Ο ΣΤΡΑΤΙΩΤΗΣ ΦΑΝΤΑΣΜΑ

 

1.   2.

 

Διαδρομές ενός μύθου

Οι αρχειακές πηγές διαψεύδουν πλήρως την "υπόθεση Κουκίδη". Πώς όμως δημιουργήθηκε ο μύθος για τον (ανύπαρκτο) φρουρό της Ακρόπολης, που αυτοκτόνησε για να μην παραδώσει τη σημαία του στα χέρια του εχθρού;

Η πρώτη σαφής μνεία του "γεγονότος" προέρχεται από την Daily Mail της 9/6/41. Σε ειδική ανταπόκρισή της από το Κάϊρο, η αγγλική εφημερίδα αναφέρεται αναλυτικά στο γεγονός, από το οποίο αντλεί και τον τίτλο του σχετικού δημοσιεύματος. Στις αμέσως επόμενες ωστόσο σειρές, η αξιοπιστία του άρθρου πλήττεται θανάσιμα από τα υπόλοιπα "στοιχεία" που παραθέτει, και τα οποία παρουσιάζουν την Αθήνα σαν εξεγερμένη πόλη: "Μαθαίνω ότι γερμανικές περίπολοι στους δρόμους της Αθήνας έχουν διαταχθεί να χρησιμοποιούν χειροβομβίδες για να διαλύουν λαϊκές συγκεντρώσεις. Ο αρχηγός της Αστυνομίας και ο διοικητής της Χωροφυλακής διώχτηκαν επειδή απέτυχαν να διατηρήσουν την τάξη. Λέγεται ότι η Γκεστάπο δουλεύει σκληρά και ανάμεσα στους ανθρώπους που έχουν συλληφθεί είναι ο κ.Λαμπράκης, ιδιοκτήτης δύο αθηναϊκών εφημερίδων". Καθώς στην πραγματικότητα τίποτα από τα παραπάνω δεν συνέβη, είναι προφανές ότι το άρθρο αναπαρήγε (κι ενδεχομένως διόγκωνε) κάθε λογής φήμες που κυκλοφορούσαν στην κατεχόμενη πρωτεύουσα, προκειμένου να υπηρετηθούν οι ανάγκες της πολεμικής προπαγάνδας. 

Μολονότι η Daily Mail είναι η μοναδική πηγή της εποχής που αναφέρει το όνομα του "ηρωικού αυτόχειρα", η "είδηση" καταγράφεται και από άλλους: για αυτοκτονία του "φρουρού της ελληνικής σημαίας της Ακροπόλεως" κάνουν λόγο ο τότε αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρύσανθος (στο Ημερολόγιό του, που δημοσιεύθηκε το 1972) και ο άγγλος πράκτορας Νίκολας Χάμοντ (στις μεταγενέστερες και αρκετά αμφιλεγόμενες αναμνήσεις του). Μπορούμε λοιπόν να υποθέσουμε ότι η σχετική φήμη κυκλοφόρησε όντως μεταξύ των Αθηναίων στις τεταμένες ώρες που ακολούθησαν την είσοδο της Βέρμαχτ στην πόλη. Δεν ήταν, άλλωστε, η μόνη που σχετιζόταν με το (σοκαριστικό για τους κατοίκους, όπως πιστοποιούν απειράριθμες ημερολογιακές εγγραφές της εποχής) θέαμα της σβάστικας στην Ακρόπολη. "Λέγεται πως Ελληνες στρατιώτες πυροβολήσανε τον αγκυλωτό σταυρό, την ώρα που τον στήνανε πάνω στην Ακρόπολη και τον ρίξανε", σημειώνει λ.χ. την ίδια μέρα στο ημερολόγιό του ο Ροζέ Μιλλιέξ (Αθήνα 1982, σ.30). 

Η Απελευθέρωση του 1944 θα βάλει τα πράγματα στη θέση τους, με το σαφέστερο δυνατό τρόπο: κανείς απολύτως δεν εμφανίζεται για να τεκμηριώσει, ενώ οι μνήμες και η φόρτιση είναι ακόμη νωπές, τη φήμη που όλοι σχεδόν δείχνουν να έχουν πια ξεχάσει. Στο κλασικό ιστοριογραφικό έργο της περιόδου, που καταγράφει ακόμη και τους αριθμούς των γερμανικών τανκς που μπήκαν στην πόλη (μαζί με τα ονόματα και τις μονάδες των αξιωματικών που ύψωσαν τη σβάστικα στην Ακρόπολη), Κουκίδης φυσικά δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει, όμως, ούτε υποστολή της ελληνικής σημαίας (που υποτίθεται ότι τον οδήγησε στην αυτοκτονία): "Περί την 10ην πμ υψώθη πρώτον η σημαία των ναζί με τον αγκυλωτόν σταυρόν, παραπλεύρως δε ταύτης η Ελληνική" (Δ.Γατόπουλου "Ιστορία της Κατοχής", Αθήναι 1946, σ.126).

