ΤΑ ΜΜΕ ΚΑΙ Η ΧΙΡΟΣΙΜΑ


«Ενας ευχάριστος τρόπος θανάτου»


1. / 2.   

Τι έμαθε ο Γιαπωνέζος

Η κάλυψη του βομβαρδισμού της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι από τα ιαπωνικά ΜΜΕ της εποχής δεν είναι παρά το αντεστραμμένο είδωλο της αντίστοιχης αμερικανικής ειδησεογραφίας. 

Με μια διαφορά: αντίθετα με τους δυτικούς συναδέλφους τους, για τους οποίους ο τερματισμός του πολέμου σήμανε και την άρση της προληπτικής λογοκρισίας, οι ιάπωνες δημοσιογράφοι, όντας πολίτες μιας στρατιωτικά κατεχόμενης χώρας, παρέμειναν κάτω από ασφυκτική κηδεμονία για κάμποσα ακόμα χρόνια. Μοναδικό διάλειμμα ελεύθερης έκφρασης -κι αυτό με εξαιρέσεις- μπορεί να θεωρηθεί το μεσοδιάστημα ανάμεσα στη συνθηκολόγηση της 15ης Αυγούστου 1945 και τη θέσπιση του «Κώδικα Τύπου», στις 19 Σεπτεμβρίου της ίδιας χρονιάς.

Κατά την πρώτη φάση (6-14 Αυγούστου), κατά την οποία τα ιαπωνικά ΜΜΕ εξακολουθούσαν να λειτουργούν με βάση τις επιταγές της στρατιωτικής λογοκρισίας, η ειδησεογραφία για τις επιπτώσεις των ατομικών βομβαρδισμών υπαγορεύτηκε από την προσπάθεια να αποφευχθεί η περαιτέρω υπονόμευση του ηθικού του πληθυσμού.

* Λίγες ώρες μετά την καταστροφή της Χιροσίμα, οι διευθυντές των βασικών εφημερίδων του Τόκιο και του ειδησεογραφικού πρακτορείου Ντομέι κλήθηκαν στην Υπηρεσία Κατασκοπίας και Πληροφοριών, που ήταν αρμόδια για τη λογοκρισία. Εκεί αποφασίστηκε «το θάψιμο της είδησης του βομβαρδισμού σε κάποια γωνία, μέχρι να υπάρξουν επαρκείς πληροφορίες για το τι συνέβη» (Hook 1991, σ.14).

Για τις πρακτικές συνέπειες αυτής της απόφασης, ενδεικτική είναι η έγκυρη «Asahi Simbun» της επομένης: κάτω από τον γενικό τίτλο «Πόλεις μικρού και μεσαίου μεγέθους βομβαρδισμένες από 400 Β-29», μερικές σειρές πληροφορούσαν τους αναγνώστες ότι η Χιροσίμα και τα περίχωρά της «υπέστησαν ελαφρές ζημιές» από εμπρηστικές βόμβες. Την επομένη, ένα λακωνικό επίσημο ανακοινωθέν ανέφερε ότι «βόμβα νέου τύπου ρίχθηκε στη Χιροσίμα» προκαλώντας «σημαντικές ζημιές». Στις 9 Αυγούστου, ημιεπίσημος αναλυτής διαβεβαίωνε το κοινό ότι «στη διάρκεια αυτού του πολέμου, η ισχύς των νέων όπλων έχει συχνά υπερτιμηθεί». Ακόμη και η πρώτη είδηση για το βομβαρδισμό του Ναγκασάκι μιλούσε, πάλι, για «σχετικά ελαφρές ζημιές» (12.8.45).

* Χαρακτηριστικές των ημερών είναι επίσης οι δημόσιες εμφανίσεις επιστημόνων, που προσπαθούν να κατευνάσουν την ανησυχία του κοινού με οδηγίες για «μέτρα προστασίας» τραγικά ατελέσφορα: «Ο τρόπος να νικήσουμε τη βόμβα νέου τύπου», διακηρύσσουν οι αρχές μέσω των σελίδων της Asahi (10.8.45), συνεπικουρούμενες από τον πυρηνικό φυσικό Φουσίμι Κότζι, του πανεπιστημίου της Οσάκα, είναι «να έχουμε εμπιστοσύνη στα αντιαεροπορικά καταφύγια» και να φοράμε γάντια ώστε «να προστατεύσουμε τα χέρια μας από τα εγκαύματα». Την επομένη, μια νέα οδηγία κάνει την εμφάνισή της: «Λευκά εσώρουχα είναι η καλύτερη προφύλαξη».

