ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1927


Οι βομβιστές της ΔΕΘ

1.   2. 

 
Η μεταμέλεια του τρομοκράτη

Ξεχασμένη από τους ιστορικούς, η απόπειρα του 1927 ενέπνευσε το κεντρικό διήγημα μιας συλλογής που κυκλοφόρησε το 1939 στη Φλώρινα με τίτλο "Πάντεφ ο δυναμιτιστής". Ο συγγραφέας, που χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο Γ.Χρήστου, δεν είναι άλλος από το γνωστό βενιζελικό πολιτευτή, πρώην βουλευτή του νομού και χρονογράφο του Μακεδονικού Αγώνα, Γεώργιο Μόδη. Λογοτεχνική αδεία, ορισμένες λεπτομέρειες της ιστορίας έχουν βέβαια τροποποιηθεί επί το εθνικοφρονέστερον. Ο τόνος της αφήγησης, όπως άλλωστε σε όλα τα διηγήματα του Μόδη, είναι σαφώς διδακτικός κι αποσκοπεί στο `φρονηματισμό' του κοινού του:

Το Κομιτάτο
"Με δυνατό καρδιοχτύπι μπήκε στο άντρο του φοβερού και τρομερού Κομιτάτου που ήταν αληθινό κράτος εν κράτει στη Βουλγαρία, άπλωνε παντού βαρειά τηνν σκιά του και σκότωνε στους κεντρικούς δρόμους της Σόφιας τα σημαντικώτερα πρόσωπα με όσην ευκολία δεν σκοτώνει κανείς μερμήγκια"

Η αποστολή
"Του είπαν στο δεύτερο γραφείο πως τον προτίμησαν για την 'τιμητική αποστολή' γιατί είχε συγγενείς στη Θεσσαλονίκη. Ετσι οι Ελληνες δεν μπορούσαν να υποψιασθούν το ταξείδι του. Ακούς εκεί;! Να σε φορτώσουν μπόμπες και να σε στείλουν σε 'υψηλή και τιμητική αποστολή' για το χατήρι των συγγενών σου! Και ποιών συγγενών;! Πού τους ήξερε, πού τους είδε;! Ποία σχέσι είχε μαζύ τους;! Είναι αλήθεια πως στη Θεσσαλονίκη βρισκόταν η μητέρα του μαζύ με δυο αδελφές και έναν αδελφό του. Τους θυμόταν αμυδρά σαν ένα μακρυνό και μισοσβυσμένο όνειρο της παιδικής του ηλικίας. Οταν η Στρώμνιτσα έγινε βουλγάρικη το 1913 η μητέρα του πήρε τ' αδέλφια του και ακολούθησε τον ελληνικό στρατό προς νότο με τους άλλους γραικομάνους της Στρώμνιτσας. Εβαλαν μάλιστα και φωτιά στο σπίτι τους για να μη βρούν οι Βούλγαροι παρά ερείπια. Ολη η Στρώμνιτσα έπρεπε να γίνη στάχτη. Τον άφηκαν μικρό παιδί με τον φτωχό πατέρα του. Τι είδους μητέρα ήταν αυτή που τόσον εύκολα και πρόθυμα έφευγε ξένη σε ξένους τόπους και άφηνε σύξυλους μέσα σε καπνισμένα ερείπια ένα άρρωστο γέρο, τον άνδρα της, και ένα αδύνατο παιδάκι, τον υιό της;! Την τύφλωσε ο γραικομάνικος φανατισμός και η λόξα να έχη να κάμνη με τους αρχαίους Ελληνες που οι σημερινοί τούς μοιάζουν όσο ο πίθηκος στον άνθρωπο."

Η άφιξη
"Εφτασαν καλά στη Θεσσαλονίκη και κατέλυσαν στο ξενοδοχείο των Παρισίων όπου θα τους εύρισκε και το τρίτο άγνωστο μέλος της Τρόϊκας που θα έφερνε και τις βόμβες (...) Τους έκαμε κατάπληξι μόνο η έκτασι της Θεσσαλονίκης. Ηταν λοιπόν μεγαλύτερη κι απ' τη Σόφια;! Προσπάθησε ο Πάντεφ ν'ακούση ανάμεσα στα πλήθη τη γνώριμη γλώσσα των υποδούλων αδελφών που ερχόταν με τις βόμβες του να ελευθερώση. Μα μιλούσαν όλοι ελληνικά και μερικοί εβραιοϊσπανιόλικα. Δεν τόλμησε να έιπή τίποτε του αρχηγού του. Προτίμησε ν' ανοίξη κουβέντα για τη θάλασσα που πρώτη φορά έβλεπε.
- Πόσο μεγάλη και ωραία είναι η θάλασσα! είπε!
- Την έχουν όλη οι γραικοί, αποκρίθηκε ο Νάνωφ ανάμεσα απ' τα δόντια του.
- Ας την έχουν. Τι θα την κάμουν; Θα την πιούν;! Είναι αλμυρή... Εμένα μ' αρέσουν περισσότερο οι κάμποι."

