ΟΤΑΝ Η ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΕΓΙΝΕ ΣΕΡΑΓΕΒΟ

1.   2.   3.

 

Χριστουγεννιάτικη ανθρωποθυσία


Νεκροί, ξεσπιτωμένοι, αγνοούμενοι... Το ανθρώπινο κόστος των διακοινοτικών ταραχών του 1963 παρουσιάζει εκπληκτικές ομοιότητες με αυτό του 1974, μόνο που ο επιμερισμός του στις δυο κοινότητες είναι αντιστρόφως ανάλογος. Μπορεί η αντίσταση των Τουρκοκυπρίων να υπήρξε απείρως πιο αποτελεσματική απ' ό,τι φαντάζονταν οι επιτελείς του "σχεδίου Ακρίτας", ο συσχετισμός δυνάμεων όμως τους επέβαλε πολύ μεγαλύτερες απώλειες απ' ό,τι στην ελληνοκυπριακή πλειοψηφία: "Ως ανεκοινώθη, κατά τους υπολογισμούς του υπουργού Αμύνης, κατά την τετραήμερον αναταραχήν εις Κύπρον εφονεύθησαν 200 άτομα. Αι απώλειαι των Τούρκων υπερβαίνουν κατά πολύ εκείνας των Ελληνοκυπρίων", μας πληροφορεί λ.χ. το αθηναϊκό "Εθνος" στις 26 Δεκεμβρίου. Δεν είναι λοιπόν καθόλου συμπτωματικό που η ανάμνηση των γεγονότων (και όσων ακολούθησαν, χοντρικά ώς το 1968) αποτελεί μέχρι σήμερα το βασικό επιχείρημα από το οποίο αντλεί την (όποια) εσωτερική νομιμοποίησή του το καθεστώς Ντενκτάς στην κατεχόμενη Βόρεια Κύπρο.

Τι όμως συνέβη ακριβώς τον Δεκέμβριο του 1963; Η τουρκική προπαγάνδα αξιοποιεί σε μεγάλο βαθμό δημοσιεύματα των ημερών, κυρίως ανταποκρίσεις ξένων δημοσιογράφων, που μιλάνε για συστηματικό κάψιμο και λεηλασία τουρκοκυπριακών σπιτιών από ένοπλους ελληνοκύπριους, μαζικές συλλήψεις αμάχων ομήρων, δολοφονίες ανυπεράσπιστων πολιτών και "μια μικρή αλλά κτηνώδη σφαγή" γυναικόπαιδων μετά την ανακατάληψη της Ομορφίτας από την πολιτοφυλακή του Σαμψών. Οι καταγγελίες αυτές εικονογραφούνται από μια σειρά φωτογραφιών, με θύματα τουρκοκύπριους πολίτες, δολοφονημένους στα σπίτια τους κατά τη διάρκεια των ταραχών. Η πιο εντυπωσιακή, που έκανε το γύρο του κόσμου, απεικονίζει τη γυναίκα και τα τρία παιδάκια του στρατιωτικού γιατρού της ΤΟΥΡΔΥΚ, σφαγμένα μέσα σε μια μπανιέρα (την αναπαράγουμε εδώ από το Time της 10.1.64). Σύμφωνα με μαρτυρίες περιοίκων, δολοφονήθηκαν από "μια ομάδα 40 ανδρών, πολλοί απ' τους οποίους φορούσαν στρατιωτικές μπότες και μανδύες" (The Guardian 31.12.63).

Η εξακρίβωση των γεγονότων με βάση ελληνικές πηγές είναι αρκετά δύσκολη, καθώς οι πρωταγωνιστές της εποχής είναι αρκετά φειδωλοί (και, κατά κανόνα, απολογητικοί) στις περιγραφές τους. "Μέσα στην αλλοφροσύνη των παθών, έγιναν από μέρους των ατάκτων μας αντίποινα αξιοθρήνητα κατά των Τούρκων, χωρίς διάκριση φύλου και ηλικίας", παραδέχεται ο διπλωμάτης Χρηστίδης, αναφερόμενος στην κατάληψη της Ομορφίτας, ανήμερα των Χριστουγέννων (1967, σ. 442). "Είναι αλήθεια ότι από μερικούς Ελληνοκυπρίους έγιναν πράξεις κτηνωδίας και αδιαφορίας για την ανθρώπινη ζωή", διαβάζουμε στα απομνημονεύματα του Κληρίδη, με τη διευκρίνιση ότι "πράξεις κτηνωδίας διεπράχθησαν από ενόπλους των παραστρατιωτικών οργανώσεων και από τις δυο πλευρές" (σ. 244). Στο ίδιο μήκος κύματος, ο πρεσβευτής τότε της Ελλάδας στον ΟΗΕ, Δημήτρης Μπίτσιος, κάνει λόγο για "αξιοθρήνητα πράγματα που βαρύνουν και τις δυο πλευρές" (1976, σ. 140), ενώ γλαφυρότερος είναι ο Πλουτής Σέρβας: "Για εφτά μέρες άγριες μάχες διεξάγονται στις τούρκικες συνοικίες. Η αφροσύνη δεσπόζει παντού, σε πλήρη συνάρτηση με τις ωμότητες. Ο Σαμψών κατακρεουργεί γυναικόπαιδα και γέροντες στην Ομορφίτα. Και Τούρκοι βάρβαροι εξοντώνουν τους ελληνοκύπριους στην Τόχνη. Και επιστρέφουν ο καθένας θριαμβευτικά στις βάσεις του, ενώ τα φανατισμένα πλήθη, αμφότερων των παρατάξεων, ωρυόμενα στρώνουν δάφνες και μερσίνια για να περάσουν οι χασάπηδες ήρωες!" (τ. Β΄, σ. 337). 

