Α. ΜΠΕΝΑΡΟΓΙΑ-Σ. ΓΙΟΝΑ


Οι πρώτοι εκτοπισμένοι

1.   2.

 

«Αντιτρομοκρατική» Διεθνής του 1914


Το 1914 δεν είναι μόνο η χρονιά της πρώτης εκτόπισης στελεχών του εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος στην Ελλάδα. Είναι επίσης η χρονιά που οργανώνεται η συνεργασία των ελληνικών διωκτικών αρχών με τις ομόλογες ευρωπαϊκές για τη δίωξη του «διεθνούς αναρχισμού». Τη διεκπεραίωσή της αναλαμβάνει ένα «Ειδικόν Απόσπασμα Ασφαλείας», η πρώτη δηλαδή πολιτική αστυνομία του ελληνικού κράτους. Ο σχετικός φάκελος των αρχείων του υπ. Εξ. (1916, φ. Α/2) είναι αρκετά εύγλωττος για την πρώιμη αυτή εκδοχή διεθνούς «αντιτρομοκρατικής» συνεργασίας.


Στις 3 Οκτωβρίου 1914, ο επικεφαλής του Ειδικού Αποσπάσματος απευθύνει προς το υπ. Εξ. μια «λίαν επείγουσα» αίτηση: «Λαμβάνω την τιμήν να παρακαλέσω υμάς όπως ευαρεστούμενοι ενεργήσητε και εφοδιασθή η υπ' εμέ υπηρεσία παρά των διαφόρων Αστυνομιών των ξένων κρατών διά καταλόγων εμφαινόντων τους διαφόρους αναρχικούς και άλλα άτομα ρέποντα προς το κατά της εννόμου τάξεως έγκλημα, μετά του σχετικού ιστορικού τούτων και αντιτύπων των φωτογραφιών των, ίνα ούτω καταστή εύκολος η εξακρίβωσις του ποιού των διαφόρων ξένων οίτινες καθημερινώς αφικνούνται εν τοις πόλεσι των Αθηνών & Πειραιώς». 

Το αίτημα προωθείται σχεδόν αμέσως από τo υπουργείο στις πρεσβείες της Ευρώπης και των ΗΠΑ. Οι τελευταίες καλούνται, «εν όψει της εφαρμογής μιας στενής επιτηρήσεως, η οποία ενδιαφέρει εξίσου όλες τις κυβερνήσεις», να προμηθευτούν και να στείλουν το γρηγορότερο στην Αθήνα, «όσο το δυνατόν πληρέστερους καταλόγους όλων των αναρχικών αγωνιστών που, λόγω των ανατρεπτικών ραδιουργιών τους, θεωρούνται επικίνδυνοι για τη δημόσια τάξη ή την ασφάλεια εξεχουσών προσωπικοτήτων». 

Η απάντηση των παραληπτών υπήρξε, ωστόσο, κάθε άλλο παρά ενιαία. Αν στην Ελλάδα το φθινόπωρο του 1914 ο αστικός εκσυγχρονισμός θωράκιζε τους κρατικούς μηχανισμούς ενάντια στο φάντασμα της κοινωνικής ανατροπής, η υπόλοιπη Ευρώπη είχε ήδη βυθιστεί στην ανθρωποσφαγή του Α' Παγκόσμιου Πολέμου -οπότε η καταστολή του «αναρχικού κινδύνου» δεν βρισκόταν και πολύ ψηλά στις άμεσες προτεραιότητές της. Από κει και πέρα, κάθε κυβέρνηση πορεύτηκε με βάση τις δικές της τεχνικές δυνατότητες και «ευαισθησίες»:

Η σερβική επικαλέστηκε τεχνικούς λόγους: «Η αρμοδίως ερωτηθείσα Διεύθυνσις της Αστυνομίας Βελιγραδίου αναφέρει ότι προς το παρόν αδυνατεί να παράσχη τας περί αναρχικών αιτουμένας πληροφορίας, καθόσον τα αρχεία αυτής συσκευασθέντα έχουσιν αποσταλή εις το εσωτερικόν».

Η γαλλική ξεκαθαρίζει ότι «οι παρούσες περιστάσεις έχουν τροποποιήσει βαθιά τη νοοτροπία και την κατάσταση των αναρχικών κύκλων της Γαλλίας», οπότε «δεν είναι δυνατό να δοθούν στην ελληνική κυβέρνηση οι πληροφορίες που ζητά». Παρόμοια επιχειρηματολογία επιστρατεύτηκε και από τους Βρετανούς. Ο διευθυντής της αστυνομίας πληροφορεί τον έλληνα πρεσβευτή πως «εδώ και μερικό καιρό δεν υπήρξε η παραμικρή ευκαιρία για ενασχόληση με αναρχικούς και δεν πιστεύει πως υπάρχουν εδώ τέτοιοι με τους οποίους θα μπορούσε να ασχοληθεί κανείς ή να φοβηθεί δραστηριότητά τους στην Ελλάδα. Ιδιαίτερα από τότε που άρχισε ο πόλεμος, παρατηρείται στην Αγγλία αξιοσημείωτη μείωση της εγκληματικότητας κάθε είδους».