Η μεταμέλεια
"Εβλεπε φρικτά οράματα. Αντίκρυζε τη μητέρα και τις αδελφές του σφαγμένες, κρεμασμένες, κομματιασμένες, στραγγαλισμένες, ανασκολοπισμένες. Οι γραικοί και το Κομιτάτο βέβαια δεν ήσαν και τόσο κουτοί να κάτσουν με τα χέρια σταυρωμένα. Θα ξεσπούσαν για τις βόμβες στη μητέρα και τις αδελφές του. Ετσι εξήγησε τώρα και την επιμονή του Νάνωφ και των άλλων να επισκεφθή τους δικούς του. Τον έστελναν στη Θεσσαλονίκη για να ρίξη βόμβες και να σκοτώση με τα χέρια του την ίδια τη μάνα του και τις αδελφές του! Με μια τουφεκιά δυο λαγούς. Οι άτιμοι. Τα σκυλιά... Οι παληάνθρωποι... Μα δεν θα τους περάση."

Η λύση
"Η μητέρα του δε χάνει καιρό. Ρίχνει ένα επανωφόρι επάνω της τον παίρνει με τη μεγαλύτερη κόρη της απ' το χέρι και τον πηγαίναι στο σπίτι του Στρατηγού Τσιρογιάννη, Διοικητού τότε του Γ' Σώματος Στρατού, που τον γνώριζαν απ' τα χρόνια της Τουρκοκρατίας στη Στρώμνιτσα. Ηταν παρών και ο συνταγματάρχης κ. Τζότζος αυτός ακριβώς που χρειαζόταν. Τα είπε εκεί όλα χαρτί και καλαμάρι".


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ

ΓΚΡΟΖΕΦ. Στις δηλώσεις του προς τον τύπο, λίγο μετά την επίσημη ενημέρωσή του, ο πρώτος γραμματέας της βουλγαρικής πρεσβείας στην Αθήνα φρόντισε να ρίξει την ευθύνη σε `σκοτεινούς κύκλους': "Δυσπιστώ ως προς την εθνικότητα των συλληφθέντων. Εάν όντως είναι Βούλγαροι, εννοείται ότι δεν έχουν καμίαν σχέσιν με την βουλγαρικήν κυβέρνησιν. Εχω την γνώμην ότι θα πρόκειται περί αγροτικών ή Κομμουνιστών, οίτινες εσκόπευον να παρεμβάλουν προσκόμματα εις την σύσφιξιν των φιλικών σχέσεων μεταξύ Ελλάδος και Βουλγαρίας".

THE TIMES. Στη σχετική ανταπόκρισή της από την Αθήνα (1/10/27), η έγκυρη βρετανική εφημερίδα δίνει ιδιαίτερη έμφαση στις πιθανές διπλωματικές επιπτώσεις των γεγονότων: "Ο ελληνικός τύπος στα σχόλιά του παραδέχεται ότι οι υπεύθυνοι για αυτές τις απόπειρες ανήκουν αποκλειστικά στο Βουλγαρικό Κομιτάτο και δε θεωρεί τη βουλγαρική κυβέρνηση υπεύθυνη. Λέει ωστόσο πως η Ελλάδα περιμένει από τη Βουλγαρία να εργαστεί ειλικρινά για την εξολόθρευση αυτών των οργανώσεων, αν θέλει να αποδείξει την επιθυμία της για σύσφιξη των εμπορικών και πολιτικών δεσμών μεταξύ των δύο χωρών".

