διαθέσιμα στοιχεία», οι προσχεδιασμένες δολοφονίες δεν εκτελέστηκαν. Οι σχετικές λίστες παραμένουν, ωστόσο, απόρρητες, καθιστώντας αδύνατο τον έλεγχο αυτού του ισχυρισμού.

Η δεύτερη φάση δολοφονικών σχεδιασμών έγινε στα μέσα της δεκαετίας του '60, ως «απάντηση» στο κομμουνιστικό αντάρτικο που ξεκίνησε το 1962. Η μαζικότητα του τελευταίου υπήρξε περιορισμένη: τον Ιούνιο του 1966, έκθεση της CIA εκτιμά τον αριθμό των ανταρτών σε λιγότερους από 400, τα μέλη του ΚΚΓ (που τους υποστήριζε) σε 1.200 και τους υπόλοιπους «οπαδούς» του σε 3-4.000. Στην πραγματικότητα, οι αντάρτες ήταν κάπου 300 (Regis Debray, «La critique des armes», τ. β', Παρίσι 1974, σ. 319-22). Παρόλη τη βεβαιότητά της ότι το κίνημα «δεν έχει την ικανότητα να καταλάβει την εξουσία», η υπηρεσία δεν διστάζει ωστόσο να θέσει σε κίνηση το μηχανισμό της εξολόθρευσης κάθε λογής αντιφρονούντων.

Μια άλλη έκθεση της CIA (8.10.1966), συνταγμένη όταν ο Γουέλς εργαζόταν στο τοπικό σταθμαρχείο, εξηγεί το γιατί. Κύριο πρόβλημα των ΗΠΑ στη Γουατεμάλα, διαβάζουμε, είναι η δυνατότητα των κομμουνιστών ν' αξιοποιήσουν ένα ενδεχόμενο «δημοκρατικό άνοιγμα», μετά την ήττα (πρώτη και τελευταία φορά) του εκπροσώπου του στρατού στις εκλογές της 6ης Μαρτίου 1966.

Ο νέος πρόεδρος έσπευσε να υπογράψει συμφωνία με το στρατό, αποδεχόμενος πλήρως τις προτεραιότητες του «αντιτρομοκρατικού αγώνα». Ανησυχητική θεωρούνταν ωστόσο η «πιθανή αναζωογόνηση της κομμουνιστικής εργατικής συνομοσπονδίας», στελέχη της οποίας «έχουν αρχίσει να εμφανίζονται δημόσια, για πρώτη φορά απ' όσο μπορούμε να θυμηθούμε».

Οσο για το πανεπιστήμιο, εντυπωσιακός είναι ο ισχυρισμός ότι «φοιτητές συμμετέχουν συνήθως σε εκπαίδευση ή αντάρτικες δραστηριότητες κατά τις διακοπές και τα Σαββατοκύριακα».

Αυτός ο «εσωτερικός εχθρός» (φοιτητές και συνδικαλισμένοι εργάτες) θ' αποτελέσει τον κύριο στόχο του δολοφονικού μηχανισμού που καθοδηγούν ο Γουέλς κι οι συνάδελφοί του.

Τα τεκμήρια του εγκλήματος

Η αρχή έγινε το Νοέμβριο του 1965, με την άφιξη στη Γουατεμάλα ενός στελέχους της «Υπηρεσίας των ΗΠΑ για τη Διεθνή Ανάπτυξη» (USAID), ειδικευμένου στην καταστολή της «τρομοκρατίας». Ονομαζόταν Τζον Λόγκαν κι ήταν επικεφαλής του κλιμακίου της USAID που επέβλεπε την εφαρμογή των εκπαιδευτικών προγραμμάτων του «Γραφείου Δημοσίας Ασφαλείας» (OPS) στη Βενεζουέλα.

Το τελευταίο ήταν ένα αμερικανικό πρόγραμμα για την εκπαίδευση αστυνομικών από «υπανάπτυκτες» χώρες, με έμφαση στην καταστολή διαδηλώσεων και την «αντιεξέγερση».

Η εκπαίδευση των «μαθητών» γινόταν από τη CIA και το FBI. Καταργήθηκε το 1974, όταν αποκαλύφθηκε ότι τα μαθήματα περιελάμβαναν την εκπαίδευση βασανιστών σε προχωρημένες «τεχνικές ανάκρισης». Στη Γουατεμάλα είχε ξεκινήσει το 1957. Τη δωδεκαετία 1961-73 στάλθηκαν στις ΗΠΑ 377 αξιωματικοί (Tom Barry κ.ά., «Dollars and dictators», Ν. Υόρκη 1983, σ. 66). Επιτόπου εκπαιδεύτηκαν 10.000 μέλη των υπηρεσιών ασφαλείας.

