ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ

1.   2.

 

Το διπλό αλβανικό πρόσωπο της Ελλάδας


Αντιφατική είναι η εικόνα του "Έλληνα" στον αλβανικό Τύπο των δύο τελευταίων ετών, καθώς οι πολιτικές συμπάθειες κάθε εφημερίδας φαίνεται πως υπαγορεύουν σε μεγάλο βαθμό τη γενικότερη στάση της απέναντι στους νότιους γείτονες. Μετά τον πρόσφατο, ωστόσο, πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία, το κλίμα διαφοροποιείται και παρατηρείται μια κάποια "σκλήρυνση" στον τρόπο με τον οποίο τα έντυπα μέσα ενημέρωσης στην Αλβανία αντιμετωπίζουν τους Έλληνες και τις ελληνοαλβανικές σχέσεις.

Οι επισημάνσεις αυτές βασίζονται σε τρεις εκθέσεις με τίτλο "Οι βαλκάνιοι γείτονες στον αλβανικό Τύπο" (Οκτώβριος 1997 - Μάρτιος 1998, Απρίλιος-Σεπτέμβριος 1998 και Ιούλιος-Αύγουστος 1999), στις οποίες επιχειρείται μια πρώτη ταξινόμηση των απόψεων για τους άλλους βαλκανικούς λαούς που περνούν μέσα από εννέα αλβανικές εφημερίδες.

Όπως προκύπτει από την ανάγνωση των εκθέσεων, η εικόνα της Ελλάδας στον αλβανικό Τύπο έχει το πρόσωπο του Ιανού. Σε αντίθεση με την κατά κύριο λόγο αρνητική εικόνα της Σερβίας και την κατά κύριο λόγο θετική της Τουρκίας, η Ελλάδα εμφανίζεται με δύο διαφορετικές μορφές: ορισμένες εφημερίδες παρουσιάζουν συστηματικά με θετικό τρόπο τους Έλληνες και τις ελληνοαλβανικές σχέσεις, ενώ κάποιες άλλες έχουν υιοθετήσει τη διαμετρικά αντίθετη στάση. Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν οι εφημερίδες που από τους συντάκτες των εκθέσεων χαρακτηρίζονται αριστερές, ενώ στη δεύτερη τοποθετούνται οι εθνικιστικές και δεξιές εφημερίδες που σταθερά αντιμετωπίζουν την Ελλάδα ως χώρα εχθρική με ποικίλες βλέψεις κατά των γειτόνων της. Μάλλον ουδέτερη είναι η στάση που τηρεί ο λεγόμενος ανεξάρτητος Τύπος. Την πιο θετική, πάντως, εικόνα της Ελλάδας θα συναντήσουμε εξαρχής στην εφημερίδα του Σοσιαλιστικού Κόμματος "Ζέρι ι Πόπουλιτ", γεγονός που αποδίδεται στις καλές σχέσεις μεταξύ των δύο κυβερνήσεων και των αντίστοιχων κυβερνητικών κομμάτων. 

Αν και η συγκυρία επηρεάζει προφανώς δραστικά τα σχετικά δημοσιεύματα πολλαπλασιάζοντάς τα σε περιόδους εξελίξεων ή κρίσης (κάποια νέα ρύθμιση για τους οικονομικούς μετανάστες στην Ελλάδα ή μια ακόμη "επιχείρηση σκούπα"), το θέμα είναι αδιάλειπτα παρόν στον αλβανικό Τύπο. Τα περισσότερα δημοσιεύματα αφορούν τις οικτρές συνθήκες διαβίωσης των αλβανών εργατών στην Ελλάδα, τις "επαναπροωθήσεις", την ξενοφοβία που καλλιεργούν τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης κ.ο.κ.. Στο στόχαστρο βρίσκονται συχνά τόσο η αλβανική ορθόδοξη εκκλησία όσο και οι ελληνικές διπλωματικές αρχές, οι οποίες καταγγέλλονται για κρούσματα διαφθοράς.