Η ρωσική άφησε ανοιχτό το ζήτημα, απαιτώντας μια πιο ολοκληρωμένη συνεργασία. Ρηματική διακοίνωση της πρεσβείας της στην Αθήνα (9.1.1915) «υπενθυμίζει» ότι από καιρό έχει υποβάλει στην ελληνική κυβέρνηση «ένα σχέδιο συνεννόησης με θέμα τη λήψη διοικητικών μέτρων για την καταπολέμηση των αναρχικών συνωμοσιών», καθώς και αίτημα προσχώρησης της Αθήνας στο «πρωτόκολλο της 1/14 Μαρτίου 1904 περί μέτρων καταστολής των αναρχικών», χωρίς αποτέλεσμα. Η επίσημη προσχώρηση της Ελλάδας σ' αυτό το πρωτόκολλο υποδεικνύεται ξανά ως μονόδρομος για «μια συντονισμένη δράση και ομοιόμορφη εφαρμογή μέτρων κατά των αναρχικών».

Θετικές υπήρξαν αντίθετα οι απαντήσεις της Γερμανίας και της Αυστροουγγαρίας. Το υπουργείο Εξωτερικών της πρώτης σπεύδει αμέσως να παραδώσει στην ελληνική πρεσβεία «κατάλογον μετά φωτογραφιών και φύλλων περιέχοντα τα χαρακτηριστικά των εν Γερμανία ευρισκομένων αναρχικών». Η δεύτερη στέλνει 4 ολόκληρα δέματα με «αντίγραφα των περί αναρχικών βιβλίων της αστυνομίας», ζητά όμως από την ελληνική κυβέρνηση να της καταβάλει το αντίτιμο της αναπαραγωγής τους (600 κορόνες). Στο αρχείο του υπ. Εξ. σώζονται 4 τέτοιοι φάκελοι, συνταγμένοι από την αυστριακή αστυνομία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης: οι τρεις αφορούν σέρβους αναρχικούς, ο τέταρτος ένα μουσουλμάνο απ' το Σεράγεβο. 



ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Αβραάμ Μπεναρόγια «Η πρώτη σταδιοδρομία του ελληνικού προλεταριάτου»

(Αθήνα 1975, εκδ. Ολκός). Τα απομνημονεύματα του γραμματέα της Φεντερασιόν, δημοσιευμένα πρώτη φορά το 1931 στην εφημερίδα «Ταχυδρόμος» της συμπρωτεύουσας. Συνοπτική αναφορά στην εκτόπιση του ίδιου και του Γιονά το 1914. 

Αντώνης Λιάκος «Η Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης (Φεντερασιόν) και η Σοσιαλιστική Νεολαία. Τα καταστατικά τους» (Θεσσαλονίκη 1985, εκδ. Παρατηρητής). Βασικά κείμενα της Φεντερασιόν, αναλυτικά σχολιασμένα: τα καταστατικά που υποβλήθηκαν στο Πρωτοδικείο το 1915, η ετήσια έκθεση της Ομοσπονδίας προς τη Σοσιαλιστική Διεθνή για τον πρώτο χρόνο της δράσης της (1909-1910) και το υπόμνημά της προς την κυβέρνηση Βενιζέλου για τις εκτοπίσεις του 1914. 

Κέντρο Μαρξιστικών Ερευνών «Η σοσιαλιστική οργάνωση Φεντερασιόν Θεσσαλονίκης (1909-1918). Ζητήματα γύρω από τη δράση της» (Αθήνα 1989, εκδ. Σύγχρονη Εποχή). Λεπτομερής καταγραφή της πορείας της Φεντερασιόν, της διαπλοκής της με το εργατικό κίνημα της Β. Ελλάδας και των σχέσεών της με τα άλλα βαλκανικά σοσιαλιστικά κόμματα της εποχής. 

Εφη Αβδελά «Ο σοσιαλισμός των "άλλων": ταξικοί αγώνες, εθνοτικές συγκρούσεις και ταυτότητες φύλου στη μετα-οθωμανική Θεσσαλονίκη»
(επιθ. «Τα Ιστορικά», τ. 18-19, 6/12/1993, σ. 171-204). Η μεγάλη καπνεργατική απεργία του 1914 και η κατασκευή της εικόνας του σοσιαλιστή ως εσωτερικού και εθνικού εχθρού. Εμφαση στις παραμέτρους εκείνες (εθνότητα, φύλο) που παραμερίζει συνήθως η τρέχουσα ιστοριογραφία. 



ΔΕΙΤΕ

«Τα πέτρινα χρόνια»
του Παντελή Βούλγαρη (1985). Δεκαετίες κρατικής καταστολής της ελληνικής αριστεράς, μέσα από την προσωπική οδύσσεια ενός νεαρού ζευγαριού που περνά το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του σε (χωριστές) φυλακές κι εξορίες. 

(Ελευθεροτυπία, 29/4/2001)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