Υστερα από ένα γύρο επαφών με το δικτάτορα της χώρας, στρατηγό Περάλτα, τους επικεφαλής της πρεσβείας, το σταθμάρχη της CIA και τον υπεύθυνο της USAID, ο Λόγκαν κατέληξε σ' ένα πρόγραμμα δράσης. Πρότασή του ήταν «να προσεγγίσουμε το πρόβλημα χρησιμοποιώντας τόσο εμφανή όσο και συγκαλυμμένα μέσα. Σκιαγράφησα εν συντομία τις μεθόδους που χρησιμοποιούσαμε στη Βενεζουέλα. Ο σταθμάρχης και ο υπαρχηγός της αποστολής δήλωσαν ότι θα ήθελαν να δουν τις ίδιες τακτικές να χρησιμοποιούνται στη Γουατεμάλα».

«Ευθύς εξαρχής», διαβάζουμε στην ίδια έκθεση, «κατέστη σαφές ότι οι εμφανείς και οι συγκαλυμμένες επιχειρήσεις θα έπρεπε να διαχωριστούν».

Το «εμφανές» σκέλος αφορούσε την καλύτερη οργάνωση των αστυνομικών επιχειρήσεων, με καθοδήγηση των ντόπιων υπηρεσιών από αμερικανούς συμβούλους. Υπεύθυνος ορίστηκε ο επικεφαλής του OPS στη χώρα, Πίτερ Κοστέλο.

Κέντρο βάρους του σχεδιασμού ήταν όμως το «συγκαλυμμένο» πρόγραμμα, η καθοδήγηση του οποίου ανατέθηκε στο σταθμάρχη της CIA. Η έκθεση Λόγκαν είναι εδώ αρκετά λακωνική. «Βραχυπρόθεσμος» στόχος, πληροφορούμαστε, υπήρξε η «άμεση δημιουργία ενός κρησφύγετου» όπου «θα στέλνονται όλες οι πληροφορίες» για την αντιμετώπιση του εσωτερικού εχθρού, με τη δικαιολογία ότι «οι αστυνομικές υπηρεσίες έχουν διαβρωθεί από τους κομμουνιστές». Το μέτρο υλοποιήθηκε ταχύτατα: «Ενα δωμάτιο ετοιμάστηκε αμέσως στο προεδρικό μέγαρο γι' αυτό το σκοπό» κι εξίσου γρήγορα ορίστηκαν οι αρμόδιοι «για να θέσουν αυτήν την επιχείρηση σε λειτουργία». Οσο για το μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, αυτός «θα καταστρωθεί φυσικά από το σταθμάρχη της CIA».

Ηταν το πρώτο βήμα. Η παρακρατική γιάφκα, γνωστή ως «Η Κάσα», θα μεταφερθεί αργότερα στο κτίριο του ΓΕΣ. Το καθοριστικό είναι ωστόσο η συγκρότηση του μυστικού επιτελείου, που οι αμερικανικές πηγές αποκαλούν αρχικά «Εθνική Ομάδα Ασφαλείας Ανατρεπτικών Ενεργειών» (NSSAG) κι οι ντόπιοι «Περιφερειακό Κέντρο Τηλεπικοινωνιών», ενώ αργότερα θα ονομαστεί «Το Αρχείο» (El Archivo).

Πρόκειται για τον εγκέφαλο ενός ολόκληρου μηχανισμού που χρηματοδοτείται από το OPS, καταρτίζει λίστες προγραφών κι εξαπολύει τα «αποσπάσματα θανάτου» για την απαγωγή, το βασανισμό και τη δολοφονία των ξεγραμμένων.

Η γενική δοκιμή θα γίνει στις παραμονές των εκλογών του Μαρτίου, όταν 28 στελέχη της αριστεράς συλλαμβάνονται, βασανίζονται κι «εξαφανίζονται». Το τοπικό κλιμάκιο της CIA έχει πλήρη γνώση των πραγμάτων, όπως διαπιστώνουμε από αναλυτική έκθεσή του όπου αποτιμά τις καταθέσεις των «εξαφανισμένων». Ηταν η πρώτη μαζική «εξαφάνιση» αντιφρονούντων όχι μόνο στη Γουατεμάλα αλλά και σ' ολόκληρη τη Λατ. Αμερική.

