Η ΚΑΤΑΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΟΙΝΗΣ ΓΝΩΜΗΣ


Δημοσκοπήσεις αλά καρτ

1.   2.   

Η στατιστική του πάτου


Οι γραφικές παραστάσεις που συνοδεύουν τις έρευνες υποτίθεται ότι αποσαφηνίζουν τα αποτελέσματα και κάνουν πιο ορατές τις τάσεις του κοινωνικού σώματος. 

Ομως, πολλές φορές, η εικόνα και το σχήμα λειτουργούν εντελώς παραπλανητικά και δίνουν το άλλοθι του «αριθμού» ή της «μαθηματικής βεβαιότητας» σε ένα παραπειστικό συμπέρασμα. Καθημερινό παράδειγμα η αυθαίρετη χρήση των αξόνων χ και ψ για την απεικόνιση ενός δείκτη και μιας αύξουσας ή φθίνουσας συνάρτησης. Η εικόνα από το διπλανό περυσινό πρωτοσέλιδο για την κατρακύλα του Χρηματιστηρίου είναι χαρακτηριστική. Οι άξονες έχουν τοποθετηθεί με τρόπο ώστε το κατώτερο σημείο του δείκτη να είναι στη βάση της σελίδας. Ομως ο οριζόντιος άξονας δεν βρίσκεται στο σημείο μηδέν, όπως θα έπρεπε, αλλά στο σημείο 3.213! 

Πρόκειται για ένα πολύ συνηθισμένο τρικ, το οποίο θεωρείται «αθώο», εφόσον απλώς εικονογραφεί με δραματοποιημένο τρόπο τις απότομες μεταβολές κάποιων δεικτών. 

Ομως αυτό το αθώο τέχνασμα δεν μένει χωρίς συνέπειες. Γνωρίζουμε, για παράδειγμα, σήμερα ότι ο πάτος του Χρηματιστηρίου βρίσκεται πολύ πιο κάτω από τις 3.213 μονάδες. 

Αυτός ο αριθμός φαντάζει πολύ ψηλός για τα σημερινά δεδομένα. Και ασφαλώς θα υπήρχαν κάποιοι «παίχτες» που θα πούλαγαν τις μετοχές τους τότε, αν δεν είχαν πειστεί ότι βρίσκονταν ήδη στο κατώτερο δυνατό σημείο, πράγμα που αποδείχθηκε εντελώς ανακριβές.




Στο καλαπόδι του αναγνώστη


Ανεξάρτητα από την ποιότητά της, κάθε εμπειρική κοινωνική έρευνα που προορίζεται κατά τον ένα ή τον άλλο τρόπο για τα μέσα ενημέρωσης υφίσταται μια σειρά αλλεπάλληλων αναγνώσεων, αποτέλεσμα των οποίων είναι όχι απλώς η επιλεκτική χρήση των πορισμάτων της, αλλά πολύ συχνά η σαφής διαστρέβλωσή τους. 

Ξεφυλλίζοντας τις εφημερίδες την επόμενη ημέρα από την παρουσίαση μιας έρευνας με «πιασάρικο» περιεχόμενο, θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει ότι πρόκειται για πολλές παράλληλες δουλειές που πραγματοποιήθηκαν την ίδια χρονική στιγμή, προκειμένου να διερευνήσουν το ίδιο ακριβώς αντικείμενο και κατέληξαν σε σαφώς αποκλίνοντα -αν όχι αντιθετικά- συμπεράσματα.

Τη δυνατότητα να εικονογραφήσουμε την παραπάνω θέση μάς προσφέρει η έρευνα της V-PRC με θέμα τη σημερινή ελληνική νεολαία, που διενεργήθηκε το φθινόπωρο του 1999 για λογαριασμό της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς και του Εθνικού Συμβουλίου Νεολαίας. 

