ΜΕΣΟΒΟΥΝΟ 23.10.1941

 

Η ανατομία μιας σφαγής

1. / 2.   

 
 

Η «βουλγαροκομμουνιστική συνωμοσία»

Πάγια θέση της εθνικόφρονος βιβλιογραφίας, είναι πως η εξέγερση του Μεσόβουνου δεν υπήρξε τίποτα περισσότερο από ένα τέχνασμα της «βουλγαρικής προπαγάνδας», με σκοπό να εκθέσει στα μάτια των γερμανικών αρχών τους Ελληνες της κατεχόμενης Μακεδονίας. 

Η καταγωγή του Αλέκου Χατζητάσκου από το γειτονικό σλαβόφωνο χωριό Κατράνιτσα (Πύργοι) της Εορδαίας, πρόσφερε σ' αυτό το σενάριο μια αληθοφανή επιβεβαίωση.

Αρχικός κατασκευαστής του σεναρίου είναι ο ίδιος ο κατοχικός νομάρχης Γεωργαντάς. Στις 19.10.1941, ήδη πριν από τη σφαγή, ενημερώνει το υπουργείο Εσωτερικών ότι «ως η Χωροφυλακή εξηκρίβωσε, την εξέγερσιν υπέθαλψεν και παρασκεύασεν ο ως άνω βουλγαροκομμουνιστής διδάσκαλος Χατζητάσκος, όργανον του Βουλγαρικού Κομιτάτου, ίνα διαβάλη το Ελληνικόν στοιχείον παρά ταις Γερμανικαίς Αρχαίς ως εχθρικώς διακείμενον προς αυτάς, εν αντιθέσει προς την Βουλγαρικήν μειονότητα ήτις δείκνυται νομοταγής και φιλότιμος». 

Το επιχείρημα δεν φαίνεται να έπεισε ούτε τους παραλήπτες της αναφοράς, που σημείωσαν ιδιοχείρως μεγάλα ερωτηματικά δίπλα στις «εξακριβώσεις». Απλή λογική, άλλωστε, αρκούσε για να αναρωτηθεί κανείς πόσο σοβαρά ήταν όλα αυτά, όταν προέρχονταν από τον άνθρωπο που πρώτος ενημέρωσε τους Γερμανούς για τα τεκταινόμενα, παρακαλώντας τους να επέμβουν και τονίζοντας με κάθε τρόπο την «επικινδυνότητα» και τα «κομμουνιστικά φρονήματα» των εξεγερμένων Μεσοβουνιωτών...

Από κει και πέρα, τη σκυτάλη πήρε ο δωσίλογος Γενικός Επιθεωρητής Νομαρχιών, Αθανάσιος Χρυσοχόου - ο αρχιτέκτονας της θεωρίας ότι όλη συλλήβδην η εαμική Αντίσταση στη Μακεδονία οφειλόταν σε βουλγαρική υποκίνηση. Στα βιβλία που εξέδωσε το 1949-50 μέσω της ημιεπίσημης Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, διαμορφώνοντας ολόκληρη «σχολή» ερμηνείας των γεγονότων της εποχής, είναι κάτι παραπάνω από σαφής: 

*Ο Χατζητάσκος «υπήρξεν αποδεδειγμένως όργανον της βουλγαρικής προπαγάνδας και βάσει εντολών αυτής εξήγειρε τους κατοίκους, ίνα παραστήση αναρχουμένην την περιοχήν» («Η Κατοχή εν Μακεδονία», τ.Β1, Θεσ/νίκη 1950, σ. 56).

*Η εξέγερση οργανώθηκε χάρη στη «γενναία ουζοποσία ευέξαπτων τινών» χωρικών. Οι δοσιλογικές αρχές προσπάθησαν χωρίς επιτυχία να εκτονώσουν την κατάσταση, ώσπου επενέβησαν οι Γερμανοί, «πληροφορηθέντες την ανταρσίαν» -χωρίς να διευκρινίζεται από ποιον (τ.Α', 1949, σ. 23).

*Μετά τη σφαγή, ο Χατζητάσκος «κατέφυγεν εις το Μοναστήριον της Σερβίας, όπου εύρε καταφύγιον και προστασίαν παρά τοις Βουλγάροις, ους εξυπηρέτησε διά της τόσον εντέχνως οργανωθείσης παρ' αυτού στασιαστικής ενεργείας» (στο ίδιο). 

Την ίδια ερμηνεία των γεγονότων ακολούθησαν κι άλλοι εθνικόφρονες συγγραφείς της εποχής -όπως ο Εμμ. Γρηγορίου, που ανακάλυψε μάλιστα και «Βουλγάρους» μαζί με τους Γερμανούς στο Μεσόβουνο («Το βουλγαρικόν όργιον αίματος εις την Δυτ. Μακεδονίαν», Αθήναι 1947, σ. 15). Διακριτικότερη, η επίσημη έκδοση της Χωροφυλακής για τη δεκαετία του '40 αποφεύγει απλώς οποιαδήποτε αναφορά σ' αυτή την ελάχιστα τιμητική πτυχή της δράσης του σώματος (Αρχηγείον Β. Χωροφυλακής «Δράσις της Χωροφυλακής κατά την περίοδον 1941-1950», Αθήναι 1962, σ. 12-3).

