ΕΚΘΕΣΗ-ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ ΤΟΥ ΙΔΡΥΤΗ

 

"Γιατί φτιάξαμε τη Μακρόνησο"

1. / 2.   




Ενα ξεχωριστό τεκμήριο


Το κείμενο που δημοσιεύει σήμερα ο «Ιός» αποτελεί ένα ξεχωριστό τεκμήριο, με ιδιαίτερη σημασία, για πολλούς λόγους:

Α) Λόγω του συντάκτη του. Ο ταξίαρχος Γεώργιος Μπαϊρακτάρης είναι πρόσωπο κομβικό για τη Μακρόνησο: είναι ο επικεφαλής των επιτελικών οργάνων (της διεύθυνσης Β-XI του ΓΕΣ και του ΟΑΜ, που τη διαδέχεται τον Οκτώβριο του 1950), που έχουν ως αποκλειστική αρμοδιότητα τη λειτουργία της Μακρονήσου.

Β) Λόγω της χρονικής στιγμής. Το κείμενο συντάσσεται τον Φεβρουάριο του 1950, λίγο πριν το τέλος, κι ενώ η Μακρόνησος διανύει ακόμη την περίοδο της «ακμής», τόσο από πλευράς βασανιστηρίων όσο και προπαγάνδας. (Λίγους μήνες αργότερα, μετά τον σχηματισμό της κυβέρνησης Πλαστήρα, αρχίζει το «ξήλωμα»: απολύονται πολλοί κρατούμενοι, παραμένουν μόνο στρατιώτες, τα βασανιστήρια αντικαθίστανται από καψώνια κ.ο.κ.)

Γ) Λόγω της φύσης του τεκμηρίου. Πρόκειται για εμπιστευτική ή απόρρητη έκθεση που ανασκοπεί γενικά τα τεκταινόμενα από ιδρύσεως Μακρονήσου, αδημοσίευτη εν συνόλω. Μέχρι σήμερα, δεν γνωρίζαμε ανάλογο τεκμήριο, παρά μόνο ημερήσιες διαταγές ή προπαγανδιστικές εκδόσεις (λ.χ. το περ. Σκαπανεύς ή την μπροσούρα των «ανανηψάντων» Ζοάννου και Σαρρή).

Δ) Για όσα λέει. Παρά την -αναμενόμενη- προσπάθεια εξωραϊσμού, για όποιον τη διαβάσει πίσω από τις γραμμές, η έκθεση είναι αποκαλυπτική. Ενα μόνο παράδειγμα: στις 12.10.1949, στην «παραλαβή» 635 πολιτών, ο συντάκτης παραδέχεται ότι υπήρξαν 100 τραυματίες (με «μώλωπας, θλάσεις, ελαφρά κατάγματα»)! Γενικότερα, σε όλο το κείμενο, η βία δεν μπορεί να συγκαλυφθεί: «εφηρμόσθη ψυχολογική βία», «επιβεβλημένη αφορμή κακοποιήσεως», «θεατρικά κρούσματα αυτοκτονίας», «κρούσματα ψυχονευρώσεων» - σε πλήρη αντίθεση με τις ειδυλλιακές εικόνες των προπαγανδιστικών φυλλαδίων.

Ε) Για όσα δεν λέει. Είναι πολλά, βέβαια, αυτά που αποσιωπούνται ή παραμορφώνονται. Παράδειγμα, η σφαγή του Α΄ Τάγματος, στα τέλη Φεβρουαρίου του 1948, που, σε μια πλήρη αντιστροφή της πραγματικότητας, ονομάζεται «στάσις». Θα είχε εξαιρετικό ενδιαφέρον η διασταύρωση με μαρτυρίες κρατουμένων, δημοσιεύματα εφημερίδων αλλά και τα πρακτικά της δίκης των «στασιαστών» (που κατέληξε στην αθώωσή τους).

Στρατής Μπουρνάζος

 


Η "αυθόρμητη" αποκήρυξη

Απόσπασμα Εκθεσης που περιλαμβάνεται στο κείμενο του ταξίαρχου Γ. Μπαϊρακτάρη σχετικά με τη μεταφορά (Οκτώβριος-Νοέμβριος 1949) των «κρατουμένων αναρχικών ιδιωτών» από το «στρατόπεδο πειθαρχημένης διαβιώσεως Μακρονήσου» στο Α΄ Ειδικόν Τάγμα Οπλιτών/ΕΣΑΙ, σε μία δηλαδή από τις μονάδες που δημιουργήθηκαν για την «αναμόρφωση» των πολιτικών εξορίστων: 


Α΄ Αποστολή 12-10-49 (Αριθ. 635)

