8 ΜΑΡΤΙΟΥ 1914

Η ιστορία της "άχρηστης" Μαρίας-Αϊσέ

1.   2.


Στο μεταίχμιο της Ιστορίας

Οσο πιο «μεγάλη» η εποχή, τόσο πιο έντονα τα σημάδια της στις ταυτότητες των ανθρώπων που καλούνται να αντιμετωπίσουν τις ανατροπές των καιρών. Η περίπτωση της Μαρίας-Αϊσέ φαίνεται να επιβεβαιώνει, για μια ακόμη φορά, τον απλό -και διαχρονικό- κανόνα.

Η άνοιξη του 1914, χρονική στιγμή κατά την οποία η ζωή της Μαρίας-Αϊσέ περνά από την ανωνυμία της καθημερινότητας στους υπηρεσιακούς φακέλους του ελληνικού κράτους, είναι μια τέτοια σημαδιακή ώρα. Η Μακεδονία και οι υπόλοιπες «Νέες Χώρες» έχουν μόλις περάσει από το αμφιλεγόμενο καθεστώς των «στρατιωτικώς κατεχομένων εδαφών» σ’ εκείνο του οργανικού τμήματος της ελληνικής επικράτειας: η τελεσίδικη εισαγωγή σ’ αυτές της ελληνικής αστικής και ποινικής νομοθεσίας έγινε στις 30 Ιανουαρίου 1914, με το νόμο 147, ενώ για τη διοικητική εξίσωσή τους με την «Παλιά Ελλάδα» θα χρειαστούν κάμποσα ακόμη χρόνια. Διοικητές και διοικούμενοι, τις μέρες που διαδραματίζεται η κορυφαία πράξη της ιστορίας μας, αντιμετωπίζουν έτσι το σοκ της προσαρμογής σε μια νέα τάξη πραγμάτων - αυτήν του σύγχρονου, συγκεντρωτικού εθνικού κράτους, του τόσο διαφορετικού από το ετερόκλητο μίγμα αυταρχισμού και αυτονομιών που συγκροτούσε την ύστερη οθωμανική πραγματικότητα. 

Η θέση και οι εξουσίες των θρησκευτικών λειτουργών σ’ αυτή τη μεταβατική συγκυρία είναι εξαιρετικά αποκαλυπτικές. Ο μουφτής, λ.χ., αναδεικνύεται σε μοναδικό νόμιμο εκπρόσωπο του μουσουλμανικού πληθυσμού απέναντι σε μια αλλόθρησκη εξουσία. Η τελευταία, απ’ την πλευρά της, έχει σπεύσει με το ν. 147 να αναγνωρίσει την αποκλειστική αρμοδιότητα των μουσουλμάνων (και ισραηλιτών) θρησκευτικών λειτουργών πάνω στο ποίμνιό τους σε ζητήματα οικογενειακού δικαίου - όλα όσα αφορούν «την νόμιμον σύστασιν και διάλυσιν του γάμου και τας, συνεστώτος αυτού, προσωπικάς σχέσεις των συζύγων και τα των συγγενικών δεσμών»... 

Διαφορετικά -αλλά εξίσου εύγλωττα- είναι τα πράγματα με τους ορθόδοξους ιεράρχες. Οπως διαπιστώνουμε στην περίπτωση της Μαρίας-Αϊσέ, ο δεσπότης εξακολουθεί να αποτελεί έναν παράλληλο προς τις επίσημες αρχές, αλλά εξίσου ισχυρό πόλο εξουσίας. Το γεγονός αναγνωρίζεται από τους ίδιους τους ιθύνοντες στους αφομοιωτικούς υπηρεσιακούς σχεδιασμούς τους. Χαρακτηριστικό μπορεί να θεωρηθεί ένα σχετικό πρόγραμμα του 1915 που εντοπίσαμε στο αρχείο του Ιωνα Δραγούμη: «Αφού ορθώς αφηρέσαμεν την Διοικητικήν και Δικαστικήν εξουσίαν από τας Μητροπόλεις», διαβάζουμε, «δυνάμεθα τώρα ακινδύνως να επικληθώμεν την συνεργασίαν των Μητροπολιτών εις το έργον του Εξελληνισμού. Και επιρροήν εξασκούσι επί των πληθυσμών και πείραν τινά θα προσθέσουσι εις την συνέχισιν εργασίας ομοίας της επί Τουρκοκρατίας γινομένης προς διαπαιδαγώγησιν του ποιμνίου των».