Η συγκεκριμένη έρευνα παρουσιάστηκε σε συνέντευξη τύπου το Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς και γνώρισε ιδιαίτερη προβολή από όλα ανεξαιρέτως τα μέσα ενημέρωσης. Οπως εξηγεί ο Χριστόφορος Βερναρδάκης της V-PRC, από την έρευνα επιβεβαιωνόταν ότι η «νεολαία» δεν αποτελεί ενιαία κοινωνική κατηγορία, «όχι μόνο γιατί κοινωνικοποιείται μέσα από διαφορετικές συνθήκες, αλλά και γιατί αυτή ακριβώς η διαφορετική ένταξη αντιστοιχεί σε απόψεις και αντιλήψεις με μεγάλη συνοχή». 

Είναι αυθαίρετο, επομένως, να μιλούμε γενικά και αόριστα περί «νεολαίας». Αλλά οι εφημερίδες των αμέσως επόμενων ημερών απέδειξαν για μια ακόμη φορά ότι την ανάγνωσή τους καθορίζουν περισσότερο οι ιδεολογικές τους προϊδεάσεις και οι πολιτικές τους προτιμήσεις και λιγότερο τα στοιχεία που προκύπτουν από την ίδια την έρευνα. «Η νεολαία αμφισβητεί και διεκδικεί», υπογράμμιζε στον τίτλο του ο «Ριζοσπάστης» στις 17/11, εξηγώντας ότι «ακόμα και μέσα από μία έρευνα με κατευθυνόμενες απαντήσεις» προκύπτουν «αβίαστα» «ο ριζοσπαστισμός της νεολαίας, η άρνησή της να συμβιβαστεί με τα αδιέξοδα, η διάθεσή της να παλέψει συλλογικά για μια άλλη κοινωνία». «Η γενιά της οικογένειας και του έρωτα», αντέτεινε την ίδια ημέρα η «Απογευματινή». «Γυρίζουν την πλάτη σε κόμματα και πολιτικούς», ήταν η πρωτοσέλιδη διαπίστωση του «Εθνους», «Γενιά γεμάτη άγχος και απολιτίκ», τόνιζε η «Θεσσαλονίκη», ενώ ο «Ελεύθερος Τύπος» σημείωνε: «Παραμονές του νέου αιώνα η νεολαία "ψάχνεται" και αναζητά τη σταθερότητα σε παλιές, δοκιμασμένες αξίες». «Η νέα γενιά στηρίζει το παρελθόν», σχολίαζε η «Ελεύθερη Ωρα», και η «Εστία» έμοιαζε εξίσου ικανοποιημένη. «Σταθερά υγιείς φαίνονται οι αρχές, οι αξίες και οι αντιλήψεις της ελληνικής νεολαίας». «Τα χίλια και ένα πρόσωπα των νέων», ήταν η... πλουραλιστική προσέγγιση της «Αυγής», που έσπευδε, ωστόσο, να διαλέξει για δεύτερο τίτλο της ότι οι νέοι «Λένε "ναι" στις διαδηλώσεις».

Δεν είναι, ωστόσο, μόνο τα μέσα ενημέρωσης που επιλέγουν να σταθούν στο κατά περίπτωση πιο «βολικό» εύρημα μιας έρευνας. Αντίστοιχη στάση υιοθετούν πολιτικοί και επιστήμονες, προτείνοντας εξίσου απλουστευτικές αναγνώσει. Ως γνωστόν, οι πολιτικοί έχουν την τάση να «διαβάζουν» ακόμη και τις κοινωνικές έρευνες με όρους κομματικής αντιπαράθεσης. Καμιά φορά, πάντως, χάνουν το μέτρο. Οπως ο Γερ. Αρσένης, τότε υπουργός Παιδείας, ο οποίος στην παρουσίαση της έρευνας για τη νεολαία δεν δίστασε να υποστηρίξει, σε κατάφωρη αντίθεση με τις διαπιστώσεις της, ότι αρκετοί μαθητές αντιλήφθηκαν πως στις καταλήψεις παρασύρθηκαν από κάποιους που εξυπηρετούσαν ιδιοτελείς σκοπούς (!).

