ΕΝΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ


Η ώρα των «άλλων» γλωσσών


1. / 2.   

Η χαμένη πατρίδα του Θόδωρου Πάγκαλου


Λίγες μέρες πριν από το Συνέδριο της Θεσσαλονίκης παρουσιάστηκε στην Αθήνα μια σημαντική εργασία που αποτελεί υποδειγματική περίπτωση διάσωσης του γλωσσικού και πολιτισμικού πλούτου της χώρας. Πρόκειται για τον τόμο «Αρβανίτικα Τραγούδια» του Θανάση Μωραΐτη.

Κατά την παρουσίαση του έργου μίλησε ο Θόδωρος Πάγκαλος, ο οποίος δεν μάσησε τα λόγια του:

«Εμείς που γεννηθήκαμε σε σπίτια όπου η γιαγιά μας μιλούσε αυτή τη γλώσσα, γνωρίζουμε ότι δεν είναι -όπως λένε οι εθναμύντορες σήμερα- ελληνικά με λίγες ξένες λέξεις. Είναι αλβανικά κανονικά του 14ου αιώνα. Αυτό το πιστοποιούν εξάλλου και οι σημερινοί μορφωμένοι μετανάστες Αλβανοί, οι οποίοι, όταν πηγαίνουν στα Μεσόγεια, λένε "μα εσείς μιλάτε αρχαία αλβανικά". Κι αυτό είναι πολύ γνωστό από γλωσσολογική άποψη, διότι αυτοί οι Αρβανίτες του 14ου αιώνα που ήλθαν στα νότια της Βαλκανικής μέσα στα πλαίσια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, είδαν τη γλώσσα τους -το ιδίωμά τους- να εξελίσσεται στα ελληνικά, στην πιο σύνθετη και πιο εμπεριστατωμένη γλώσσα, και ό,τι παρέμεινε μέχρι την εποχή μας στο λεξιλόγιό τους ήταν αυτό το παλιό ιδίωμα, το οποίο μιλάγανε τόσους αιώνες πριν στην περιοχή.

»Αυτή είναι κάπως σαν μια χαμένη πατρίδα για μας, γιατί είναι ένας ολόκληρος πολιτισμός, τον οποίο χάνουμε, όχι βέβαια κάτω από καμιά καταπίεση, γιατί κανείς δεν μας καταπίεζε. Ποιος άλλωστε θα καταπίεζε τους Αρβανίτες στην Ελλάδα; Οι Αρβανίτες ηγούνται της Ελλάδας. Συνήθως τα επαγγέλματα που ασκούν είναι πρωθυπουργοί, στρατηγοί, ναύαρχοι, κ.λπ. Και είναι και ιδιοκτήτες της πρωτεύουσας, επομένως πλούτισαν από τη μεγάλη αξία που έλαβαν τα χωράφια τους ως οικόπεδα.

»Αλλά οι ίδιοι εφόνευσαν το παρελθόν τους, διότι -φανατικά πεισμένοι ότι είναι Ελληνες- με τη βοήθεια των γλωσσαμυντόρων και των δασκάλων εγκατέλειψαν και εξαφάνισαν το γλωσσικό αυτό ιδίωμα, το οποίο πια κανείς δεν μιλάει, τουλάχιστον από την ηλικία μου και κάτω».

Σε παρατήρηση από το ακροατήριο, ο κ. Πάγκαλος συμφωνεί ότι «οι γιαγιάδες μιλάνε, αλλά όπως ξέρεις οι γιαγιάδες έχουν δυστυχώς ημερομηνία λήξης. Υπάρχει και κάτι χειρότερο. Υπάρχει και η τηλεόραση, η οποία καταργεί τις γιαγιάδες πριν μας τις πάρει ο Θεός.

»Αυτή, όμως, η γλώσσα, αυτό το ιδίωμα, αυτός ο κόσμος -διότι υπήρχε ένας κόσμος πίσω από το ιδίωμα, βαθύτατα ελληνικός στη συνείδησή του, αλλά με διαφορετικά πολιτιστικά χαρακτηριστικά και αξιόλογα πολιτιστικά χαρακτηριστικά- ήταν κρίμα να χαθεί.