Το περασμένο καλοκαίρι, η στάση των αλβανικών εφημερίδων γίνεται περισσότερο επιθετική προς την Ελλάδα. Καταλύτης ο πόλεμος, καθώς και τα δύο περιστατικά με την απαγωγή των ομήρων. Όπως σημειώνουν οι συντάκτες της τρίτης έκθεσης, η ανεξάρτητη "Κόχα Γιόνε" υιοθέτησε τον Ιούλιο του 1999 για πρώτη φορά τόσο επικριτικούς τόνους κατά της Ελλάδας. Ακόμη πιο επιθετική υπήρξε η ούτως ή άλλως αρνητική προς την Ελλάδα "Αλμπάνια", η οποία σε δημοσιεύματά της χαρακτήρισε δουλική τη στάση της αλβανικής κυβέρνησης προς τους νότιους γείτονές της. Την εποχή αυτή ανακινήθηκε επίσης ζωηρά το θέμα των Τσάμηδων τόσο από την "Αλμπάνια" όσο και από την επίσης αντιπολιτευτική "Ριλίντια Ντεμοκράτικε". 

Στη νέα αυτή φάση, αρκετά άρθρα εγκαταλείπουν το παλιό λεξιλόγιο περί φιλοξενίας, ανθρωπισμού και φιλίας και υιοθετούν μια θέση σύμφωνα με την οποία οι αλβανοί μετανάστες είναι πιο χρήσιμοι στην Ελλάδα από ό,τι η Ελλάδα σε αυτούς. Στο ίδιο κλίμα, κείμενα της "Ρεπούμπλικα", της "Ρελίντια Νεμοκράτικε" και της "Αλμπάνια" αποδίδουν τις απελάσεις Αλβανών σε πιέσεις φιλοσερβικών κύκλων στην Ελλάδα, οι οποίοι, όπως υποστηρίζεται, φοβούνται τόσο την ενδυνάμωση του αλβανικού παράγοντα στην ευρύτερη περιοχή όσο και την αναβίωση της αλβανικής μειονότητας που ζούσε παραδοσιακά στην Ελλάδα.



ΣΤΟ ΟΡΙΟ

ΘΕΡΙΑΚΛΗΔΕΣ
. Καθολικά αισθήματα θαυμασμού προκαλεί σε σύμπαντα το γειτονικό Τύπο η εικόνα του αρειμάνιου Έλληνα που, αν και μέλος του σικ κλάμπ της ΕΕ, αρνείται πεισματικά να απαρνηθεί τις βαλκανικές του συνήθειες: "οι Έλληνες καπνίζουν σαν Τούρκοι" διαπιστώνει έκθαμβη η 'Βέτσερνιε Νόβοστι' (21/1/97), ενώ η επίσης σερβική 'Πολίτικα' εκστασιάζεται μπροστά στο "πόσο πολύ πίνουν οι Έλληνες" (31/1/97). Την ίδια πάνω-κάτω εποχή, η 'Νόστεν Τρουντ' της Σόφιας επιδίδεται σε ύμνους για το "φοβερό ταμπεραμέντο και την ικανότητα των Ελλήνων να χαίρονται τη ζωή", με κεντρικό παράδειγμα το γλέντι μιας παρέας που "ήπιαν και χόρεψαν ώς το πρωί, σπάζοντας όσα πιάτα ήθελαν" (20/1/97).

