ΣΗΜΕΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΓΙΑΦΚΑΣ


Οι τέσσερις τοίχοι της επανάστασης

1.   2. 

 
Το υπόγειο του μακεδονομάχου

Μολονότι διαδραματίστηκε κατά κύριο λόγο μακριά από τα αστικά κέντρα της εποχής, ο Μακεδονικός Αγώνας είχε κι αυτός τις δικές του γιάφκες -ή, για να χρησιμοποιήσουμε το λεξιλόγιο της εποχής, τις "κρυψάνες" του. Η ανάγκη που τις επέβαλε μπορεί να αναζητηθεί στην ίδια τη φύση της σύγκρουσης: πόλεμος "συμμοριών" που απέβλεπε στην απόσπαση της νομιμοφροσύνης του αγροτικού πληθυσμού, η ένοπλη αναμέτρηση ελληνικών και εξαρχικών ανταρτοομάδων διεξήχθη κάτω από καθεστώς αμοιβαίας παρανομίας και καταδίωξης από τις (στρατιωτικά πολύ ισχυρότερες) δυνάμεις της "έννομης τάξης" -στη συγκεκριμένη περίπτωση, της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ευθύς εξαρχής, έτσι, η δυνατότητα απόκρυψης των μαχητών αποτελούσε ζωτική ανάγκη. Οι αναμνήσεις των Μακεδονομάχων μας παρέχουν πολλές και αρκετά διαφωτιστικές πληροφορίες γι' αυτή τη διάσταση της δράσης τους.
Το μοντέλο το πρόσφεραν οι κομιτατζήδες, όντας παλιότεροι κατά μερικά χρόνια στην παρανομία. "Οι Βούλγαροι ζούν ανέτως εις τα χωριά", διαπιστώνει το 1905 στην περιοχή της Φλώρινας-Μοναστηρyου ο κρητικός οπλαρχηγός Γιάννης Καραβίτης, "διότι έχουν το σύστημα των υπονόμων, και εν ανάγκη εξαφανίζονται από προσώπου γής κατά το λεγόμενον, ενώ εμείς είμεθα εκτεθειμένοι κάθε στιγμή. Βλέπω λοιπόν όηι είμεθα υποχρεωμένοι να αντιγράψουμε τους βουλγάρους και εις το σύστημα των υπονόμων, όπως και εις κάθε άλλου είδους οργάνωση" ("Ο Μακεδονικός Αγών. Απομνημονεύματα", Αθήνα 1994, σ.338). Ενα τέτοιο καταφύγιο κομιτατζήδων, στο χωριό Λεμπίσοβο [σημ. Αγ.Ηλίας] της Καστοριάς, περιγράφεται λεπτομερειακά από το Γερμανό Καραβαγγέλη: "Στο τζάκι της κουζίνας ήταν μια μεγάλη τετράγωνη πλάκα και κει πάνω μαγείρευαν. Οταν όμως πήγαιναν τίποτα Τούρκοι να τους πιάσουν, βγάζαν την πλάκα και από κάτω ήταν μια κρύπτη, που χωρούσε πολλούς ανθρώπους μέσα. Εκεί έμπαινε ο Κωστάντωφ με το σώμα του, η νοικοκυρά έβαζε πάλι την πλάκα από πάνω τους, πάνω στην πλάκα στάχτη και μαγείρευε ώσπου να φύγουν οι Τούρκοι" ("Αρχείο Μακεδονικού Αγώνα Πηνελόπης Δέλτα. Απομνημονεύματα", Θεσ/νίκη 1984, σ.51).
Παρ' όλες τις εγγενείς αδυναμίες του όλου συστήματος, οι μακεδονομάχοι θα το υιοθετήσουν στα χωριά που τους υποστηρίζουν. Γεμάτος ικανοποίηση, ο Καραβίτης θα διαπιστώσει το 1906 στο Μπούφ-Κολο τη βελτίωση της κατάστασης: "οι αντάρται της περιφερείας έχουν σχετική ασφάλεια, διότι υπάρχουν τώρα οι υπόνομοι (κρυψώνες), αντιγραφή των βουλγαρικών, και εξαφανίζονται. Εχουν κρυψώνες όλα σχεδόν τα σπίτια. Η Μπίτουσα [σημ. Παρόρι Φλώρινας] με σαράντα σπίτια έχει εξήντα κρυψώνες, πολλά σπίτια δηλαδή έχουν από δυο" (σ.565). Δεν παραλείπει, μάλιστα, να ιεραρχήσει τις κρύπτες ανάλογα με το βαθμό ασφάλειάς τους: "Οι πλέον ασφαλείς ήταν εκείνες που είχαν κατασκευασθή μέσα εις χοιροστάσια. Θα ενόμιζε κανείς ότι θα ήταν γεμάτες ακαθαρσίες. Αλλ' όχι. Βέβαια, υπόνομοι ήταν, αλλά ήταν υποφερτοί και προ του κινδύνου ήταν διαμονή έξοχη. Επειτα, δεν εμέναμε εκεί και πολλές ώρες. Εκείνο που τους καθίστα ασφαλείς ήταν τα γουρούνια που έτρεπον εις φυγήν τους Τούρκους μόλις τα αντίκρυζαν, διά θρησκευτικούς λόγους" (σ. 568). Προτιμότερα παρόλα αυτά ήταν τα κρησφύγετα "που είχαν γίνει εις τοίχους λιθοκτίστων σπιτιών και που από την πίσω μεριά του σπιτιού, λόγω της κλίσεως του εδάφους, ήτο το έδαφος υψηλότερο (...) Διά να ευρεθή αυτή η κρύπτη πρέπει να χαλάση ολόκληρο το σπίτι από τα θεμέλια".
Αυτά όσον αφορά τις τεχνικές λεπτομέρειες. Ομως συχνά το πρόβλημα βρισκόταν αλλού -στην απροθυμία των ανταρτών να καταφύγουν στα υπόγεια. "Εξω βρε αδερφέ θα πολεμήσης σε ανοικτόν ορίζοντα και θα πέσης μαχόμενος ηρωικώς", μονολογεί κάποια στιγμή ο ίδιος καπετάνιος (σ.716). "Αλλά να σκέπτεσαι ότι αν ανακαλυφθής στην τρύπα θα σκοτωθής άδοξα και σε έναν αποπνικτικό χώρο, σου προξενεί φρίκη". Το κρύψιμο των πολεμιστών κάτω απ' τη γη ήταν, άλλωστε, ασύμβατο με τις παραδοσιακές αντιλήψεις περί λεβεντιάς και πολεμικής τέχνης. Χαρακτηριστικός είναι από αυτή την άποψη ο αυτοσαρκασμός των ίδιων των μακεδονομάχων που μας παραδίδει ο Καραβίτης, ύστερα από μια έρευνα του στρατού στη Γραδένιτσα. "Οταν ελύθη η πολιορκία", γράφει (σ. 611), "ακούμε τα συνθηματικά χτυπήματα στην τρύπα της κρυψώνας. Και όταν εβγήκαμε από την τρύπα ετραγουδούσαμε: `Εμείς τα Κρητικόπουλα / είμαστε παλληκάρια / και σαν ακούμε πόλεμο / κρυβόμαστε στ' αμπάρια".



ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ


ΒΕΡΑ ΦΙΓΚΝΕΡ. Στο παράθεμα που ακολουθεί, η ρωσίδα επαναστάτρια, στέλεχος της οργάνωσης "Λαϊκή Θέληση" (Ναρόντναγια Βόλια), αναφέρεται στο δίκτυο των παράνομων σπιτιών που διέθετε η οργάνωση περί το 1880, καθώς και στην περίπτωση της Σοφίας Περόφσκαγια, της γυναίκας που πρωταγωνίστησε στη δολοφονία του τσάρου Αλεξάνδρου Β' (1/3/1881): "Από τις 27 Φεβρουαρίου, το καταφύγιο της Περόφσκαγια είχε εγκαταλειφθεί. Από τότε έως τις 10 Μαρτίου που συνελήφθη, κοιμόταν σε φίλους. Τον καιρό εκείνο ήταν επώδυνο να μην έχεις μια δική σου γωνιά, ωστόσο διαθέταμε αρκετά διαμερίσματα όπου κάθε σύντροφος μπορούσε να νιώσει σαν στο σπίτι του. Κυκλοφορούσαν φήμες που έσπειραν τον πανικό και οι σύντροφοί μας εξαφανίζονταν μυστηριωδώς. 'Να μείνω σπίτι σου;', με ρώτησε η Περόφσκαγια δύο ημέρες προτού συλληφθεί. 'Και το ρωτάς;'. 'Σε ρωτώ γιατί αν με βρουν στο σπίτι σου θα σε κρεμάσουν.' Την αγκάλιασα και της έδειξα το περίστροφο που είχα κάτω από το προσκεφάλι. 'Αν έρθουν, θα αμυνθώ.'" (Vera Figner, "Memoires d'une revolutionnaire", Denoel/Gonthier, Παρίσι 1973, σ. 148-49).