Λιγότερο αναμενόμενη είναι, ασφαλώς, η ευκολία με την οποία προσεγγίζουν τις έρευνες αυτές οι επιστήμονες, πανέτοιμοι συνήθως να τις σχολιάσουν προτού καν τις διαβάσουν προσεκτικά. 

Ετσι μόνο μπορεί να εξηγηθεί το γεγονός ότι σπανίως ασχολούνται με ζητήματα μεθοδολογίας και επιστημονικής εγκυρότητας μιας έρευνας, καθώς και ότι οι απόψεις τους βασίζονται σε μια εικόνα της έρευνας εξίσου απλουστευτική με εκείνη των ΜΜΕ που τους την έθεσαν υπόψη. Στην περίπτωση που εξετάζουμε εδώ, οι πανεπιστημιακοί δεν φάνηκαν λιγότερο επιρρεπείς στον εύκολο εντυπωσιασμό από τους δημοσιογράφους: «Συγκλονισμένος» δήλωνε ο ένας, «συγνώμη» ζητούσε θεατρικά από τα παιδιά ο άλλος, «στη θέση τους θα ήμουν πιο οργισμένος», συμπλήρωνε πατερναλιστικά ένας τρίτος...


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Helene Meynaud, Denis Duclos «Les sondages d' opinion»
(εκδόσεις La Decouverte, Παρίσι, 1985). Τα προβλήματα που προκύπτουν από την όλο και μεγαλύτερη χρήση των ερευνών κοινής γνώμης από τα μέσα ενημέρωσης, αλλά και τα σοβαρά ζητήματα δεοντολογίας, μεθοδολογίας και επεξεργασίας των απαντήσεων που θέτουν πολλές από αυτές. Εμφαση στην ουδόλως ουδέτερη χρήση των ερευνών από εκείνους που τις παρήγγειλαν. Οι έρευνες κοινής γνώμης ως εργαλεία σκέψης και γνώσης, αλλά και ως μέσα επηρεασμού και χειραγώγησης.

Joseph Klatzman «Attention statistiques! Comment en dejouer les pieges» (εκδόσεις La Decouverte, Παρίσι, 1985). Εκλαϊκευτική κριτική της χρήσης των στατιστικών δεδομένων από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Βασισμένος σε απλά και καθημερινά παραδείγματα που επί σαράντα χρόνια αλίευε σε εφημερίδες και περιοδικά, ο συγγραφέας εξηγεί τις παγίδες που κρύβει η στατιστική προσέγγιση των κοινωνικών φαινομένων και προτείνει τρόπους προφύλαξης από τις λανθασμένες βεβαιότητες που πολύ συχνά τη συνοδεύουν. 

Daniel Boy-jean Chiche «Η ποιότητα των ερευνών πρόθεσης ψήφου». Μελέτη δημοσιευμένη στην ετήσια έκδοση της V-PRC «Η κοινή γνώμη στην Ελλάδα - Ερευνες και δημοσκοπήσεις 1999-2000» (εκδ. Νέα Σύνορα). Παρουσίαση των πρόσφατων προβλημάτων μεθοδολογίας των δημοσκοπήσεων και αναφορά στη θεωρία του «σπιράλ σιωπής», όταν δηλαδή οι άνθρωποι απαντούν στα ερωτηματολόγια με βάση τις ήδη «νομιμοποιημένες», τις κυρίαρχες ιδέες που κυκλοφορούν, και όχι τις δικές τους.


ΔΕΙΤΕ

«Βαλκανιζατέρ»
του Σωτήρη Γκορίτσα (1996). Δημοφιλής κωμωδία που αναπαράγει όλα τα τρέχοντα στερεότυπα για τον εθνικό μας εαυτό, τους βαλκανικούς μας γείτονες αλλά και τους ευρωπαίους εταίρους μας. Οπως, ακριβώς, και οι «επιστημονικές» δημοσκοπήσεις...

(Ελευθεροτυπία, 9/12/2001)

 

www.iospress.gr                                  ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