ΚΟΜΠΛΕΞΙΚΟΙ. Εντελώς διαφορετικοί τόνοι επικρατούν όταν περνάμε στις αθλητικές σελίδες, που επιτρέπουν την εξωτερίκευση λιγότερο ευγενών αισθημάτων. "Οι Έλληνες είναι φίλοι μας, σχεδόν αδελφοί, θα πολεμήσουν για λογαριασμό μας ώς τον τελευταίο Σέρβο", σαρκάζει ειρωνικά η 'Ντνέβνι Τέλεγκραφ' του Βελιγραδίου ύστερα από κάποιο αγώνα μπάσκετ (25/7/98). "Οι Σέρβοι είμαστε τόσο τυχεροί με τους φίλους μας, που δε χρειαζόμαστε καθόλου εχθρούς". Σε μια απόπειρα θεωρητικοποίησης του ζητήματος, η επίσης σερβική 'Ντνέβνικ' θα αποφανθεί ότι οι Σέρβοι "έχουμε προκαλέσει στους Έλληνες ένα κόμπλεξ κατωτερότητας στο μπάσκετ, και γι' αυτό χάνουν την ψυχραιμία τους στα στάδια". Πιο ενδιαφέρουσα είναι η αφ' υψηλού αποστροφή της ίδιας εφημερίδας, όταν εξηγεί στο κοινό της τους λόγους που πρέπει να επιδείξει μεγαλοψυχία: "Η πρωτεύουσα της Ελλάδας υπήρξε ο τόπος των μεγαλύτερων επιτευγμάτων των καταπληκτικών μπασκετμπολιστών μας, και γι' αυτό το λόγο και μόνο θα πρέπει κανείς να παραβλέψει μικροπράγματα όπως τα πανάκριβα μαγαζιά, η φρικαλέα κυκλοφοριακή συμφόρηση και το γεγονός ότι στους Έλληνες δεν αρέσει να χάνουν από τους Γιουγκοσλάβους, αλλά δεν έχουν άλλη επιλογή" (17/8/98). 

ΔΑΙΜΟΝΙΟΙ. "Μολονότι η Θεσσαλονίκη απέχει ελάχιστα από τη Σόφια, η διαφορά μεταξύ τους είναι τεράστια", διαπιστώνει έκθαμβος ο απεσταλμένος της 'Νόστεν Τρουντ' στην ελληνική συμπρωτεύουσα (15/4/98). "Οι γείτονές μας κατάφεραν αυτό που κατά τη γνώμη μου είναι το δυσκολότερο έργο -έγιναν ένα σούπερ ευρωπαϊκό κράτος χωρίς να πάψουν να είναι Ελλάδα. Και αυτό που φοβούνται λιγότερο είναι το κράτος τους. Το βλέπουν σαν δικό τους και αντίστροφα. Είναι αυτό που μου προκάλεσε τη μεγαλύτερη έκπληξη, η επίτευξη αυτής της αμοιβαιότητας". 

ΕΠΙΒΟΥΛΟΙ. Οι προσπάθειες της Ελλάδας για κλείσιμο του πυρηνικού σταθμού του Κοζλοντούι προσφέρουν περισσότερες από μια ευκαιρίες στα βουλγαρικά ΜΜΕ για να καταγγείλουν την ελληνική "διπροσωπία". Για την '24 Τσάσα', λ.χ., δεν υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία ότι οι ευασθησίες της Αθήνας συνδέονται άμεσα με τα σχέδια για δημιουργία ηλεκτροπαραγωγού σταθμού που καταναλώνει φυσικό αέριο στην ελληνική πλευρά των συνόρων, "έτσι ώστε, όταν το βουλγαρικό πυρηνικό εργοστάσιο κλείσει, η χώρα μας να αναγκαστεί να αγοράζει ενέργεια" (21/2/97). Δεν λείπουν και οι εκδηλώσεις ενός "εθνικά υπερήφανου" αντιιμπεριαλισμού, από την ίδια εφημερίδα: "Δεν θέλουμε τα ελληνικά αργύρια! Αν το τίμημα της ελληνικής βοήθειας είναι να κλείσει το πυρηνικό μας εργοστάσιο, οι γείτονές μας μπορούν να βάλουν τις δραχμές τους εκεί που ξέρουν" (17/2/97). 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ

"Balkan Neighbours". Εξαμηνιαίο δελτίο της οργάνωσης Access, με εκτενή καταγραφή της εικόνας του "Άλλου" (γειτονικών λαών, μειονοτήτων) στο βαλκανικό Τύπο. Ταξινόμηση κατά χώρα και, δευτερευόντως, κατά θεματική ενότητα. 