Η τραγικότερη ίσως συνέπεια των συγκρούσεων, όπως και το 1974, είναι η δημιουργία ενός μεγάλου αριθμού "αγνοουμένων", η ακριβής τύχη των οποίων παραμένει ανεξακρίβωτη ώς σήμερα. "Αρκετά άτομα, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι", αναφέρει ο Κληρίδης (σ. 250), "που για κάποιο λόγο βρέθηκαν σε περιοχές ελεγχόμενες από δυνάμεις της άλλης κοινότητας, εκτελέστηκαν εν ψυχρώ. Τα θύματα απλώς ανεφέροντο ώς αγνοούμενοι". Ο σχετικός πίνακας περιλαμβάνει συνολικά 38 Ελληνοκύπριους και 198 Τουρκοκυπρίους. 

 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Νιαζί Κιζιλγιουρέκ "Κύπρος: το αδιέξοδο των εθνικισμών"
(Αθήνα 1999, εκδ. Μαύρη Λίστα). Συνοπτική παρουσίαση της ανάπτυξης και καταστροφικής δράσης των αντίπαλων εθνικών κινημάτων στη Μεγαλόνησο, από έναν κύπριο πανεπιστημιακό. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα η περιοδολόγηση και πραγμάτευση του (άγνωστου στα καθ' ημάς) τουρκοκυπριακού εθνικισμού.

Νίκος Κρανιδιώτης "Ανοχύρωτη Πολιτεία. Κύπρος 1960-1974" (Αθήνα 1985, εκδ. Εστία). Δίτομη μαρτυρία ενός από τους στενότερους συνεργάτες του Μακαρίου για τα ταραγμένα γεγονότα της εποχής.

Γλαύκος Κληρίδης "Η κατάθεσή μου" (Αθήνα 1988, εκδ. Αλήθεια). Απομνημονεύματα του σημερινού προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ο πρώτος τόμος ασχολείται αναλυτικά με τα συμβάντα της περιόδου 1960-64.

Ευάγγελος Αβέρωφ-Τοσίτσας "Ιστορία χαμένων ευκαιριών (Κυπριακό 1950-1963)" (Αθήνα 1981, 2 τ.). Η μαρτυρία του έλληνα υπουργού Εξωτερικών για την ίδια περίοδο.

Σπύρος Παπαγεωργίου "Τα κρίσιμα ντοκουμέντα του Κυπριακού" (Αθήνα 1983, εκδ. Γ. Λαδιά). Τρίτομη συλλογή απόρρητων εγγράφων και άλλων ντοκουμέντων της περιόδου 1959-1967, από ένα στέλεχος του ενωσίτικου κινήματος που ανένηψε μετά την τουρκική εισβολή. Περιέχει τόσο το "σχέδιο Ακρίτας" όσο και το σχεδιασμό των γεγονότων του 1963 από το ελληνικό ΓΕΕΘΑ.

Ιωάννης Γ. Μπήτος "Από την Πράσινη Γραμμή στους δυο Αττίλες" (Αθήνα 1995, εκδ. Εταιρεία Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας). Ανάλυση της περιόδου 1963-74 από ένα επιτελικό στέλεχος της ΕΛΔΥΚ. Εμφαση στις στρατιωτικές πτυχές των γεγονότων αλλά και κατάθεση προσωπικής μαρτυρίας για το κλίμα του 1963-64.

Πλουτής Σέρβας "Κυπριακό. Ευθύνες" (τ. Β΄, Αθήνα 1984, εκδ. Γραμμή). Κριτική των επιλογών της ελληνοκυπριακής ηγεσίας από τον γνωστό ελληνοκύπριο διανοούμενο, τέως γενικό γραμματέα του ΑΚΕΛ και εκλεγμένο δήμαρχο Λευκωσίας.

Μενέλαος Αλεξανδράκης, Βύρων Θεοδωρόπουλος & Ευστάθιος Λαγάκος "Το Κυπριακό, 1950-1974. Μια ενδοσκόπηση" (Αθήνα 1987, εκδ. Ευρωεκδοτική). Αυτοκριτική ανάλυση των "λαθών" της περιόδου, από τρεις έλληνες πρέσβεις που υπηρέτησαν στο νησί και σε αρμόδιες διευθύνσεις της Αθήνας.

Μακάριος Δρουσιώτης "Από τη Ζυρίχη στον Αττίλα" ("Ελευθεροτυπία" 21-24/7/97). Η πορεία προς την απόπειρα συνταγματικής αναθεώρησης, μέσα από τα βρετανικά κυρίως αρχεία. Αποκαλυπτικά στοιχεία για την αγγλική ενθάρρυνση προς το Μακάριο, παρά τις τουρκικές προειδοποιήσεις.



ΔΕΙΤΕ

Το τείχος μας/ Duvarmiz
των Νιαζί Κιζιλγιουρέκ & Παννίκου Χρυσάνθου (1996). Ντοκιμαντέρ για την κυπριακή τραγωδία, μέσα από το βλέμμα των ανθρώπων -Τουρκοκυπρίων κι Ελληνοκυπρίων- που βίωσαν το δράμα της αλληλοσφαγής και υπέστησαν τις συνέπειες των εκατέρωθεν "εθνικών σχεδιασμών". 

(Ελευθεροτυπία, 26/12/1999)

 

www.iospress.gr                                 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ   -    ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