Είχε έρθει η ώρα των «αποσπασμάτων θανάτου». Η αρχή έγινε στις 3.6.1966, με την επίσημη ανακοίνωση του «Οργανωμένου Κινήματος Εθνικιστικής Δράσης» (ΜΑΝΟ), γνωστότερου επίσης σαν «Λευκή Χειρ», ότι «θα ξεριζώσει τους αρνητές της εθνικής ταυτότητας και προδότες της πατρίδας». Ακολούθησαν η «Νέα Αντικομμουνιστική Οργάνωση» (ΝΟΑ), το «Αντικομμουνιστικό Συμβούλιο Γουατεμάλας» (CADEG), η «Πατριωτική Αντικομμουνιστική Συσπείρωση» (ΑΡΑ), το «Πορφυρό Ρόδο» κ.ά.

Από τις 35 παρακρατικές οργανώσεις που απαριθμεί η έκθεση της επίσημης «Επιτροπής Διαλεύκανσης» (1999), οι 17 εμφανίστηκαν το 1966-67. Η ίδια έκθεση επισημαίνει ότι «η πλειοψηφία των αποσπασμάτων θανάτου υπήρξαν απλές παράνομες δομές των μυστικών υπηρεσιών, που μεταμφιέζονταν κάτω από ένα όνομα ως μηχανισμός ψυχολογικού πολέμου, με σκοπό να τρομοκρατήσουν τον πληθυσμό. Το προσωπικό, οι εξοπλισμοί, η χρηματοδότηση και η επιχειρησιακή εκπαίδευση παρέχονταν στο μεγαλύτερο μέρος τους από το στρατό».

Εξαφανισμένοι κι ακρωτηριασμένοι

«Κυκλοφορούσαν φυλλάδια», θυμάται ένας αμερικανός δημοσιογράφος, «με τα ονόματα κι ενίοτε τις φωτογραφίες των θυμάτων τους, τα πτώματα των οποίων -όπως και πολλών άλλων- βρίσκονταν στη συνέχεια φρικιαστικά ακρωτηριασμένα: άντρες νεκροί με τα μάτια βγαλμένα, τα γεννητικά τους όργανα στο στόμα, δίχως χέρια ή γλώσσες, και γυναικεία πτώματα με τα στήθη ξεριζωμένα» (Norman Gall, «Slaughter in Guatemala», The Ν. York Review of Books 20.5.1971).

Η θητεία του Γουέλς στη Γουατεμάλα συμπίπτει χρονικά μ' αυτήν ακριβώς την κλιμάκωση. Το 1966 καταγράφηκαν 31 τέτοια ακρωτηριασμένα πτώματα, το 1967 μετρήθηκαν 328. Ανάμεσά τους ο αντάρτης ποιητής Ρενέ Καστίγιο, που βασανίστηκε επί τετραήμερο πριν καεί ζωντανός, το Μάρτιο του 1967.

Ακόμα περισσότεροι ήταν οι «εξαφανισμένοι» κι όσοι πέθαναν από βασανιστήρια, αλλά ο θάνατός τους σκηνοθετήθηκε ως αποτέλεσμα «ένοπλης συμπλοκής». (Η ύπαρξη σχετικής οδηγίας επιβεβαιώνεται από τη CIA τον Ιούλιο του 1968, με τη διευκρίνιση ότι «ένας δικαστικός θα καλείται ει δυνατόν στη σκηνή της "συμπλοκής"»). Τον Οκτώβριο του 1967 η αμερικανική πρεσβεία υπολόγιζε τα θύματα της «λευκής τρομοκρατίας» σε 500-600 νεκρούς και 1.000-1.200 «εξαφανισμένους». Αλλες πηγές αναφέρουν 2.000 δολοφονίες μόνο στις ανατολικές επαρχίες ώς τις αρχές του 1967, ενώ ο συνολικός αριθμός των θυμάτων 1966-68 στην ύπαιθρο εκτιμάται σε 8.000 (Jonas 1994, σ. 90).

Η συμβολή των πρακτόρων της CIA ήταν καθοριστική. Αυτοί, όπως είδαμε, είχαν αναλάβει την καθοδήγηση του όλου «συγκαλυμμένου προγράμματος». Σύμφωνα με «αντιτρομοκρατικές» πηγές, «το προσωπικό της αμερικανικής πρεσβείας συμμετείχε στη σύνταξη του μνημονίου του Αυγούστου του 1966, που σχεδίασε τη δημιουργία των παραστρατιωτικών ομάδων» (Jonas 1994, σ. 94). Πολιτικός καθοδηγητής των «αποσπασμάτων» ήταν ένας παλιός συνεργάτης της CIA, ο Μάριο Σαντοβάλ Αλαρκόν.