ΝΙΚΟΣ ΖΑΧΑΡΙΑΔΗΣ. Σε κείμενό του για τους κανόνες συνωμοτικότητας που όφειλε να ακολουθεί το κόμμα, ο γραμματέας του ΚΚΕ υποστήριζε ότι χρειάζεται πλήρης διαχωρισμός της παράνομης από τη νόμιμη κομματική δουλειά, καθώς και ότι "δεν επιτρέπεται ανακάτεμα και χρησιμοποίηση των ίδιων προσώπων ή μέσων (σπίτια, διευθύνσεις, τυπογραφεία, γιάφκες κ.λπ.)". Εξηγούσε ακόμη ότι επιβάλλεται σαφής διαχωρισμός μεταξύ παράνομου μηχανισμού και παράνομης οργάνωσης: "Ο πράνομος μηχανισμός της καθοδήγησης (σπίτια συνεδριάσεων, κατοικίες, τυπογραφεία, γιάφκες, διευθύνσεις κ.λπ. κ.λπ.) είναι ολότελα χωρισμένος από την άλλη, την πολιτική παράνομη οργάνωση (κόβες σε εργοστάσια, συνοικίες, φράξιες κ.λπ.)". (Ν. Ζαχαριάδη, "Επιλογή κειμένων", Πορεία, χ.χ., σ. 159).

ΚΑΙΤΗ ΖΕΥΓΟΥ. Στη γωνία Βεϊκου και Μάρκου Μπότσαρη 6, σε πεντάρι του δευτέρου ορόφου, πραγματοποιήθηκε στα τέλη του 1942 η Δεύτερη Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ. Η ηγεσία είχε αναθέσει την επιλογή του σπιτιού στην Καίτη Ζεύγου: "Το πρώτο που λέγαμε στους συντρόφους που έμπαιναν ήτανε να βγάλουν τα παπούτσια τους για να μην ακούονται από τους κάτω (θυμάμαι τον αξέχαστο σύντροφο Στέργιο Αναστασιάδη που μας έλεγε σε τέτοιες περιστάσεις: Α! ευτυχώς που έχω πλύνει τα πόδια μου και αλλάξει κάλτσες εδώ και δέκα μέρες!), να μην κυκλοφορούν από κάμαρα σε κάμαρα χωρίς λόγο, να μιλάνε σιγά, να μη γελάνε δυνατά, να μην πλησιάζουν στα παράθυρα, να μη... να μη...". ("Με τον Γιάννη Ζέβγο στο επαναστατικό κίνημα", Ωκεανίδα, 1980, σ. 233-34).

ΜΑΡΙΑ ΚΑΡΡΑ. Το παράθεμα εικονογραφεί τις συνθήκες ζωής των στελεχών της αριστεράς μετά τη Βάρκιζα: "Ο Δημήτρης Μουρατίδης δεν αισθανόταν σίγουρος εκεί. Η σύλληψή του θα σήμαινε σμπαράλιασμα του κομματικού μηχανισμού. Ετσι κατάφερε και έφτιαξε υπόγεια κρύπτη στο σπίτι ενός συναγωνιστή, του Αρτέμη Ιωαννίδη. Το σπίτι της οδού Πύργου ήταν πια απλά ένα στέκι, όπου πέρναγε κάπου-κάπου κι έμενε λίγο, για να μιλήσουμε. Για να μην καταλάβουν οι σπιτονοικοκύρηδες την απουσία του, εγώ έπρεπε να μιλάω μόνη μου, τάχα πως συζητούσα με κάποιον που μιλούσε σιγά. Στην εξώπορτα του πρώτου δωματίου, που ήταν η είσοδος, βάζαμε συνήθως ένα μεγάλο λουκέτο που βέβαια έκλεινε απέξω κι έδειχνε πως λείπαμε, κυρίως τις ώρες που ο Δημήτρης ήταν εκεί. Μετά, μπαίναμε σπίτι από το παράθυρο του κήπου. Η ζωή ήταν πολύ δύσκολη, μοναχική, πληκτική και γεμάτη αγωνία και αναμονή". ("Εμείς οι απ' έξω", Κωσταράκης, 1995, σ. 38).