Παρεδόθησαν υπό του διοικητού στρατοπέδου εξορίστων χωροφυλακής Αντ/ρχου Σηφάκη, μετά κατάλληλον προσφώνησιν τούτε παραδίδοντος και του παραλαμβάνοντος Διοικητού ΑΕΤΟ/ΕΣΑΙ Ταγ/χου Βασιλοπούλου Αντωνίου εις το ακραίον φυλάκιον (Βόρειον) του Τάγματος 635 ιδιώται εκ των φανατικωτέρων του άνω στρατοπέδου. Εν τω συνόλω της η αποστολή παρουσίαζε θέαμα αποκαρδιωτικώτατον. Την πρόσκλησιν του Αντ/ρχου Σηφάκη να αναφωνήσουν «Ζήτω η Ελλάς», επηκολούθησε νεκρική σιγή. Ουχ ήττον ο παραλαμβάνων διοικητής λόγω της μακράς του πείρας δεν απεγοητεύθη, μετά πάντων δε των Αξι/κών και των φιλοτίμων οπλιτών προέβαινεν επί μακρόν εις πατριωτικάς παραινέσεις, εις πειστικάς επιχειρηματολογίας και εις ικεσίας ακόμη να επωφεληθούν της παρεχομένης εις αυτούς μοναδικής ευκαιρίας θραύσεως των δεσμών του παρελθόντος και της επαναφοράς των εις τους κόλπους της υγιώς και ελληνικά σκεπτομένης κοινωνίας. Εις μάτην όμως. Απαντα τα ανωτέρω εδέχοντο με λοιδωρίας, εξυβρίσεις και τας γνωστάς κομμουνιστικάς ασχημίας.

Επηκολούθησε προειδοποίησις υπό της Διοικήσεως ότι από το στρατόπεδον του ΑΕΤΟ εξήλθον ήρωες Ελληνες μαχηταί, από δε του ΕΣΑΙ 5.000 χρηστοί Ελληνες πολίται, η δε Διοίκησις αισθάνεται εαυτήν τόσον ισχυράν όσον απαιτείται διά να θραυσθή η κομμουνιστική άλυσσος ήτις ως βρόγχος τους αποπνίγει. Μόνον 8 εξήλθον εκ της μάζης οίτινες υπό τας επευφημίας του συνόλου αξιωματικών και οπλιτών εισήλθον εις το στρατόπεδον. 

Διά τους υπολοίπους εφηρμόσθη η αρχή της διασπάσεως κατά μικράς ομάδας. Παρουσιάσθη το εξής φαινόμενον: ερρίφθη υπό του όχλου το σύνθημα της «μαζικής αυτοάμυνας». Εκρατούντο κατά μεγάλα γκρουπ εις κύκλον με κεκυμμένην την κεφαλήν και τα νώτα εστραμμένα και άλλαι μεν ανθρωπομάζαι έτρεχον προς το βουνό άλλαι παρέμειναν επί τόπου και άλλαι ερρίφθησαν εις την θάλασσαν ενώ παραλλήλως δεν έπαυον προκαλούντες και ασχημονούντες.

Διετάχθη βιαία διάσπασις της ωργανωμένης στάσεως ήτις και απέδωσε τα κάτωθι αποτελέσματα:

Αξιωματικοί και οπλίται μωλωπισθέντες της αστυνομίας Μονάδος 25.

Ιδιώται με μώλωπας, θλάσεις και ελαφρά κατάγματα περί τους 100.

Θάνατος ουδείς.

Εις άπαντας παρεσχέθη άμεσος ιατρική περίθαλψις εις τε το αναρρωτήριον του Τάγματος και το Νοσοκομείον Μακρονήσου.


Β΄ Αποστολή 18-10-49 (αριθ. ιδιωτών 278)

Ινα αποφευχθή και η ελαχίστη κάκωσις και περιορισθή η εφαρμογή της στρατιωτικής πειθαρχίας και των κανονισμών εις το ελάχιστον των νεοαφικνουμένων, εφηρμόσθη το κάτωθι σχέδιον:

Ωδηγήθησαν άπαντες εις το στρατόπεδον ΕΣΑΙ. Τους εγένετο υπό της Διοικήσεως η κατάλληλος υποδοχή και παραίνεσις, μεθ' ο διελύθησαν εν τω στρατοπέδω. Αφ' εσπέρας είχον καταλλήλως προπαρασκευασθή ειδικώς οι ιδιώται της προηγουμένης αποστολής και γενικώτερον άπασα η δύναμις ΕΣΑΙ (αναμορφωθέντες ιδιώται) εις ην είχε ριφθή το σύνθημα αναστολής απολύσεων εφ' όσον δεν ήθελεν αποκηρυχθή ο κομμουνισμός, έστω και από έναν εκ των 278.

