ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΕΓΚΕΛΑΔΟΣ


Ω Θεέ μου, σεισμός!

1.   2. 

 
Οταν έτρεμε η Βασιλεύουσα

Κάτι μεταξύ φυσικού φαινομένου και θεϊκού σημαδιού, οι σεισμοί ερμηνεύτηκαν πολύ συχνά από τους Βυζαντινούς ως αναμενόμενη θεϊκή απάντηση στα ανθρώπινα ανομήματα. Τις φορές που προξενούσε σοβαρές καταστροφές, ο σεισμός γινόταν αντιληπτός ως τιμωρία, όταν ήταν ελαφρότερος εκλαμβανόταν ως απλή προειδοποίηση. Στο κλίμα αυτό, δεν υπήρξε σπάνια και η εκμετάλλευση των μεταφυσικών φόβων που προκαλούσαν οι σεισμοί από αυτοκράτορες ή ανώτατους εκκλησιαστικούς παράγοντες, όπως αποκαλύπτουν τα κείμενα των χρονογράφων της εποχής. Τις πληροφορίες για την ιδιαίτερη σχέση του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β' με τους σεισμούς που συνέπεσαν με την περίοδο της βασιλείας του αντλούμε από τη μελέτη της Φλωρεντίας Ευαγγελάτου-Νοταρά "Σεισμοί στο Βυζάντιο από τον 13ο μέχρι και τον 15ο αιώνα":
Σύμφωνα με πληροφορίες του ιστορικού Παχυμέρους, ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β' βρισκόταν σε εκστρατεία στη Μικρά Ασία, όταν συνέβη ο μεγάλος σεισμός του 1296 στην Κωνσταντινούπολη. Μόλις χάραξε, οι κάτοικοι της Πόλης συγκεντρώθηκαν στην Αγία Σοφία και προσπάθησαν να εξευμενίσουν τη θεία οργή με ικεσίες και λιτανείες, πρακτική τρέχουσα στο Βυζάντιο. Αλλά και ο αυτοκράτορας θεώρησε το σεισμό κακό οιωνό για την εξέλιξη της εκστρατείας και έσπευσε να επιστρέψει στη Βασιλεύουσα. Στη συνέχεια ανέθεσε στον πατριάρχη και τους αρχιερείς να ετοιμάσουν παρακλήσεις και ψαλμωδίες, ενώ ο ίδιος μαζί με τους συμβούλους του οργάνωσε λιτανεία που κατευθύνθηκε στον Ιππόδρομο, όπου μπροστά στην εικόνα της Θεομήτορος ερμήνευσε το σεισμό ως θεϊκό σημάδι οφειλόμενο στην άρνηση των πολιτών να υπακούουν στους νόμους.
Λίγα χρόνια αργότερα, ο αυτοκράτορας θα χρησιμοποιούσε τους σεισμούς -προσθέτοντας μάλιστα έναν ανύπαρκτο σεισμό που απ' ό,τι φαίνεται σκαρφίστηκε ο ίδιος- προκειμένου να επαναφέρει στον πατριαρχικό θρόνο τον κληρικό της αρεσκείας του. Τα γεγονότα διασώζει και πάλι ο Παχυμέρης: Στις 15 Ιανουαρίου 1303, ένας μοναχός, έμπιστος του πρώην πατριάρχη Αθανάσιου Α', ζήτησε να δει επειγόντως τον αυτοκράτορα. Οταν οι δύο άνδρες έμειναν μόνοι, ο μοναχός αποκάλυψε το μήνυμα του Αθανασίου, σύμφωνα με το οποίο ο αυτοκράτορας όφειλε να διατάξει δεήσεις για αποτροπή "λιμού, λοιμού, σεισμού και καταποντισμού" και οι δεήσεις αυτές να διαρκέσουν τρεις ημέρες. Ακούγοντας τα λόγια αυτά, ο αυτοκράτορας υποτίθεται ότι αντιλήφθηκε ότι η προφητεία δεν μπορούσε παρά να αφορά το ενδεχόμενο ενός σεισμού. Ποια άλλη καταστροφή θα μπορούσε να προκύψει μέσα στις τρεις επόμενες ημέρες;
Την ίδια νύχτα ο αυτοκράτορας ένιωσε, υποτίθεται, έναν πολύ αδύναμο σεισμό, ο οποίος δεν υπέπεσε στην αντίληψη κανενός άλλου. Δύο ημέρες αργότερα, στις 17 Ιανουαρίου, σημειώθηκε νέος σεισμός, διευκολύνοντας τον αυτοκράτορα να αποκαλύψει την προφητεία που του είχε δοθεί πριν από τρεις ημέρες, χωρίς όμως και να κατονομάσει τον προφήτη. Στη συνέχεια, ο Ανδρόνικος κάλεσε τους επιφανέστερους μοναχούς και κληρικούς και επιχείρησε να κερδίσει το θαυμασμό τους για τον άνθρωπο που είχε προείπει το σεισμό. Δεν είναι βέβαιο ότι το πέτυχε, καθώς αρκετοί από τους συνομιλητές του φάνηκαν διστακτικοί ως προς το αν έπρεπε να θεωρήσουν θεόπνευστη τη συγκεκριμένη προφητεία. Ολοι ωστόσο ζήτησαν να μάθουν το όνομα του προφήτη, αλλά δεν κατόρθωσαν να μεταπείσουν τον αυτοκράτορα που είχε αποφασίσει ότι προς το παρόν θα κρατούσε κλειστά τα χαρτιά του.
Την επομένη, ο Ανδρόνικος κάλεσε μια ακόμη μεγαλύτερη σύσκεψη, στην οποία αυτή τη φορά πήραν μέρος και λαϊκοί. Και πάλι έκανε τα πάντα για να δημιουργήσει ένα κλίμα αποδοχής του ανώνυμου προφήτη, στο τέλος δε έπεισε τους παριστάμενους να τον ακολουθήσουν στη μονή του Ξηρολόφου, όπου τους περίμενε η αποκάλυψη ότι ο μοναχός που είχε προφητεύσει τους σεισμούς δεν ήταν άλλος από τον πρώην πατριάρχη Αθανάσιο. Το βασικό βήμα για την επιστροφή του εκλεκτού του αυτοκράτορα στον πατριαρχικό θρόνο είχε γίνει. Ακολούθησαν και άλλες αυτοκρατορικές μεθοδεύσεις που οδήγησαν στην παραίτηση του πατριάρχη Ιωάννη Β' του Κοσμά και επέτρεψαν την εκ νέου ενθρόνιση του Αθανάσιου.
Μπορεί ο Ανδρόνικος να μετέτρεψε τα θεϊκά σημάδια σε εργαλεία της πολιτικής του, αλλά δεν γλίτωσε στο τέλος από αυτά. Κατά τον Νικηφόρο Γρηγορά, συγκεκριμένα φυσικά φαινόμενα προμήνυσαν το θάνατο του αυτοκράτορα στις αρχές 1332; ένας σεισμός, εκλείψεις του ηλίου και της σελήνης και, τελικά, μια ισχυρή θύελλα.


