ΠΑΠΟΥΛΑΚΟΣ, ΜΟΥΛΑΤΣΙΩΤΗΣ, ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ


Η υποψηφιότητα ενός αγίου

1.   2.

 

Ολίγον άγιος ή ολίγον αγύρτης;


Η ανασύσταση της ιστορικής διαδρομής του μοναχού Χριστόφορου, του επονομαζόμενου Παπουλάκου, δεν είναι εύκολη. Κι αυτό γιατί η αρχική διχοτομική πρόσληψη της ιδιόρρυθμης αυτής μορφής που σημάδεψε τα μέσα του ελληνικού 19ου αιώνα επιβιώνει σχεδόν αναλλοίωτη ώς τις ημέρες μας, παράγοντας συνήθως αναγνώσεις του Παπουλάκου που έχουν να μαρτυρήσουν περισσότερα για το συγγραφέα τους και λιγότερα για το υπό εξέταση ιστορικό πρόσωπο. Εξηγούμαστε: πίσω από κάθε σχεδόν απόπειρα προσέγγισης του Παπουλάκου συνεχίζει να κρύβεται το ερώτημα που πρώτοι έθεσαν οι συγκαιρινοί του: «Αγύρτης ή όσιος;». 

Η απάντηση στο ανιστορικό αυτό ερώτημα δύσκολα μπορεί να αποφύγει τον πειρασμό της αγιοποίησης ή της δαιμονοποίησης του πελοποννήσιου μοναχού. Πόσο μάλλον που ο Παπουλάκος, όπως θα φανεί στη συνέχεια, διαθέτει προσόντα που του επιτρέπουν να αναγορεύεται σε εμβληματική μορφή των ιδεολογικών εκείνων ρευμάτων που κατά καιρούς εμφανίζονται ως θεματοφύλακες των ιερών και οσίων του γένους κατά του δυτικόφρονα και διαφωτιστικού εκσυγχρονισμού.

Τον καιρό που έδρασε ο Παπουλάκος, στα μέσα ακριβώς του 19ου αιώνα, οι πολιτικές και εκκλησιαστικές διαμάχες που ακολούθησαν την κήρυξη του «αυτοκέφαλου» της ελληνικής Εκκλησίας στα 1833 και τη ρήξη με το Πατριαρχείο βρίσκονταν στο αποκορύφωμά τους. 

Την εποχή εκείνη, τη σύγκρουση «κορυφής» εξέφραζαν από τη μια ο «δυτικόφιλος» Θεόκλητος Φαρμακίδης, υποστηρικτής του «αυτοκέφαλου», και από την άλλη ο Κωνσταντίνος Οικονόμος, «ρωσόφιλος» και υποστηρικτής του Πατριαρχείου. Παράλληλα, όμως, αναπτυσσόταν μια «λαϊκή» εκδοχή της Ορθοδοξίας που, βασισμένη σε δεισιδαιμονίες και προλήψεις και αντλώντας την πειθώ της από προφητείες και θαύματα, κατήγγελλε τους ετερόδοξους (επομένως και τον Οθωνα) ως υπονομευτές του γένους και βάσιζε τις ελπίδες της στην πολιτική της ομόδοξης Ρωσίας και τη συντριβή της «αλλόθρησκης» Αγγλίας. Μοναχοί από το μοναστήρι του Μεγάλου Σπηλαίου και η Φιλορθόδοξη Εταιρεία, μια μυστική ρωσόφιλη οργάνωση, υπήρξαν δύο από τους βασικούς πόλους αυτού του ρεύματος, το οποίο έμελλε να επηρεάσει βαθιά τον απλοϊκό και αγράμματο Παπουλάκο.

*Ο Χριστόφορος Παναγιωτόπουλος υπήρξε εκδοροσφαγεύς χοίρων και έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο χωριό Αρμπουνα.

*Σε προχωρημένη ηλικία έγινε μοναχός και από το 1847 άρχισε να περιοδεύει στα χωριά της Αχαΐας «διδάσκων και θαυματουργών», κατά τη διατύπωση του Μπ. Αννινου. Η φήμη του εξαπλώθηκε με γοργούς ρυθμούς και ο Χριστόφορος, γνωστός ήδη ως Παπουλάκος, άρχισε να αποκτά μεγάλη επιρροή στους αγροτικούς πληθυσμούς της περιοχής. 

*Την πρώτη αυτή περίοδο της δράσης του, ο Παπουλάκος περιοριζόταν σε κηρύγματα που απέβλεπαν στην ηθική βελτίωση των ακροατών του, και κυρίως στην καταπολέμηση της ληστείας και της «ενδημικής» στα μέρη εκείνα ζωοκλοπής. Μόνο η ακραία αποστροφή του τα «άθεα», όπως έλεγε, γράμματα, προανήγγελλε τον καιρό εκείνο την εξέλιξη της σκέψης του και τις μελλοντικές του συμπράξεις. 