Η στράτευση των ΜΜΕ είναι τέτοια, που επηρεάζει άμεσα ακόμη και τα πρώτα ρεπορτάζ από τις χτυπημένες περιοχές: Τρεις ρεπόρτερ της Asahi ενημερώνουν στις 12.8 το κοινό ότι «το μεγαλύτερο μέρος της Χιροσίμα έχει μετατραπεί σε στάχτες και μεγάλος αριθμός αθώων ανθρώπων έχει σκοτωθεί ή τραυματιστεί», σπεύδουν όμως να διακηρύξουν: «Δεν μπορούμε ούτε να φανταστούμε ότι η ιαπωνική φυλή θα χάσει τη θέληση γι' αγώνα μόνο και μόνο εξαιτίας αυτού».

Η συνθηκολόγηση θα ανατρέψει άρδην αυτό το σκηνικό, έστω και για ένα μόνο μήνα. Φωτογραφίες από τη βομβαρδισμένη Χιροσίμα δημοσιεύονται για πρώτη φορά στις 19 Αυγούστου κι ακολουθούν ζωντανά ρεπορτάζ, τόσο για τα άμεσα θύματα της έκρηξης όσο και για τις συνέπειες της ακτινοβολίας. «Δυο βδομάδες μετά, οι άνθρωποι εξακολουθούν να πεθαίνουν», γράφουν οι εφημερίδες της 25.8. Τέσσερις μέρες μετά, ο πανεπιστημιακός γιατρός Τσουζούκι Μασάο θα προσδιορίσει με ακρίβεια την αιτία του φαινομένου.

Οι κατοχικές αρχές, ωστόσο, αγρυπνούν. Ηδη από τις 15 Αυγούστου, η Asahi τιμωρείται με 48ωρο κλείσιμο επειδή δημοσίευσε δήλωση του πολιτικού -μετέπειτα πρωθυπουργού- Χατογιάμα Ισίρο, όπου το ολοκαύτωμα της Χιροσίμα χαρακτηρίζεται «χειρότερο έγκλημα από τα αέρια ή το βομβαρδισμό νοσοκομειακών πλοίων». Θα ακολουθήσει στις 14 Σεπτεμβρίου το 48ωρο κλείσιμο του πρακτορείου Ντομέι και, πέντε μέρες αργότερα, η επιβολή του «Κώδικα Τύπου», που επισημοποιεί τη λογοκρισία κάθε είδησης η οποία θα μπορούσε να «διασαλεύσει την ηρεμία» των ηττημένων...


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Glenn D. Hook
«Censorship and reportage of atomic damage and casualties in Hiroshima and Nagasaki»
 
(Bulletin of Concerned Asian Scholars, τ. 23/1, 1991). Αναλυτική καταγραφή και περιοδολόγηση της δημοσιογραφικής κάλυψης του ατομικού βομβαρδισμού της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι από τον ιαπωνικό τύπο. Δευτερεύουσες επισημάνσεις και για τη στάση των δυτικών ΜΜΕ. 

Wilfred Burchett
«Le passeport» 

(Παρίσι 1975, εκδ. Maspero). Απομνημονεύματα του αριστερού αυστραλού δημοσιογράφου που αποκάλυψε στην ανθρωπότητα τι ακριβώς συνέβη στη Χιροσίμα. 

Sven Lindqvist 
«Α history of bombing»

(Λονδίνο 2001, εκδ. Granta Books). Η ιστορία των βομβαρδισμών, δοσμένη με μια πρωτότυπη σπονδυλωτή αφήγηση από έναν σουηδό συγγραφέα. Πολλαπλές αναφορές στα ατομικά ολοκαυτώματα του 1945 και τις προσπάθειες συγκάλυψής τους από το πολιτικοστρατιωτικό κατεστημένο των ΗΠΑ. 

Philip Knightley
«The first casualty. The War Correspondent as hero, propagandist and myth-maker»
 
(Λονδίνο 1978, εκδ. Quartet Books). Η κλασική ιστορία του πολεμικού ρεπορτάζ δεν μπορούσε παρά να περιλαμβάνει και μερικές σελίδες αφιερωμένες στην αντιμετώπιση των ατομικών βομβαρδισμών από τους δημοσιογράφους και τα ΜΜΕ της εποχής.



ΔΕΙΤΕ

«Ο υπ' αριθμόν 1 εθνικός εχθρός»

(«Public Enemy Number One») του Ντέιβιντ Μπράντμπερι (1981). 
Ντοκιμαντέρ-κινηματογραφική βιογραφία του Ουίλφρεντ Μπάρτσετ. Εστιασμένο στις διώξεις του από την αυστραλιανή κυβέρνηση, περιλαμβάνει ωστόσο σαφείς αναφορές στην ιστορική ανταπόκρισή του από τη Χιροσίμα.

«Χιροσίμα, αγάπη μου»
(Hiroshima, mon amour) του Αλέν Ρενέ (1959). 
Η κλασική αντιπολεμική ταινία της νουβέλ βαγκ, για τα σημάδια του μακελειού πάνω στις ζωές των «ηττημένων».


 

(Ελευθεροτυπία, 28/7/2002)

 

www.iospress.gr                                  ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