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ

ΕΓΚΕΛΑΔΟΣ
. Γίγαντας της αρχαιοελληνικής μυθολογίας, γιός του Τάρταρου και της Γής. Στη γιγαντομαχία ήταν αντίπαλος της Αθηνάς, που τον εξουδετέρωσε ρίχνοντας πάνω του τη Σικελία. Σύμφωνα με τους αρχαίους μυθιστοριογράφους, ο καταπλακωμένος γίγαντας προσπαθεί κατά καιρούς να ξεφύγει από το βάρος, με αποτέλεσμα να σειέται το έδαφος και να εκρήγνυται ο κρατήρας της Αίτνας.

ΒΑΒΕΛ. Στις ελληνικές παραδόσεις που συγκέντρωσε στις αρχές του αιώνα ο Νικόλαος Πολίτης εμφανίζεται συχνά το μοτίβο της αμαρτωλής πολιτείας, την οποία τιμωρεί ο Θεός, εξαφανίζοντάς την από προσώπου γης με ένα σεισμό. Χαρακτηριστική είναι η παράδοση για τη βουλιαγμένη πόλη Βαβέλ που προέρχεται από την Εύβοια: "Κοντά 'ς την Αιδηψό είναι μία λίμνη. Εκεί τον παλαιό καιρό ήταν μία πολιτεία, που την έλεγαν Βαβέλ, και για ταις αμαρτίαις και ταις αισχραίς πράξαις των ανθρώπων που βρισκόνταν εις αυτή, τους ωργίστη ο Θεός και την εβούλιαξε την πολιτεία και την έκαμε λίμνη" (Ν. Γ. Πολίτου, "Μελέται περί του βίου και της γλώσσης του ελληνικού λαού. Παραδόσεις", τ. Α', Αθήναι 1904)