Traian Stoianovitch "Ο κατακτητής ορθόδοξος Βαλκάνιος έμπορος", στο: Σπύρος Ασδραχάς (επιμ) "Η οικονομική δομή των βαλκανικών χωρών (15ος-19ος άι.)" (Αθήνα 1979, εκδ. Μέλισσα). Η εμφάνιση και ανάπτυξη μιας πανβαλκανικής αστικής τάξης, ταυτισμένης με την εικόνα του "Έλληνα", κατά τους τελευταίους αιώνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Κλασική μελέτη, διαφωτιστική για τις διαδικασίες και τους όρους κάτω από τους οποίους συγκροτήθηκε το πρώτο βαλκανικό στερεότυπο περί Ελλήνων. 

Dr Salahi Ramadan Sonyel "Turk Yunan Anlasmazligi" (Άγκυρα 1985, εκδ. Kibris Turk Kultur Dernegi Genel Merkezi). Το ιδεολόγημα της "προαιώνιας ελληνικής επιθετικότητας κατά της Τουρκίας", όπως αποτυπώνεται από την πένα ενός κυπριακής καταγωγής εμπειρογνώμονα της τουρκικής διπλωματίας. 

Σοφία Βούρη "Τα σλαβικά εγχειρίδια Ιστορίας της Βαλκανικής, 1991-1993. Τα έθνη σε πόλεμο" (Αθήνα 1997, εκδ. Gutenberg). Η ιστορία των Βαλκανίων -και τα συνακόλουθα "εθνικά" στερεότυπα- σύμφωνα με τα πρώτα "μετασοσιαλιστικά" σχολικά βιβλία και προγράμματα της Βουλγαρίας και της ΠΓΔ Μακεδονίας. Εκτενή αποσπάσματα από τα σχετικά εγχειρίδια παρατίθενται στο πολυσέλιδο παράρτημα του βιβλίου. 

Θεόδωρος Κατσουλάκος & Κώστας Τσαντίνης "Προβλήματα ιστοριογραφίας στα σχολικά εγχειρίδια των βαλκανικών κρατών" (Αθήνα 1994, εκδ. Εκκρεμές). Επισκόπηση του τρόπου παρουσίασης της Επανάστασης του '21 και των Βαλκανικών πολέμων στα σχολικά εγχειρίδια των γειτονικών μας χωρών - και των συνακόλουθων στερεοτύπων που αυτή η διαπραγμάτευση εγχαράσσει στις συνειδήσεις των μαθητών.

Αννα Φραγκουδάκη & Θάλεια Δραγώνα (επιμ) "'Τι είν' η πατρίδα μας;' Εθνοκεντρισμός στην εκπαίδευση" (Αθήνα 1997, εκδ. Αλεξάνδρεια). Εξαιρετική (και, κυρίως, η πρώτη στο είδος της) συλλογή κειμένων γύρω από την αντίστοιχη διαδικασία εγχάραξης του εθνικισμού στο δικό μας εκπαιδευτικό σύστημα.




ΔΕΙΤΕ

Βαλκανιζατέρ του Σωτήρη Γκορίτσα (1997). Κινηματογραφικό απάνθισμα των εθνικών μας στερεότυπων (για εμάς τους ίδιους, για τους βαλκάνιους γείτονες και για τους δυτικοευρωπαίους εταίρους μας), που γνώρισε επιτυχία στις ελληνικές αίθουσες.

Μιρουπάφσιμ των Γιώργου Κόρρα & Χρήστου Βούπουρα (1997). Αποδόμηση του κυρίαρχου στερεοτύπου για τους Αλβανούς μετανάστες και για τη χώρα υποδοχής τους, σε μια εξαιρετική ταινία που -μολονότι σάρωσε τα βραβεία στο Φεστιβάλ Θεσ/νίκης- προβλήθηκε μόλις μια βδομάδα στις αθηναϊκές αίθουσες.

(Ελευθεροτυπία, 23/1/2000)

 

www.iospress.gr                                  ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