ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ

 

Οι «πάγοι» του 1949



ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

 

1. / 2.   


 

«Γιατί μας ζητούν δήλωση;»

Συναντήσαμε στα Μπίτολα, στο παλιό Μοναστήρι, της ΠΓΔΜ δύο πολιτικούς πρόσφυγες που κατάγονται από την ελληνική Μακεδονία.

Ο πρώτος διαθέτει διαβατήριο «νέου τύπου», όπου αναφέρεται ως τόπος γέννησης η «Ελλάδα» και όχι το χωριό του. Μπόρεσε έτσι το περασμένο καλοκαίρι να επισκεφτεί την Ελλάδα. Ο δεύτερος αρνείται να αλλάξει το διαβατήριό του. Πιστεύει ότι του ζητούν μια δήλωση μετάνοιας και η αριστερή του συνείδηση δεν του το επιτρέπει.

**Ο πρώτος πρόσφυγας δεν επιθυμεί να γραφτεί το όνομά του. Μας υποδέχεται με εμφανή συγκίνηση. Με δυσκολία περιγράφει την εμπειρία του από την επιστροφή έπειτα από 48 χρόνια: «Οταν ήρθα στο χωριό μου, δεν πατούσα στο χώμα. Βρισκόμουν στον ουρανό. Ολο το χωριό με καλοδέχτηκε, παντού με κέρασαν. Κανένας δεν με αντιμετώπισε εχθρικά».

- Ο συνομιλητής μας δεν ανήκει στην πρώτη γενιά των πολιτικών προσφύγων. Εφυγε από τη Φλώρινα με τρένο το 1956 για να ανταμώσει τον πατέρα του, που είχε εγκατασταθεί στα Μπίτολα μετά τον εμφύλιο. Η γνώμη του είναι ότι τώρα πρέπει να ανοίξουν τα σύνορα, να επικοινωνούν οι κάτοικοι χωρίς όρους. «Με αγάπη και σεβασμό στις διαφορές όλα λύνονται». Του θέτουμε και το λεπτό ζήτημα των περιουσιών. Η απάντησή του μας ξαφνιάζει: «Δεν με απασχολεί αυτό το ζήτημα. Τις εκκρεμότητες με τις περιουσίες μπορούν να τις συζητήσουν και να τις λύσουν οι δύο κυβερνήσεις. Εγώ δεν θέλω ν' ανοίξω πληγές».

- Στο πατρικό του σπίτι κατοικεί τώρα ένας ξάδερφός του. «Τώρα δεν έχω δικό μου σπίτι, αλλά όλα τα σπίτια του χωριού είναι σαν δικά μου. Εχω περισσότερα από όσα είχα τότε».

- Από το περασμένο καλοκαίρι μέχρι το τέλος του 2003 ήρθε τρεις φορές, εξαντλώντας τα όρια που του έδινε η βίζα. Και στις τρεις επισκέψεις έμεινε συνεχώς στο χωριό του. Για να εφοδιαστεί με την περιπόθητη βίζα, έπρεπε κι αυτός να πάει στο ελληνικό προξενείο στα Σκόπια, να σταθεί στις ατέλειωτες ουρές και να υποστεί μια μικρή (αλλά εξευτελιστική) ανάκριση από τους υπαλλήλους. «Μακάρι να γίνει κι εδώ στα Μπίτολα προξενείο, για να γλιτώσουμε τις ουρές και τα έξοδα. Μακάρι να καταργήσετε κι εσείς τις βίζες, όπως έχουμε κάνει εμείς για σας. Να ερχόμαστε κι εμείς στα παζάρια της Φλώρινας και του Αμυνταίου, όπως έρχεστε κι εσείς στα δικά μας».

**Ο δεύτερος πρόσφυγας είναι γνωστός στους αναγνώστες μας από εκτενές παλιότερο ρεπορτάζ (21/11/99). Πρόκειται για τον Αλεξάντερ Πόποφσκι, πρόεδρο της Ενωσης Αιγαιατών Μακεδόνων με έδρα τα Μπίτολα.