Η πραγματικότητα υπήρξε, βέβαια, πολύ διαφορετική. Ο Αλέκος Χατζητάσκος, λ.χ., όχι μόνο δεν «προστατεύτηκε» από τους Βουλγάρους στο Μοναστήρι, αλλά (σύμφωνα με τις μαρτυρίες που τον θέλουν να καταφεύγει εκεί μετά την αποσύνθεση της ανταρτοομάδας του) φυλακίστηκε, βασανίστηκε και τελικά κατάφερε να δραπετεύσει και να επιστρέψει στη Δυτική Μακεδονία, όπου ανέλαβε καθοδηγητικά καθήκοντα στο ΕΑΜ της Πτολεμαΐδας και της Φλώρινας. Καταδιωκόμενος μετά τη Βάρκιζα, πέρασε το 1948 στον ΔΣΕ κι από κει στην πολιτική προσφυγιά.

Το ελληνικό κράτος δεν του συγχώρησε, ωστόσο, αυτή την παλιά ιστορία. Ακόμη και μετά την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, οι κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ θα αρνηθούν να επιτρέψουν τον επαναπατρισμό του. Αιτιολογία; Δεν θεωρούνταν «Ελληνας το γένος» - απαραίτητη προϋπόθεση, σύμφωνα με τη γνωστή ρατσιστική υπουργική απόφαση του 1982, για κάτι τέτοιο. 

Το καλοκαίρι του 1989, μιλώντας στη Βουλή για το νομοσχέδιο της κυβέρνησης Τζανετάκη περί άρσης των συνεπειών του εμφυλίου πολέμου, ο Χαρίλαος Φλωράκης θα αναφερθεί ονομαστικά στον Χατζητάσκο, διαμαρτυρόμενος για την «απαράδεκτη και ρατσιστική αυτή απόφαση». Πάλι, όμως, χωρίς αποτέλεσμα. Ο πρώτος αντιστασιακός της Δυτικής Μακεδονίας πέθανε τον Δεκέμβριο του 1989 στην Πράγα, χωρίς να μπορέσει να ξαναδεί τη γενέθλια γη. 

Οπως τόσοι και τόσοι συμπολεμιστές του, άλλωστε.




ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Αλέκος Χατζητάσκος
«Η καταστροφή του Μεσόβουνου»

(περ. Εθνική Αντίσταση, συλλογή 1η, Απρ. 1962). Περιγραφή των γεγονότων από έναν πρωτεργάτη της εξέγερσης. Με ελάχιστες μικροδιαφορές σε κάποιες ημερομηνίες, συμπίπτει σχεδόν απόλυτα με όσα αναφέρονται στον υπηρεσιακό φάκελο των δωσιλογικών αρχών. 

Αθανάσιος Χρυσοχόου
«Η κατοχή εν Μακεδονία. Βιβλίον πρώτον. Η δράσις του ΚΚΕ»
 
(Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσ/νίκη 1949). Η εθνικόφρων παραχάραξη της ιστορίας, από τον κατοχικό Γενικό Επιθεωρητή Νομαρχιών Μακεδονίας. Η εξέγερση του Μεσόβουνου παρουσιάζεται σαν προϊόν «βουλγαρικής συνωμοσίας», με σκοπό τη «δυσφήμηση» του ελληνικού πληθυσμού της περιοχής.

Hagen Fleischer
«Αντίποινα των γερμανικών δυνάμεων κατοχής στην Ελλάδα» 

(Μνήμων τ. 7ος, Αθήνα 1979). Ανάλυση του μηχανισμού των γερμανικών αντιποίνων στην Ελλάδα και συσχετισμός του με τη γενικότερη πολιτική του Ράιχ σ' αυτό το ζήτημα. Ειδική εκτενής αναφορά στην αιματηρή καταστολή των πρώιμων ένοπλων εξεγέρσεων του φθινοπώρου του 1941. 

Βασίλης Τσουκαλίδης
«Μια ξεχασμένη ιστορία»

(Αθήνα 1981). Η ανασυγκρότηση του κομματικού μηχανισμού του ΚΚΕ στη Μακεδονία, τους πρώτους μήνες της Κατοχής, μέσα από τις αναμνήσεις του τότε καθοδηγητή των οργανώσεων της Εορδαίας. Αναφορά στα γεγονότα του Μεσόβουνου, με έντονη κριτική προς τους επικεφαλής της εξέγερσης.




ΔΕΙΤΕ

Αδωνι Κύρου
«Το μπλόκο»

(1964). Εξαιρετική αποτύπωση της συνεργασίας των κατοχικών στρατευμάτων με τους ντόπιους αντικομμουνιστές, μέσα από την κινηματογραφική αναπαράσταση του μεγάλου μπλόκου της Κοκκινιάς. Ο σκηνοθέτης είχε προσωπική συμμετοχή στην Αντίσταση, ως μέλος του φοιτητικού της ΟΠΛΑ.


(Ελευθεροτυπία, 27/10/2002)

 

www.iospress.gr                                  ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