ΑΠΡΟΣΕΚΤΟΙ. Η ευαγγελική περικοπή που περιλαμβάνεται στη λειτουργία των σεισμών αναφέρεται σε ... θαλασσοταραχή: "Τω καιρώ εκείνω, εμβάντι τω Ιησού εις πλοίον, ηκολούθησαν αυτώ οι Μαθηταί αυτού. Και ιδού, σεισμός μέγας εγένετο εν τη θαλάσση, ώστε το πλοίον καλύπτεσθαι υπό των κυμάτων · αυτός δε κάθευδε (...) Τότε εγερθείς, επετίμησε τοις ανέμοις και τη θαλάσση · και εγένετο γαλήνη μεγάλη" (Ματθ. 8:23). Κι όμως, στην Καινή Διαθήκη υπάρχουν άλλα 10 χωρία με αναφορές σε σεισμούς, που θα μπορούσαν να εμπνεύσουν τους άγιους πατέρες (Ματθ. 24:7, 27:54, 28:2, Πράξεις 16:26, Αποκ. 6:12, 8:5, 11:13, 11:19, 16:18, Λουκ. 21:11).

KIΣΙΝ. Θεός των Μάγια της Κεντρικής Αμερικής, κύριος των εγκάτων της γής, των νεκρών και των σεισμών. Πιθανότατα υπήρξε μια από τις μορφές με τις οποίες εμφανιζόταν μια καταχθόνια θεότητα, γνωστή επίσης σαν Αχ Πούς, Χιμπάλμπα και Γιούμ Κιμίλ. Σε προκολομβιανούς κώδικες και χειρόγραφα, ο Κισίν εμφανίζεται δίπλα στο θεό του πολέμου να δέχεται ανθρωποθυσίες. Μετά την ισπανική κατάκτηση και το βίαιο εκχριστιανισμό των ιθαγενών, η μορφή του ταυτίστηκε με το διάβολο.

ΟΥΡΙΕΛ. Αγγελος που εμφανίζεται στα Απόκρυφα Ευαγγέλια και συχνά παρουσιάζεται σαν αρχάγγελος, στο πλευρό των Μιχαήλ, Γαβριήλ και Ραφαήλ. Το όνομά του μεταφράζεται ως "φλόγα του Θεού" και σε εβραϊκές παραδόσεις ταυτίζεται με τον άγγελο του κεραυνού και των σεισμών, που οδήγησε τους πρωτόπλαστους έξω από τον Παράδεισο. Η χριστιανική παράδοση ουσιαστικά τον έχει αγνοήσει.

ΦΙΤΖΙΑΝΟΙ. Στη μυθολογία των γηγενών κατοίκων των νησιών Φίτζι, οι σεισμοί γίνονται όταν η υπέρτατη θεότητα Νγκενγκέϊ, που έχει τη μορφή ερπετού, περιστρέφεται στο άντρο της σε μια σπηλιά της νοτιοανατολικής ακτής του νησιού Βιτιλέβου. Για τον εξευμενισμό της απαιτούνταν -τι άλλο;- προσφορές σε τρόφιμα, που μεταφέρονταν μέχρι εκεί από τους ιερείς.


ΙΝΔΙΑΝΟΙ. Παρόδοξα τα ερωτηματικά που προκάλεσε στον καθηγητή Τζωρτζ Λούντερμπακ, γεωλόγο του Πανεπισημίου Μπέρκλεϊ, η μελέτη ενός σεισμού που σημειώθηκε στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, ο σεισμός της 8ης Δεκεμβρίου 1812 (ημέρα Τρίτη) κατέστρεψε την Ιεραποστολή του Σαν Χουάν Καπιστάνο, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν 40 Ινδιάνοι που εκείνη την ώρα παρακολουθούσαν τη λειτουργία. Ο καθηγητής αναρωτήθηκε γιατί οι Ινδιάνοι προσεύχονταν εκείνη την ημέρα και υπέθεσε ότι η Τρίτη πρέπει να ήταν γιορτινή ημέρα οπότε ο εκκλησιασμός ήταν λογικός. Αλλά η συνέχεια της έρευνας έμελλε να δείξει ότι το Βατικανό δεν γιορτάζει τη συγκεκριμένη αργία. Ετσι το ερώτημα του καθηγητή θα παρέμενε αναπάντητο: τι γύρευαν εκείνη την ημέρα οι Ινδιάνοι μέσα στην εκκλησία; (Bruce A. Bolt, "Σεισμοί", σ. 39).

ΚΥΠΡΟΣ. Τα του μεγάλου σεισμού που συγκλόνισε το νησί στα 1303 διασώζουν λατινικά κείμενα της εποχής. Σύμφωνα με τις πηγές αυτές, οι κάτοικοι της Κύπρου προσπάθησαν με λιτανείες να εξευμενίσουν τη θεϊκή οργή και, ταυτόχρονα, να ευχαριστήσουν τον Θεό για τη φιλευσπλαχνία του χάρη στην οποία κρατήθηκαν στη ζωή. Ακόμη, καθημερινά, την ώρα που έδυε ο ήλιος χτυπούσαν οι καμπάνες των εκκλησιών, ενώ οι χριστιανοί έλεγαν τρεις φορές το Πάτερ Ημών και το Ave Maria (Φλωρεντία Ευαγγελάτου-Νοταρά, "Σεισμοί στο Βυζάντιο", Αθήνα 1993, σ. 115).