Για την αναβίωση του μύθου θα περιμένουμε μέχρι το 1982. Σε λεύκωμα μαρτυριών του 1940-41 που κυκλοφορούν οι Κώστας Χατζηπατέρας και Μαρία Φαφαλιού, μια ολόκληρη σελίδα αφιερώνεται (χωρίς την παραμικρή βιβλιογραφική αναφορά) σε μια δακρύβρεχτη αφήγηση της "θυσίας του εύζωνα Κώστα Κουκίδη". Στην διπλανή ωστόσο σελίδα, η Πηνελόπη Δέλτα (που ξεψύχησε στις 2/5/41) αποκαλείται από τους ίδιους ως "ο πρώτος νεκρός της Ελληνικής Αντιστάσεως"!

Ψιλά γράμματα, θα πει κανείς, μπροστά στον καταιγισμό των αντιφάσεων που παρουσιάζουν οι λιγοστές "μαρτυρίες" τελευταίας εσοδείας, που παρελαύνουν από κανάλι σε καναλάκι: ο ένας "φίλος" του θέλει τον Κουκίδη από τις Σέρρες, ο άλλος τον θέλει από την Καλαμάτα΄ ο ένας "θυμάται" έναν τσολιά να πέφτει από την Ακρόπολη, ο άλλος τον "θυμάται", επίσης, ντυμένο όμως με τη στολή της αεροπορίας. Κανονικό ρεπορτάζ στην ομίχλη, δηλαδή - κι άντε μετά να βρεθεί φως στο τούνελ...



ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Δημήτρη Λαζογιώργου-Ελληνικού "Κωνσταντίνος Κουκίδης. Ο πρώτος αντιστασιακός" (περιοδικό Ελλοπία, τ. 38, Απρίλιος-Μάιος 1998 και τ. 39, Ιούνιος-Αύγουστος 1998). Χαρακτηριστική παρουσίαση της υπόθεσης Κουκίδη από έναν στρατευμένο οπαδό της. Ο συγγραφέας -γνωστός από τις εκπομπές εθνικής διαπαιδαγώγησης της χουντικής ΥΕΝΕΔ- έχει ανακαλύψει και "μάρτυρα", φίλο και συνεργάτη του Κουκίδη.

Τάσου Κ. Κοντογιαννίδη "Ηρωες και προδότες στην κατοχική Ελλάδα" (εκδόσεις Πελασγός, Αθήνα 2000). Μεταξύ άλλων "παραλειπόμενων" της εποχής, ο συγγραφέας αναφέρεται στο επεισόδιο Κουκίδη και στα στοιχεία που κατά τη γνώμη του το τεκμηριώνουν.

Απόστολου Διαμαντή "Επίλογος με τρεις αυτοκτονίες" ("Ε-Ιστορικά", 27/10/1999). Μαζί με τον πρωθυπουργό Κορυζή και την Πηνελόπη Δέλτα, ο Κουκίδης θεωρείται ο τρίτος που αυτοκτόνησε τις μέρες της εισόδου των Γερμανών. 

George L. Mosse "Fallen Soldiers" (Oxford University Press, New York 1990). Στην εξαιρετική αυτή μονογραφία αναλύεται η λατρεία των πεσόντων στη σύγχρονη πολεμική προπαγάνδα και η χρήση των μύθων για την επιβεβαίωση του εθνικού ηρωικού προτύπου. 

Γιώργου Μαργαρίτη "Οι περιπέτειες του ηρωικού θανάτου (1912-1920)" (περ. Μνήμων, τχ.12, 1989). Αντίστοιχη εργασία για την ελληνική εκδοχή του φαινομένου. 



ΔΕΙΤΕ

"Σαν Παραμύθι"
(Εκπομπή της ΕΤ-1, του Νίκου Παπαθανασίου, με παρουσιαστή τον Τάκη Σπηλιώπουλο, 26/4/2000). Στην εκπομπή μετέχουν οι Ιωάννης Κακουδάκης, Γιώργος Αποστολίδης, Τάσος Κοντογιαννίδης, Γρηγόρης Φαράκος, Μανόλης Γλέζος και παρεμβαίνουν ο Γεώργιος Αλέξανδρος Μαγκάκης, ο Δημήτρης Αβραμόπουλος, καθώς και κάποιοι μάρτυρες ή συλλέκτες στοιχείων για την υπόθεση. Πολύ ενδιαφέρουσα "ζωντανή" προσπάθεια να τεκμηριωθεί ο θρύλος, που αναδεικνύει την ανυπαρξία τεκμηριωμένων στοιχείων. Ρητή αναφορά στη "χρησιμότητα" να εμφανίζεται ο θρύλος ως πραγματική ιστορία.

(Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, 22/10/2000)

www.iospress.gr                                                    ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