Ούτοι, κατά γκρουπ παρελάμβανον τους εις το στρατόπεδον σκορπισμένους ιδιώτας της νέας αποστολής κατά μόνας και τους έπειθον διά την αποκήρυξιν του ΚΚΕ. Καθ' όλον τούτο το διάστημα από μεγαφώνων μετεδίδοντο πατριωτικά άσματα και πατριωτικά συνθήματα, προκαλουμένου θορύβου εν τω στρατοπέδω.

Μετά δίωρον εσήμανε προσκλητήριον και πρόσκλησις των νεοαφιχθέντων διά την ένταξίν των εις τους κόλπους της Ελλάδος διά της αποκηρύξεως του ΚΚΕ. Διακόσιοι εξήκοντα εξήλθον όλως αυθορμήτως της γραμμής υπό τας ζητωκραυγάς και χειροκροτήματα 8.000 οπλιτών και απεκήρυξαν το ΚΚΕ.

Διά τους εναπομείναντας 18 άνευ ουδεμιάς κακοποιήσεως διετάχθη η μεταφορά των εις το απομονωτήριον. Κατά την μεταφοράν των δεν περιωρίσθησαν εις ύβρεις εις τους επ' αυτών ασκούντας ψυχολογικήν πλέον βίαν ιδιώτας και αξ/κούς αλλά και ελάκτισαν τον Υπασπιστήν του Τάγματος. Τούτο εξηγρίωσε τους συνοδεύοντας αυτούς οπλίτας, οίτινες τους εκακομεταχειρίσθησαν προξενήσαντας ελαφράς κακώσεις εις 10 εκ τούτων.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

"Ιστορικό τοπίο και ιστορική μνήμη. Το παράδειγμα της Μακρονήσου"
(Εκδόσεις Φιλίστωρ, Αθήνα 2000). Πρακτικά επιστημονικής συνάντησης που πραγματοποιήθηκε στις 6 και 7 Μαρτίου 1998 στην Αθήνα. Περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τις εξής ενότητες: Ιστορικές προσεγγίσεις και αρχειακές αναφορές, Τεκμήρια για τη Μακρόνησο σε ξένα αρχεία, Η Μακρόνησος στη λογοτεχνία, Η λειτουργία του στρατοπέδου και η εμπειρία του βασανισμού.

Φίλιππος Ηλιού
"Η μνήμη της ιστορίας και η αμνησία των εθνών"

(περ. Ο Πολίτης 125/1994, σ. 33-37)
Τα προβλήματα που θέτει η ιστοριογραφική προσέγγιση του φαινομένου της Μακρονήσου.

Στρατής Μπουρνάζος
"Ο αναμορφωτικός λόγος των νικητών στη Μακρόνησο: Η ένταξη του Εμφυλίου στην προαιώνια ιστορία της φυλής, ο "διηθητός ιός" του κομμουνισμού και ο ρόλος της "αναμόρφωσης"

("Το Εμφύλιο Δράμα", περ. Δοκιμές 6/1997, σ. 101-133)
Ο "αναμορφωτικός" λόγος της Μακρονήσου ως μια συμπυκνωμένη, ακραία, αλλά και εφαρμοσμένη, εκδοχή του αντικομμουνιστικού λόγου της μεταπολεμικής περιόδου. 

Νίκος Μάργαρης 
"Ιστορία της Μακρονήσου"

(τόμος Α΄ και Β΄, Αθήνα 1966)
Κλασική ιστορία της Μακρονήσου βασισμένη κατά κύριο λόγο στην παράθεση μαρτυριών. 

Ζοάννου-Σαρρή
"Η αλήθεια για τη Μακρόνησο"

(Αθήναι, Μάρτιος 1950). 
Η εκδοχή δύο "ανανηψάντων" οπλιτών του Β΄ΕΤΟ για τη Μακρόνησο με θερμό προλογικό σημείωμα του Στράτη Μυριβήλη.
 


ΔΕΙΤΕ

Happy Day (1976)

του Παντελή Βούλγαρη
Η πολιτική αλληγορία που σημάδεψε το εγχώριο κινηματογραφικό τοπίο στα χρόνια της Μεταπολίτευσης: ομάδα πολιτικών εξορίστων προετοιμάζει την υποδοχή κάποιων υψηλών προσώπων στο νησί της εξορίας.

 

(Ελευθεροτυπία, 14/9/2003)

 

 

www.iospress.gr                                  ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