ΚΑΝΤΑΚΟΥΖΗΝΟΣ. Στην Ιστορία του, ο Ιωάννης Καντακουζηνός αναφέρεται στους σεισμούς του 1343-44 και του 1354. Γράφει μάλιστα ότι οφείλει τη σωτηρία του στη θεία Πρόνοια, καθώς γλίτωσε παρά τρίχα τον μεγάλο σεισμό στο Μυριόφυτο. Εξηγεί συγκεκριμένα ότι, αν είχε δεχθεί την πρόσκληση και είχε γευματίσει στο Μυριόφυτο, όπως τον παρακαλούσαν, τότε θα είχε καθυστερήσει την αναχώρησή του και μαζί με τη συνοδεία του θα είχε καταπλακωθεί στα ερείπια του σπιτιού όπου επρόκειτο να φιλοξενηθούν (στο ίδιο, σ. 124).


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Φλωρεντίας Ευαγγελάτου-Νοταρά, "Σεισμοί στο Βυζάντιο από τον 13ο μέχρι και τον 15ο αιώνα. Ιστορική εξέταση"
(έκδοση του περιοδικού "Παρουσία", Αθήνα 1993). Στη μελέτη επιχειρείται εκτενής παρουσίαση των πηγών που αναφέρονται στους σεισμούς που έπληξαν τον βυζαντικό κόσμο κατά τη διάρκεια των τριών τελευταίων αιώνων της αυτοκρατορίας. Σε ειδικό κεφάλαιο παρουσιάζονται οι αντιλήψεις των βυζαντινών συγγραφέων για το συγκεκριμένο φυσικό φαινόμενο.

Βασιλείου Βέλλα, "Ο σεισμός εν τη Παλαιά Διαθήκη" (δεύτερη έκδοση, Αθήναι 1955). Πρωτοδημοσιευμένη στα 1943, η σύντομη αυτή μελέτη εντοπίζει τα χωρία της Παλαιάς Διαθήκης τα οποία αναφέρονται σε σεισμούς, ερευνά την περί σεισμών διδασκαλία της Παλαιάς Διαθήκης και τους τρόπους με τους οποίους αναφέρονται οι σεισμοί στα προφητικά, εσχατολογικά και ποιητικά μέρη της.

"Το Ιερό Κοράνιο" (μετάφραση-σχόλια Γεράσιμου Ι. Πεντάκη, εισαγωγή Αλέξανδρου Καριώτογλου, εκδ. Α. Χαρίσης, Αθήνα 1994). Διάσπαρτες αναφορές στην εμπλοκή του θείου στην εμφάνιση ή εξουδετέρωση των σεισμών.

Bruce A. Bolt, "Σεισμοί", (μετάφραση Ελένης Ιωαννίδου, εκδόσεις Τροχαλία, Αθήνα 1991). Το πανόραμα των σεισμικών περιοχών του πλανήτη, πλούσιες ιστορικές αναφορές και ένα ευρύ φάσμα πληροφοριών από τα δεδομένα της σύγχρονης σεισμολογίας, όπως τα κατέγραψε ο διευθυντής Σεισμολογικών Σταθμών του Πανεπιστημίου του Μπέρκλεϊ. Στο επίμετρο της ελληνικής έκδοσης παρατίθεται πίνακας με τους καταστροφικούς σεισμούς που σημειώθηκαν στην Ελλάδα τα τελευταία 150 χρόνια.


ΔΕΙΤΕ

Σαν Φρανσίσκο, η πόλις της αμαρτίας
(San Francisco) του Ουίλιαμ Βαν Ντάϊκ (1936). Ενας ιρλανδός παπάς, ένας κυνικός ιδιοκτήτης καμπαρέ και μια κονσοματρίς επιδίδονται σε θεολογικές συζητήσεις περί σωτηρίας της ψυχής, μέχρις ότου έρχεται ο μεγάλος σεισμός του 1906...

Σεισμός (Earthquake) του Μάρκ Ρόμπσον (1974). Ταινία καταστροφής που έμεινε στην ιστορία για τα ειδικά της εφέ. Το σενάριο είναι σχετικά απλό: στο Λός Αντζελες, δεν μένει όρθιο ούτε κολυμπηθρόξυλο.

(Ελευθεροτυπία, 23/11/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