- Ο κ. Πόποφσκι, που πολέμησε στο βουνό ως υπασπιστής του Ζαχαριάδη και του Φλωράκη σε ηλικία 16 χρόνων, αρνείται να υποστεί τον εξευτελισμό της αλλαγής του διαβατηρίου του: «Μου λένε να μη γράφει το διαβατήριο το όνομα του χωριού μου. Μου λένε να γράψω ότι γεννήθηκα στην Ελλάδα. Και βέβαια γεννηθήκαμε στην Ελλάδα. Αλλά πού; Στον αέρα, στο βουνό; Νομίζω ότι κανένα κράτος δεν θα ζημιωνόταν αν το χωριό γραφόταν και στις δύο γλώσσες. Την αλλαγή των ονομάτων την έκανε ο στρατηγός Πάγκαλος με διάταγμα της δικτατορίας του και όχι με νόμο. Η Ελλάδα δεν έχει να χάσει τίποτα».

- Μας δείχνει αποκόμματα φασιστικών ελληνικών εφημερίδων που του επιτίθενται: «Εγώ ποτέ δεν ήμουνα εχθρός της Ελλάδας, ούτε καπετάνιος του βουλγαρικού στρατού, όπως γράφει ο "Στόχος". Πολέμησα στην ΕΠΟΝ και στο Δημοκρατικό Στρατό μαζί με τους έλληνες κομμουνιστές. Και λυπάμαι πολύ που οι έλληνες κομμουνιστές μάς αφήσανε εμάς τους συντρόφους τους μακριά και δεν βγήκανε ούτε μια φορά να διαδηλώσουν για να γυρίσουμε κι εμείς». Στο Γράμμο ο κ. Πόποφσκι έχασε το μάτι του και τραυματίστηκε σοβαρά στο χέρι: «Εγώ πολέμησα γι' αυτή τη δημοκρατία που έχετε κάτω στην Ελλάδα. Πώς μου ζητάνε τώρα να υπογράφω δηλώσεις;».

- Καλεί τους συντρόφους του να επιλέξουν ελεύθερα αν θέλουν ν' αλλάξουν τα διαβατήριά τους για να επισκεφτούν την Ελλάδα. Ομως ο ίδιος δεν μπορεί να το κάνει: «Η τιμή για τον άνθρωπο είναι πάνω απ' όλα. Αν υπογράψω τέτοιο χαρτί δεν θα είμαι άνθρωπος».

- Μας θυμίζει ότι φιλοξένησε στο σπίτι του κατά την περίοδο της δικτατορίας τον σημερινό πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ και αναγνωρίζει ότι υπάρχει ένα καλύτερο κλίμα στην Ελλάδα. «Κάτι έχει αλλάξει στην Ελλάδα, αυτό είναι σίγουρο. Και να μιλάς τη γλώσσα μπορείς πια και να τραγουδάς. Ομως στο δικό μας πρόβλημα η Ελλάδα ακολουθεί πολιτική απαρτχάιντ».



Το κυνήγι του ντόπιου σταυρού

Οσο παράξενο κι αν φαίνεται στον ανυποψίαστο κάτοικο των Αθηνών, οι εκκρεμότητες του εμφυλίου και το βάρος των ιστορικών σχέσεων μεταξύ των διαφορετικών πληθυσμιακών ομάδων εξακολουθούν να ρίχνουν τη μαύρη σκιά τους στον πολιτικό χάρτη της (Δυτικής κυρίως) Μακεδονίας.

Ενώ έχουν πραγματοποιηθεί πραγματικά βήματα σε σχέση με την υστερία των αρχών της δεκαετίας του '90 και ενώ οι σχέσεις της χώρας μας με την ΠΓΔΜ έχουν σαφώς εξομαλυνθεί, μόλις τολμήσει κανείς να αναφερθεί σε ζητήματα όπως αυτό των προσφύγων, αμέσως ζωντανεύουν τα φαντάσματα του παρελθόντος.