Ακόμη και τα αγρίως λογοκριμένα έγγραφα που έχουν αποχαρακτηριστεί, δείχνουν ότι η υπηρεσία βρισκόταν σε άμεση, συνεχή επαφή με τα δολοφονικά συνεργεία.

«Ο φόνος, τα βασανιστήρια κι ο ακρωτηριασμός είναι μια χαρά, εφόσον τα διαπράττει η δική μας πλευρά και τα θύματα είναι κομμουνιστές», συνοψίζει τις απόψεις των συναδέλφων του ένας σοκαρισμένος αμερικανός διπλωμάτης (29.2.68).

Η σφαγή θα συνεχιστεί ώς το 1996. Οι άμαχοι νεκροί θα φτάσουν τους 160.000 κι οι «αγνοούμενοι» τους 40.000 (Jonas 1994, σ.85 & 252). Τα θύματα των ανταρτών είναι λιγότερο από 1% του συνόλου (Patrick Ball et.al., «State violence in Guatemala, 1960-1996: a quantitative reflection», Ν. Υόρκη 1999, σ. 9).

Ο Ρίτσαρντ Γουέλς κι οι συνάδελφοί του είχαν βάλει πολύ καλές βάσεις.




Ο βρόμικος πόλεμος


Ο γνωστός ουρουγουανός συγγραφέας Εντουάρντο Γκαλεάνο ήταν ο πρώτος δημοσιογράφος που κάλυψε το «βρόμικο πόλεμο» της Γουατεμάλας κι από τις δύο πλευρές. Το βιβλίο του «Γουατεμάλα, κλειδί της Λατινικής Αμερικής» (Μοντεβιδέο 1967) αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα αναφοράς για την εποχή.

Στο μεταγενέστερο, αυτοβιογραφικό έργο του «Μέρες και νύχτες αγάπης και πολέμου» (Αθήνα 1980, εκδ. «Εξάντας», μετ.: Ισμήνης Κανσή) περιγράφει την εμφάνιση των «αποσπασμάτων θανάτου» το 1966-67 -την εποχή, δηλαδή, που ο Γουέλς υπηρετούσε στον τοπικό σταθμό της CIA. Το κείμενο είναι γραμμένο το 1978, όταν το εν λόγω «μοντέλο» είχε εξαχθεί σε όλη τη Λατ. Αμερική:

«Πριν από δέκα χρόνια παραβρέθηκα στη γενική δοκιμή αυτού του έργου. Πόσοι άραγε θ' αρπαχτούν από τα σπίτια τους απόψε, για να βρεθούν κατόπι πεταμένοι στους δρόμους, με μερικές τρύπες στην πλάτη;

Πόσοι θα είναι αυτοί που θα καούν, θ' ακρωτηριαστούν, θα εξαφανιστούν;

Ο τρόμος ξεπηδάει απ' τα σκοτάδια, δρα και επιστρέφει πάλι στα σκοτάδια. Τα κόκκινα μάτια μιας γυναίκας, η άδεια καρέκλα, η σπασμένη πόρτα, κάποιος που δεν θα ξανάρθει: Γουατεμάλα 1967, Αργεντινή 1977.

Εκείνη η χρονιά στη Γουατεμάλα είχε επισήμως ανακηρυχτεί "Ετος Ειρήνης". Ομως, κανείς δεν έβγαινε για ψάρεμα στ' ανοιχτά του Γκουαλάν, γιατί τα δίχτυα γεμίζαν ανθρώπινα πτώματα. [...] Τα πτώματα εμφανίζονταν στα νερά του ποταμού Μοτάγουα ή τ' ανακάλυπταν τα ξημερώματα στις χαράδρες και στις άκρες των δρόμων: εκείνα τα δίχως χαρακτηριστικά πρόσωπα δεν θ' αναγνωρίζονταν ποτέ. Τις απειλές διαδέχονταν οι απαγωγές, οι εγκληματικές απόπειρες και οι δολοφονίες. Η ΝΑΟ (Νέα Αντικομμουνιστική Οργάνωση), που διέδιδε πως δρα στο πλευρό του ένδοξου στρατού της Γουατεμάλας, έκοβε τη γλώσσα και το αριστερό χέρι των εχθρών της. Η ΜΑΝΟ (Οργανωμένη Αντικομμουνιστική Εθνική Κίνηση), που δούλευε στην τροχιά της αστυνομίας, σημάδευε με μαύρους σταυρούς τις πόρτες των καταδικασμένων. [...]