ΣΤΑΥΡΟΣ ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Ο συγγραφέας αναφέρεται στην εποχή της σκληρής παρανομίας του ΚΚΕ, τέλη της δεκαετίας του '40, αρχές του '50: "Είχαμε γιάφκα, ένα στέκι δηλαδή για να παραλαμβάνουμε συνδέσμους από το εξωτερικό. Τη διεύθυνση τη στείλαμε τμηματικά την περίοδο που ήρθε ο Μπελογιάννης στην Αθήνα. Ηταν το σπίτι της Κάκιας Σταματέλου στην οδό Μάρκου Μουσούρου στο Μετς (βέβαια και ο άντρας της, πολιτικός μηχανικός, ήταν σύμφωνος, αλλά αυτή ήταν που είχε τη φλόγα μέσα της). Αντί να πηγαίνουμε κάθε τόσο να μαθαίνουμε αν ήρθε κανείςμε τις γνωστές ενδεχόμενες συνέπειες, αναζητούσαμε και άλλους τρόπους. Είχα παρατηρήσει πως απ' το σπίτι της Αγίας Φωτεινής στη Νέα Σμύρνη θα φαινόταν ενδεχομένως η γιάφκα μας. Αγοράσαμε κιάλια και βλέπαμε την ταράτσα του κτιρίου του διαμερίσματος της Κάκιας. Κανονίσαμε αν θα 'ρχόταν κάποιος τότε, η Κάκια θα ξεσκόνιζε, θα άπλωνε στο σκοινί της ταράτσας μια κόκκινη βελέντζα που είχε, κάθε Δευτέρα-Παρασκευή στις 12. Τις ίδιες μέρες και ώρες εμείς θα κοιτούσαμε με κιάλια για τη βελέντζα". ("Οι παράνομοι", Φιλίστωρ, 1997, σ. 85).

ΑΛΜΠΕΡΤΟ ΦΡΑΝΤΣΕΣΚΙΝΙ. Ενα από τα ιδρυτικά στελέχη των "Ερυθρών Ταξιαρχιών" περιγράφει την πρώτη γιάφκα της οργάνωσης (Σεπτέμβριος 1971): "Το χωλ της εισόδου το είχαμε διασκευάσει σε κουζίνα και στο άλλο δωμάτιο κοιμόμασταν. Τα έπιπλα τα αγοράσαμε μεταχειρισμένα (...). Το σπίτι ήταν μικρό για τρία άτομα, αλλά ήταν το σπίτι 'μας', το πρώτο της 'οργανωτικής δομής'. Το ονομάζαμε η 'βάσις' και συμπεριφερόμαστε σαν πραγματικοί παράνομοι (...). Πριν απ' όλα, το σπίτι έπρεπε να το ξέρη μόνον αυτός που το κατοικούσε. Θα ήταν πολύ επικίνδυνο να έχωμε ένα δίκτυο διαμερισμάτων, γνωστών σε όλα τα μέλη της οργανώσεως, γιατί σε κάθε 'βάσι' φυλάγονταν αυτά που μας ήταν χρήσιμα στην δουλειά μας: τα όπλα, οι κατάλογοι, τα υλικά για την πλαστογράφηση των πιστοποιητικών, τα βιβλία. Το βράδι, τις λίγες φορές που δεν πηγαίναμε στην ταβέρνα ή στον κινηματογράφο, δεδομένου ότι το σπίτι ήταν ένα καταφύγιο, αλλά μπορούσε να γίνη και παγίδα, καθόμασταν γύρω από το τραπέζι της κουζινίτσας, σαν να ήμασταν οικογένεια και διηγούμαστε την ημέρα μας". ("Εμείς οι τρομοκράτες. Η ιστορία των ιδρυτών των Ερυθρών Ταξιαρχιών", Ελεύθερη Σκέψις, 1991, σ. 24-5).