»Εργασίες σαν αυτή που έκανε ο Θανάσης Μωραΐτης βοηθούν να μην είναι μια χαμένη πατρίδα, γιατί εγώ πιστεύω ότι το αρβανίτικο ιδίωμα, η γλώσσα, οι μύθοι, οι παραδόσεις, όλο το λαογραφικό υλικό είναι μια χαμένη πατρίδα, αν το αφήσουμε να χαθεί κάπου στο σκοτάδι των αιώνων».



«Προσοχή στις "μικρές" γλώσσες»

Απαντώντας σε ερώτηση του «Ιού», η εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Τερέζα Κοντέσο δήλωσε ότι στις 13 Νοεμβρίου (δύο μέρες δηλαδή πριν από το συνέδριο) η Επιτροπή έδωσε στη δημοσιότητα ένα έγγραφο εργασίας για την προώθηση της εκμάθησης γλωσσών και της γλωσσικής πολυμορφίας (SEC-2002-1234). Το έγγραφο αυτό συντάχθηκε από την Επιτροπή, σε εφαρμογή σχετικής απόφασης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου κορυφής τον περασμένο Μάρτιο. 

«Στόχος της Επιτροπής», μας είπε η κυρία Κοντέσο, «είναι να συντονίσει τα κράτη-μέλη κατά την υποστήριξη των γλωσσικών μειονοτήτων. Συνεπώς, τώρα είναι η ώρα για όλες τις οργανώσεις να υποβάλουν τις προτάσεις τους για το ζήτημα της γλωσσικής πολυμορφίας και το θέμα των περιφερειακών ή μειονοτικών γλωσσών».

Το έγγραφο αναφέρεται στην ανάγκη να μαθαίνουν οι Ευρωπαίοι δύο ξένες γλώσσες, πέρα από τη μητρική τους. Ειδικά για το ζήτημα που απασχόλησε το συνέδριο, το έγγραφο αναφέρει μεταξύ άλλων: «Οι εθνικές, περιφερειακές και τοπικές κοινότητες πρέπει να γνωρίζουν ότι μερικές γλώσσες απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή, ιδίως εκείνες που κινδυνεύουν σοβαρά, επειδή ο αριθμός των ομιλητών τους φθίνει σταθερά με την πάροδο των γενεών. Οι αρχές στις οποίες θεμελιώνεται ο Ευρωπαϊκός Χάρτης των Περιφερειακών και Μειονοτικών Γλωσσών παρέχουν σαφείς ενδείξεις ως προς τη δράση που χρειάζεται για την προώθηση της χρήσης των περιφερειακών και μειονοτικών γλωσσών στην εκπαίδευση, στα μέσα ενημέρωσης, στον πολιτισμό, στην οικονομική και κοινωνική ζωή και, όπου κρίνεται απαραίτητο, στην κυβέρνηση, στις δημόσιες υπηρεσίες και στις δικαστικές διαδικασίες».

«Για πολλά χρόνια, η Ενωση παρείχε στήριξη σε σχέδια μικρής κλίμακας για την προώθηση των περιφερειακών και μειονοτικών γλωσσών. Η παροχή αυτής της βοήθειας γινόταν κατά κανόνα έξω από το πλαίσιο των κύριων προγραμμάτων συνεργασίας στην εκπαίδευση, την κατάρτιση, τη νεολαία, τον πολιτισμό και τα μέσα ενημέρωσης. Ωστόσο, οι πολιτικές που στοχεύουν στις προαναφερόμενες γλώσσες δεν μπορούν να εξεταστούν μεμονωμένα. Μακροπρόθεσμα, όλα τα σχετικά προγράμματα κοινοτικής χρηματοδότησης πρέπει να περιλαμβάνουν περισσότερη στήριξη στη γλωσσική πολυμορφία (συμπεριλαμβανομένων των περιφερειακών και μειονοτικών γλωσσών)».

Στην κατακλείδα του εγγράφου διατυπώνονται επτά ερωτήματα. Το πέμπτο ερώτημα αναφέρεται στις λιγότερο χρησιμοποιούμενες γλώσσες: «Μια κοινή διαπίστωση σε ολόκληρο το παρόν έγγραφο είναι η σημασία της γλωσσικής πολυμορφίας για την Ευρωπαϊκή Ενωση. Με ποιους τρόπους θα μπορούσε καλύτερα η Ενωση να ενσωματώσει τη στήριξη των "περιφερειακών", "μειονοτικών", "γλωσσών των μεταναστών" και μιμικών γλωσσών στα προγράμματα διακρατικής συνεργασίας της στους τομείς της εκπαίδευσης, της κατάρτισης και του πολιτισμού;».