Το ίδιο το «ποίμνιο», τέλος, βιώνει κι αυτό μια φάση επαναπροσδιορισμού των ταυτοτήτων του. Η περίπτωση της Μαρίας-Αϊσέ μπορεί να αποτελεί ακραία περίπτωση, είναι ωστόσο ενδεικτική της ρευστότητας και των μετασχηματισμών που σημαδεύουν το πέρασμα μιας ολόκληρης περιοχής από το προεθνικό στάδιο σ’ εκείνο του εθνικού κράτους. Το μαρτυρούν, μεταξύ άλλων, οι διαθέσιμες στατιστικές της εποχής -που διαψεύδουν η μια την άλλη, ανεξαρτήτως της προέλευσης ή των όρων που υπαγόρευσαν τη σύνταξή τους:

* Το χωριό της Μαρίας εμφανίζεται στη στατιστική του βούλγαρου επιθεωρητή σχολείων Β. Κάντσοφ (1900) να κατοικείται από 210 «Βούλγαρους χριστιανούς» κι 90 «τσιγγάνους» (χωρίς προσδιορισμό θρησκεύματος). Η αντίστοιχη ελληνική στατιστική του προξενικού γραμματέα Αθ. Χαλκιόπουλου βρίσκει εκεί το 1910 «155 ορθοδόξους Ελληνας, υπό βουλγαρικήν τρομοκρατίαν». Λίγο αργότερα, ελληνικές υπηρεσιακές στατιστικές κάνουν λόγο για 153 «τέως Ορθοδόξους Ελληνας» αλλά πλέον «Βουλγάρους» όσον αφορά την εθνικότητα και τη γλώσσα, διευκρινίζοντας πως το χωριό «έχει βουλγαρικόν σχολείον, όπερ δεν λειτουργεί νυν». 

* Ακόμη πιο μπερδεμένα είναι τα πράγματα με τη Βάγγενη (σημ. Σεβαστειανά). Ο Κάντσοφ αριθμεί 240 «Τούρκους» και 180 «Βούλγαρους χριστιανούς» κατοίκους, ο Χαλκιόπουλος δεν το αναφέρει καν, ενώ οι υπηρεσιακές στατιστικές βρίσκουν εκεί 87 «Βούλγαρους, τέως ορθόδοξους Ελληνες», 39 «Κουτσόβλαχους», 32 «Αθίγγανους» - και κανέναν "Τούρκο", μολονότι ο υποδιοικητής Καλεύρας λίγο αργότερα (14.11.14) εντοπίζει ένα "οθωμανικό σχολείον" σε λειτουργία... 

Η Μαρία-Αϊσέ σίγουρα αγνοούσε αυτές τις καταγραφές. Και να τις έβλεπε, δύσκολα θα αναγνώριζε σ' αυτές τον εαυτό της... 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Ρέας Γαλανάκη, "Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά"
(εκδόσεις Αγρα, Αθήνα 1989). Ενας εξισλαμισμένος Ελληνας από την Κρήτη αναδεικνύεται σε υψηλόβαθμο αξιωματούχο της Αιγύπτου. Με αυτή την ιδιότητα επιστρέφει στη γενέτειρά του για να καταστείλει την εξέγερση του 1866. Αν και δεν σχετίζεται άμεσα με το θέμα μας, το μυθιστόρημα, διερευνώντας τη ρευστή και αντιφατική ταυτότητα του ήρωά του, συναντά κατά έναν παράδοξο τρόπο την ιστορία της Μαρίας-Αϊσέ.

Karakasidou Anastasia «Women of the family, women of the nation: national enculturation among Slav-speakers in North-west Greece», στο συλλογικό «Ourselves and others. The development of a Greek Macedonian cultural identity since 1912» (Οξφόρδη-Ν.Υόρκη 1997, εκδ. Berg). Ανάλυση της ειδικής σχέσης των σλαβόφωνων γυναικών της ελληνικής Μακεδονίας με τους εθνικούς σχεδιασμούς στην περιοχή.

Κωνσταντίνος Καραβίδας "Αγροτικά" (Εν Αθήναις 1931, εκδ. Εθνικόν Τυπογραφείον, ανατύπωση 1991, Αγροτική Τράπεζα της Ελλάδος). Αξεπέραστη στο είδος της, συγκριτική μελέτη της αγροτικής οικονομίας και των οικογενειακών σχέσεων στις διάφορες εκδοχές παραδοσιακών κοινωνικών σχηματισμών της Βόρειας Ελλάδας - με ειδική αναφορά στο ρόλο των γυναικών.

Θόδωρος Πανάγος "Του Αλεξάνδρου η χώρα" (Αθήνα 1992, εκδ. Νέα Σύνορα -Α.Α.Λιβάνη). Φωτογραφικό άλμπουμ της Μακεδονίας του 1914-18, όπως αποτυπώθηκε σε καρτ ποστάλ της εποχής. Εξαιρετικά διαφωτιστικό για την εικόνα της περιοχής και των κατοίκων της, τις μέρες που διαδραματίζεται η ιστορία μας.



ΔΕΙΤΕ

Η τιμή της αγάπης
της Τώνιας Μαρκετάκη (1983). Μια νεαρή κοπέλα αντιμέτωπη με τους πολλαπλούς -οικονομικούς και άλλους- καταναγκασμούς της πατριαρχικής κοινωνίας, στην αυγή του εικοστού αιώνα. Μολονότι αφορά μια κοινωνία αρκετά διαφορετική, οι αναλογίες με την περίπτωση της Μαρίας-Αϊσέ είναι οφθαλμοφανείς.

(Ελευθεροτυπία, 4/3/2001)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