Τα κόμματα της αριστεράς είναι σαφώς τοποθετημένα υπέρ της ριζικής επίλυσης του προβλήματος των πολιτικών προσφύγων, αλλά το ειδικό τους βάρος στην περιοχή είναι περιορισμένο, ενώ τα στελέχη τους είναι ανά πάσα στιγμή εκτεθειμένα στη ρετσινιά του «εθνικώς ύποπτου». Πριν από μήνες μια τέτοια επίθεση δέχτηκε ο γραμματέας του ΣΥΝ Φλώρινας, επειδή «τόλμησε» να αμφισβητήσει τη χρησιμότητα των εορτασμών της εμφυλιακής παράδοσης. Επί δεκαετίες τα κόμματα εξουσίας συνήθιζαν να μοιράζουν το ψηφοδέλτιό τους στις πληθυσμιακές ομάδες της περιοχής: ένας «ντόπιος», ένας Πόντιος, ένας Βλάχος, κ.λπ. Τα αιτήματα των «ντόπιων» διοχετεύονταν μέσω του «δικού τους» κομματάρχη. Ακόμα και μαζικές αποδόσεις ιθαγένειας και επαναπατρισμοί προσφύγων έγιναν κάποτε, όμως πάντοτε με τη μορφή του κομματικού ρουσφετιού και όχι ως αναγνώριση δικαιώματος.

**Το ΠΑΣΟΚ κράτησε και φέτος αυτή την παράδοση. Επειτα από μια μικρή περιπέτεια με έναν υποψήφιο που δηλώνει σε όλες τις εκλογές παρών και στο τέλος παραιτείται, το ψηφοδέλτιο καταρτίστηκε τηρώντας τη γνωστή «δοσολογία».

* Ο Γιώργος Λιάνης που εκλέγεται συνεχώς από το 1989 έχει κάνει σημαντικές προσπάθειες να αποκαταστήσει την ενότητα του πληθυσμού στο νομό του και να ξεριζώσει τα αγκάθια του εμφυλίου.

Ο ίδιος έχει μάλιστα κατηγορηθεί γι' αυτή τη στάση, έχει συκοφαντηθεί από φασιστικά έντυπα και κανάλια και έχει έρθει σε ανοιχτή αντιπαράθεση με στελέχη της συντηρητικής παράταξης, αλλά και του δικού του κόμματος.

* Ο εσωκομματικός ανταγωνιστής του κ. Λιάνη, ο δικηγόρος Μιχάλης Τσότσκος, είναι ο μοναδικός «καθαρόαιμος ντόπιος» των ψηφοδελτίων των δύο μεγάλων κομμάτων. Ομως ο ίδιος θεωρεί από καιρό ότι πρέπει να σταματήσει η ειδική αναφορά και η εκμετάλλευση (θετική ή αρνητική) της καταγωγής ή της μητρικής γλώσσας των κατοίκων του νομού. Σε δηλώσεις του προς τον «Ιό», ο κ. Τσότσκος επισημαίνει ότι το ζήτημα του οριστικού και άνευ όρων επαναπατρισμού των πολιτικών προσφύγων είναι απολύτως επίκαιρο και ώριμο. Ο ίδιος αναλαμβάνει την υποχρέωση να καταθέσει σχετικό νομοθέτημα, εφόσον βέβαια εκλεγεί.

**Περισσότερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το κόμμα της Νέας Δημοκρατίας. Ο βουλευτής Νικόλαος Κορτσάρης πρωτοστάτησε το περασμένο καλοκαίρι στην ψυχροπολεμική εκστρατεία των «34» βουλευτών του κόμματος που πίεσαν την κυβέρνηση να μην τολμήσει να αντιμετωπίσει το ανθρωπιστικό πρόβλημα των προσφύγων, με επιχειρήματα επιπέδου Χρυσής Αυγής. Βέβαια ο ίδιος είχε πει τα ακριβώς αντίθετα στον «Ιό» λίγους μήνες νωρίτερα, αλλά κανείς δεν στερείται το δικαίωμα στη μεταμέλεια.

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο κ. Κορτσάρης κατηγορείται από στελέχη του κόμματός του ότι απέκλεισε από το ψηφοδέλτιο της Νέας Δημοκρατίας όλους τους «ντόπιους» πολιτευτές, επειδή κινδύνευε απ' αυτούς. Δύο μάλιστα από τους «κομμένους» αναφέρουν ότι ο κ. Κορτσάρης τούς κατηγορεί ότι δεν μιλούν καλά ελληνικά, υπονοώντας σαφώς την περιφρόνησή του για την «ντόπια» καταγωγή τους.