Οι απαντήσεις στα κρίσιμα αυτά ερωτήματα θα συγκεντρωθούν τον προσεχή Φεβρουάριο και μέσα στο 2003, η Επιτροπή θα δημοσιεύσει ένα σχέδιο δράσης θεμελιωμένο στους διαθέσιμους πόρους των κοινοτικών προγραμμάτων.

Η σύνταξη του εγγράφου αυτού που μόλις δόθηκε στη δημοσιότητα είχε ανακοινωθεί από την αρμόδια επίτροπο (Παιδείας και Πολιτισμού) Βιβιάνε Ρέντινγκ στο Ελσίνκι, στις 11 Οκτωβρίου, κατά τη διάρκεια του ευρωπαϊκού συμποσίου για τις περιφερειακές και μειονοτικές γλώσσες. 

Στην ομιλία της αυτή η κυρία Ρέντινγκ ανακοίνωσε και την ανάθεση μεγάλης μελέτης για τη στήριξη των μειονοτικών γλωσσών στην Ευρώπη. Η δημοσίευση της μελέτης αναμένεται τους αμέσως προσεχείς μήνες και -σύμφωνα με τα λόγια της επιτρόπου- θα αναφέρεται σε όλα τα κοινοτικά προγράμματα και τις δραστηριότητες στον τομέα αυτό, με στόχο την αναζωογόνηση, την προστασία και την προώθησή τους.




ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Θανάση Μωραΐτη 
«Ανθολογία αρβανίτικων τραγουδιών της Ελλάδας»
 
(Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο Μέλπως Μερλιέ, Αθήνα 2002). Υποδειγματική εργασία διάσωσης του αρβανίτικου μουσικού πλούτου, με ιστορικές, γλωσσολογικές και μουσικολογικές αναλύσεις.

Κωνσταντίνου Τσιτσελίκη 
«Το διεθνές και ευρωπαϊκό καθεστώς προστασίας των γλωσσικών δικαιωμάτων των μειονοτήτων και η ελληνική έννομη τάξη»
(εκδ. Α.Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1996).
Ολοκληρωμένη μελέτη για το νομικό καθεστώς των λιγότερο χρησιμοποιούμενων γλωσσών.

Κέντρο Ερευνας Μειονοτικών Ομάδων
«Γλωσσική ετερότητα στην Ελλάδα»
(εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2001). 
Τα πλήρη πρακτικά τεσσάρων ημερίδων που οργανώθηκαν το 1998 στην Αθήνα, τη Λάρισα και την Κομοτηνή με θέμα τις κυριότερες μειονοτικές γλώσσες της χώρας (τουρκικά, πομάκικα, βλάχικα, αρβανίτικα και σλαβικές διάλεκτοι της Μακεδονίας). 

Τάσου Κωστόπουλου 
«Η απαγορευμένη γλώσσα»
(εκδ. Μαύρη Λίστα, Αθήνα 2000). 
Η κρατική καταστολή των σλαβικών διαλέκτων στην ελληνική Μακεδονία σε όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα. 

 

 

ΕΠΙΣΚΕΦΘΕΙΤΕ

http://www.eblul.org
Η κεντρική ιστοσελίδα του EBLUL, με πληροφορίες για τις λιγότερο χρησιμοποιούμενες γλώσσες στην Ευρώπη και τρόπους ανάπτυξής τους μέσω των ευρωπαϊκών θεσμών. 

http://www.uoc.edu/euromosaic/
Τα πορίσματα της έρευνας που ανέθεσε σε ειδικούς επιστήμονες η Επιτροπή της Ε.Ε. για τις λιγότερο χρησιμοποιούμενες γλώσσες της Ευρώπης.

http://www.linguistic-declaration.org/index-gb.htm
Η Οικουμενική Διακήρυξη των Γλωσσικών Δικαιωμάτων που διατυπώθηκε στη Βαρκελώνη (6-8/6/96) από τη διεθνή διάσκεψη 66 μη κυβερνητικών οργανώσεων, με πρωτοβουλία της International ΡΕΝ. 



(Ελευθεροτυπία, 24/11/2002)

 

www.iospress.gr                                  ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