*Υστερα από την αρχική της άρνηση (1848), η Ιερά Σύνοδος του παραχώρησε το 1851 την άδεια κήρυκα, την οποία απέσυρε ύστερα από λίγο. Στη δεύτερη αυτή φάση των περιοδειών του, ο Παπουλάκος εμφανίζεται περισσότερο «πολιτικοποιημένος», έρχεται σε επαφή με τα στελέχη της Φιλορθόδοξης Εταιρείας και τον Κοσμά Φλαμιάτο από το Μέγα Σπήλαιο.

*Το κήρυγμά του αποκτά βαθμιαία αμιγώς πολιτικές συνδηλώσεις: ο μοναχός καταφέρεται πλέον ανοιχτά κατά του Οθωνα, κατά των Αγγλων, κατά της Ιεράς Συνόδου, κατά των πανεπιστημίων και των δικαστηρίων. Τα διδάγματά του αυτά συσπειρώνουν γύρω του τα φτωχά αγροτικά στρώματα της Πελοποννήσου, δυσαρεστημένα από την κρατική εξουσία και πεισμένα για την αγιότητα του μοναχού. 

*Ο εμπρηστικός και αντικαθεστωτικός λόγος του δεν αργεί να ερεθίσει τις αρχές: η Σύνοδος τον αποκηρύσσει και αποφασίζεται η σύλληψή του, η οποία και ανατίθεται σε στρατιωτική δύναμη με επικεφαλής τον Γενναίο Κολοκοτρώνη. Στο μεταξύ, ο Παπουλάκος συνεχίζει τις περιοδείες του (Σπέτσες, Υδρα, Κρανίδι, Καλαμάτα, Μάνη), στις οποίες συμμετέχουν πολλοί πιστοί του, αρκετοί από τους οποίους οπλισμένοι. 

Η «ανταρσία» λήγει αναίμακτα με τη σύλληψη του Παπουλάκου στις 24 Ιουνίου του 1852 ύστερα από προδοσία του ιερέα Παπαβασίλαρου. Ο μοναχός μεταφέρεται στην Αθήνα και από εκεί στις φυλακές του Ρίου. 

Η δίκη του ξεκινά τον επόμενο χρόνο, αλλά αναβάλλεται επ' αόριστον. Ο Παπουλάκος κλείνεται στο μοναστήρι της Παναχράντου στην Ανδρο, όπου θα παραμείνει μέχρι το θάνατό του τον Ιανουάριο του 1861. 



ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Μπάμπη Αννινου «Ιστορικά Σημειώματα»
(κεφ. «Ο Παπουλάκος», Αθήναι 1925, σ. 379-481. Επανεκδόθηκε αυτοτελώς το 1971 από τις Εκδόσεις Γαλαξία). 
Η πρώτη και σοβαρότερη βιογραφία του Χριστόφορου Παπουλάκου. Γραμμένο τριάντα περίπου χρόνια μετά το θάνατο του μοναχού στα 1861 και βασισμένο σε όλες τις τότε διαθέσιμες πηγές (κρατικά έγγραφα, αλληλογραφία και ημερήσιο τύπο), το χρονικό του Αννινου συνιστά ταυτόχρονα μια πρόταση ανάγνωσης της εποχής και κατανόησης των λόγων της επιρροής που άσκησε ο Παπουλάκος σε ευρείες μερίδες του αγροτικού πληθυσμού της Πελοποννήσου.

Κωστή Μπαστιά «Ο Παπουλάκος» (Εκδοτική Αθηνών, ενδέκατη έκδοση, Αθήνα 1999). Από τη βιογραφία στην αγιογραφία: δημοσιευμένη πρώτη φορά στα 1951, η εκδοχή του Μπαστιά για τον Παπουλάκο και τις θαυματουργές του ικανότητες εισάγει όλα τα στοιχεία της μυθοπλασίας που θα στηρίξουν την τρέχουσα προσπάθεια αγιοποίησης του Παπουλάκου.

Παρασκευά Ματάλα «Εθνος και Ορθοδοξία. Από το "ελλαδικό" στο βουλγαρικό σχίσμα» (Ρέθυμνο 2000, υπό έκδοσιν). Το «ελλαδικό» και το βουλγαρικό σχίσμα ως εσωτερικές ελληνικές διαμάχες σχετικά με τη μορφή που όφειλε να πάρει ο εν πολλοίς ακόμη αδιαμόρφωτος ελληνικός εθνικισμός του 19ου αιώνα.

«Παπουλάκος. Ο Αγιος της Πελοποννήσου», επιμέλεια π. Νεκτάριου Μουλατσιώτη, καθηγουμένου (Εκδοση Ι. Μ. Αγίων Αυγουστίνου και Σαρώφ). 
Το μπεστ-σέλερ για όσους θέλουν να μάθουν όλα τα στοιχεία για την υποστήριξη της αγιωνυμίας του Παπουλάκου. Το «ιστορικό» μέρος είναι αντιγραφή κατά λέξη του έργου του Κ. Μπαστιά. 



ΔΕΙΤΕ

«Ο Γαλαξίας»
(La voie lactee), 1968, του Λουίς Μπουνιουέλ. Χριστιανικές αιρέσεις, άγιοι και αγύρτες σε μια περιπλάνηση στο χώρο και το χρόνο. 

(Ελευθεροτυπία, 25/3/2001)

 

www.iospress.gr                                  ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