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Γιοχάνες Μπύχνερ "Ενάντια στην προβοκάτσια και το χαφιεδισμό"
(Αθήνα, Αύγουστος 1933). Οδηγίες της Κομμουνιστικής Διεθνούς προς τις τοπικές οργανώσεις με λεπτομέρειες για τον τρόπο δράσης της αστυνομίας και των χαφιέδων. "Μια παλιά, δοκιμασμένη μέθοδος πολιτικής προβοκάτσιας, που εξάλλου εφαρμόζεται πλατειά τον τελευταίο καιρό, είναι να χώνουν κάπου, ενώ κάνουν έρευνα στα σπίτια του κόμματος ή στην κατοικία συντρόφων, ψεύτικα έγγραφα, όπλα, κλπ."

Μάξιμου Δρακούλη "Το ΚΚΕ, οργανωτική διάρθρωσις, λειτουργία-δράσις" (εκδόσεις Γενικού Επιτελείου Στρατού, Αθήναι 1950). Εγχειρίδιο της Σχολής Διαφωτίσεως Αξιωματικών του ελληνικού στρατού αμέσως μετά τον εμφύλιο. Λεπτομέρειες - πραγματικές και μυθικές- από τη δράση του παράνομου μηχανισμού του ΚΚΕ.

Νίκου Ζαχαριάδη "Επιλογή κειμένων" (εκδόσεις Πορεία). Περιλαμβάνεται η μελέτη "Προβλήματα καθοδήγησης στο ΚΚΕ" που συνέγραψε το 1952 ο τότε γενικός γραμματέας, με εκτενείς αναφορές στην παράνομη δουλειά, την οργάνωση της γιάφκας και την "επαναστατική επαγρύπνηση".

Ν.Ο.Αρχιμανδρίτου "Επιστημονική και Τεχνική Αστυνομία" (Αθήναι 1957). Εγχειρίδιο του ομώνυμου μαθήματος στις Αστυνομικές Σχολές. Ειδικό κεφάλαιο για την επιτήρηση "υπόπτων οικιών, κέντρων, καταστημάτων και γραφείων".

Σταύρου Κασιμάτη, "Οι παράνομοι. Ανθρωποι και ντοκουμέντα" (εκδόσεις Φιλίστωρ, Αθήνα 1997). Ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τους τρόπους με τους οποίους οι κομμουνιστές προσπαθούσαν να λύσουν το πρόβλημα της στέγης τις εποχές της σκληρής παρανομίας (τέλη της δεκαετίας του '40, αρχές της δεκαετίας του '50). Στη συγκλονιστική αφήγησή της που παρατίθεται στο τέλος του βιβλίου, η ασυρματίστρια Ρούλα Λαζαρίδου περιγράφει τη ζωή της μέσα στην κρύπτη με τον παράνομο κομματικό ασύρματο.


ΔΕΙΤΕ

Πάγος
(Ice) του Ρόμπερτ Κρέϊμερ (1969). Το πέρασμα μιας οργάνωσης της αμερικανικής νέας αριστεράς στον ένοπλο αγώνα, δοσμένο με άψογο ντοκιμενταρίστικο στιλ. Ταινία "κλειστοφοβική", γυρισμένη σε μεγάλο μέρος μέα σε γιάφκες, πέτυχε να αποτυπώσει με ακρίβεια το κλίμα μιας εποχής.

Ο άνθρωπος με το γαρίφαλο του Νίκου Τζήμα (1981). Στρατευμένη ταινία με θέμα την υπόθεση Μπελογιάννη, από τις μεγάλες εμπορικές επιτυχίες της περασμένης δεκαετίας. Αποτύπωση των συνθηκών δράσης του παράνομου μηχανισμού του ΚΚΕ, τα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια.

(Ελευθεροτυπία, 16/11/1997)

 

www.iospress.gr                                  ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