Η δικτατορία της Χιλής δεν άργησε να μιμηθεί την πετυχημένη διαδικασία. Ενας και μόνο εκτελεσμένος μπορεί να ξεσηκώσει παγκόσμιο σκάνδαλο. Για τις χιλιάδες των αγνοουμένων πάντα υπάρχει το προνόμιο της αμφιβολίας. Και στη Γουατεμάλα συγγενείς και φίλοι πραγματοποιούν την ανώφελη κι επικίνδυνη περιοδεία από φυλακή σε φυλακή κι από στρατόπεδο σε στρατόπεδο, ενώ τα πτώματα σαπίζουν στα βουνά και στους σκουπιδότοπους.

Τεχνική των εξαφανίσεων: δεν υπάρχουν κρατούμενοι για να γίνουν καταγγελίες, ούτε ήρωες για να τους θρηνήσουν. Τους ανθρώπους τούς καταπίνει η γη και η κυβέρνηση νίπτει τας χείρας της: δεν υπάρχουν εγκλήματα κι εξηγήσεις δεν χρειάζεται να δοθούν. Ο κάθε νεκρός πεθαίνει κι ανασταίνεται χίλιες φορές, ώσπου στο τέλος απομένει μέσα σου μια ομίχλη φρίκης κι αβεβαιότητας.

Το πρώτο λατινοαμερικάνικο εργαστήριο για την εφαρμογή αυτού του "βρόμικου πολέμου" σε μεγάλη κλίμακα υπήρξε η Γουατεμάλα. Γυμνασμένοι άντρες, σταλμένοι κι εξοπλισμένοι από τις Ηνωμένες Πολιτείες, διεκπεραίωναν το σχέδιο εξολόθρευσης. Το 1967 ήταν η νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου».




ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Philip Agee - Louis Wolf (eds)
«Dirty Work. The CIA in Western Europe»
(Ν. Υόρκη 1978, εκδ. Dorset Press).
Συλλογή κειμένων για τις δυτικοευρωπαϊκές δραστηριότητες της CIA, με ειδικό κεφάλαιο για την υπόθεση Γουέλτς.

Centro de Investigaciόn y Documentaciόn Centroamericana
«Desarrollo histόrico de la violencia institucional en Guatemala»
(Πόλη της Γουατεμάλας 1980, εκδ. Editorial Universitaria de Guatemala).
Ιστορική και στατιστική ανάλυση της κρατικής και παρακρατικής βίας της δεκαετίας 1966-76 από πολιτικούς επιστήμονες του πανεπιστημίου Σαν Κάρλος.

Susanne Jonas
«La Batalla por Guatemala»
(Καράκας 1994, εκδ. Nueva Sociedad).
Η κλασική ανάλυση του γουατεμαλέζικου εμφυλίου αναφέρεται ρητά στην «τομή» του 1966-67 και τη σημασία της για όλη τη Λατινική Αμερική.

National Security Archive
«The Guatemalan Military: what the U.S. files reveal»
(http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB32/).
Αποκαλυπτική συλλογή αποχαρακτηρισμένων (αν και συχνά αγρίως λογοκριμένων) εγγράφων σχετικά με τη διεξαγωγή του «βρόμικου πολέμου» της CIA στη Γουατεμάλα (1966-1996).

Comisiοn para el Esclaracimiento Histόrico
«Guatemala. Memoria del Silencio»
(http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/mds/spanish/).
Η έκθεση της επίσημης «Επιτροπής για την Ιστορική Διαλεύκανση», σχετικά με τα αίτια και τους μηχανισμούς της εμφύλιας βίας στη Γουατεμάλα (1999).



ΔΕΙΤΕ

Κώστας Γαβράς
«Κατάσταση πολιορκίας»
(«Etat de Siege», 1973).
Η απαγωγή κι εκτέλεση του Νταν Μιτριόνε, πράκτορα της CIA υπεύθυνου για το πρόγραμμα OPS της USAID, από το αντάρτικο πόλης των Τουπαμάρος της Ουρουγουάης (1970).

 

 

(Ελευθεροτυπία, 25/12/2005)

 

www.iospress.gr