Θορυβημένη από τις ενδεχόμενες εκλογικές συνέπειες από αυτό τον αποκλεισμό των «ντόπιων» πολιτευτών, η τοπική Ν.Δ. ανακαλύπτει και πάλι τους πολιτικούς πρόσφυγες. Ο πρόεδρος της τοπικής ΝΟΔΕ εγκαλεί, μάλιστα, τον κ. Σημίτη, επειδή δεν τοποθετήθηκε ανοιχτά υπέρ της επίλυσης του ζητήματος κατά την επίσκεψή του στη Φλώρινα. Αφού πρώτα χάλασαν τον κόσμο να μη γίνει τίποτα, τώρα ζητούν και τα ρέστα. Παραδοσιακός προεκλογικός αμοραλισμός, στην πλάτη και πάλι των προσφύγων.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Τάσου Κωστόπουλου
«Αφαιρέσεις Ιθαγένειας: η σκοτεινή πλευρά της νεοελληνικής ιστορίας (1926-2003)»

(περ. «Σύγχρονα Θέματα», τ. 83, Δεκ. 2003). Η πολιτική χρήση του μέτρου της αφαίρεσης ιθαγένειας από τους εκάστοτε «εσωτερικούς εχθρούς» -«εθνικούς» και «πολιτικούς». Εμφαση στην αδιαφάνεια και την αυθαιρεσία με την οποία εφαρμόστηκε το μέτρο από τους αρμόδιους -και κατ' εξοχήν σκοτεινούς- κρατικούς μηχανισμούς.

«Οι τελευταίοι πρόσφυγες» (Ιός, «Ελευθεροτυπία», 4/08/96)
Πώς εξαιρέθηκαν από την απόφαση για τον επαναπατρισμό των πολιτικών προσφύγων οι «μη Ελληνες το γένος».
(http://www.iospress.gr/ios1996/ios19960804a.htm)

«Η τελευταία πληγή του εμφυλίου» (Ιός, «Ελευθεροτυπία», 21/11/1999)
Το ιστορικό της περιπέτειας των πολιτικών προσφύγων.
(http://www.iospress.gr/ios1999/ios19991121a.htm)

«Να γυρίσει η προσφυγιά!» (Ιός, «Ελευθεροτυπία», 27/01/02).
Ερευνα στον πολιτικό κόσμο της Δυτικής Μακεδονίας για το ζήτημα των τελευταίων πολιτικών προσφύγων.
(http://www.iospress.gr/ios2002/ios20020127.htm)
 

«Το τρίτο τέλος του εμφυλίου». (Ιός, «Ελευθεροτυπία», 8/06/03).
Ο υφυπουργός Εξωτερικών Ανδρέας Λοβέρδος αναλύει την πολιτική της κυβέρνησης στο χώρο των Δυτ. Βαλκανίων και αναγγέλλει πρώτη φορά την αντιμετώπιση του προβλήματος των πολιτικών προσφύγων του εμφυλίου. Ξεσηκώθηκαν οι υπερπατριώτες και η κυβέρνηση υπαναχώρησε.
(http://www.iospress.gr/ios2003/ios20030608a.htm)

 


ΔΕΙΤΕ

Στόλε Πόποφ (1981)
«Το κόκκινο άλογο» (Crniot konj)

Η επιστροφή ενός σλαβομακεδόνα πολιτικού πρόσφυγα στα πάτρια εδάφη, όπως τη φαντάζεται ένας λογοτέχνης της ΠΓΔΜ γεννημένος σε χωριό της Εδεσσας. Στη δεκαετία του '80, το ελληνικό υπ. Εξ. προέβη επανειλημμένα σε διπλωματικά διαβήματα για να αποτρέψει την προβολή της ταινίας από δυτικοευρωπαϊκά τηλεοπτικά κανάλια.

 

(Ελευθεροτυπία, 29/2/2004)

 

www.iospress.gr                                                                                    ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