DAILY TELEGRAPH. Ο φανταιζί τίτλος στην ανταπόκριση της 30/9/27 ("Η βομβιστική συνωμοσία της Θεσσαλονίκης. Το διαβολικό σχέδιο των κομιτατζήδων") δεν κρύβει τις προθέσεις εντυπωσιασμού που διακατέχουν το λαϊκότερο αυτό φύλλο του Λονδίνου: "Οι συνωμότες είχαν χωριστεί σε τρείς ομάδες και είχαν ρυθμίσει τις διαβολικές μηχανές τους έτσι ώστε να εκραγούν την ώρα που αυτοί θα διέσχιζαν τα σύνορα με αυτοκίνητο (...) Πέντε ακόμη κομιτατζήδες συνελήφθησαν σήμερα, οι δε αστυνομικές αρχές βρίσκονται στα ίχνη και άλλων".

ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τελικά, η απόπειρα του 1927 πρόσφερε συμπληρωματικά επιχειρήματα στην Αθήνα για να αποκρούσει σε διεθνές επίπεδο τις καταγγελίες των βουλγαρομακεδονικών σωματείων για καταπίεση των σλαβοφώνων στην ελληνική Μακεδονία. "Είναι προφανές", υποστήριξε ο υπουργός Εξωτερικών της κυβέρνησης Βενιζέλου στη σύνοδο της Χάγης τον Ιούνιο του 1928, "ότι δυσκόλως δυνάμεθα να θεωρήσωμεν ως αντιπροσώπους ενός επιστημονικού σωματείου τα άτομα τα οποία κατά το παρελθόν έτος επεδίωξαν να ανατινάξουν δια δυναμίτιδος την Διεθνή Εκθεσιν της Θεσσαλονίκης" ("Ιστορικαί & Διπλωματικαί Μελέται", Αθήναι 1929, σ.80).

ΑΝΑΛΥΤΕΣ. Δεδομένου ότι τα εσωτερικά της ΕΜΕΟ μπερδεύουν ακόμα και τους ιστορικούς της σήμερον, απαιτείται κάποια κατανόηση για τη σύγχυση στην οποία βρέθηκαν οι αρθρογράφοι των ελληνικών εφημερίδων το Σεπτέμβριο του 1927: "Κατά τας μέχρι τούδε πληροφορίας", εξηγεί το "Φώς" (29/9), "οι συλληφθέντες Κομιτατζήδες απεστάλησαν υπό της οργανώσεως του Πρωτογέρωφ, δεν αποκλείεται όμως να είναι και όργανα της εν Βιέννη αυτονομιστικής οργανώσεως των Βουλγάρων ή και της εν Παρισίοις τοιαύτης"...

ΨΥΧΟΛΟΓΟΙ. Μάλλον ατύχησε ο ανώνυμος συντάκτης της "Μακεδονίας" στην προσπάθειά του να τονίσει το αιμοσταγές των συλληφθέντων. Αν μη τι άλλο, διάλεξε λάθος παράδειγμα: "Ο Παντελής είναι 40 ετών περίπου, η δ' αποφασιστικότης και η αιμοβορία του είναι έκδηλα εις τα λάμποντα μάτια του Κομιτατζή", διαβάζουμε στο φύλλο της 28/9/27.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΤΖΟΤΖΟΣ. Λαλίστατος κατά τα άλλα, ο διευθυντής του Α2 του Γ' Σ.Σ. τα μάσησε λίγο όταν του ζητήθηκε να διευκρινίσει τις σχέσεις του κατηγορούμενου βομβιστή με τις ελληνικές υπηρεσίες ασφαλείας. "Εις ερώτησιν αν τον Κούλελην τον εχρησιμοποίουν παραμεθόριοι αρχαί", αναφέρουν τα πρακτικά της δίκης, "ο Τζότζος λέγει ότι δεν είναι εξηκριβωμένον τούτο διότι παρά το λεχθέν δεν τον είχεν εφοδιάση ο εκεί τομεύς με φύλλον. Ισως κατώρθωσε να εισέρχεται κι εξέρχεται εις το Βουλγαρικόν έδαφος τη συναινέσει κατωτέρου οργάνου. Δι' αυτό ενεργείται ανάκρισις".

ΛΑΘΡΕΜΠΟΡΟΣ. Στην απολογία του, ο Κούλελης αισθάνθηκε υποχρεωμένος να απαντήσει στις πληροφορίες που τον ήθελαν να επιδίδεται στο λαθρεμπόριο εκατέρωθεν των συνόρων. "Αυτό δεν ήτο λαθρεμπόριον", εξήγησε, "διότι εβγάζαμε τα ζώα από την Βουλγαρίαν χωρίς να πληρώσωμε εκεί τα τέλη, ουχί δε και εν Ελλάδι".

ΨΙΘΥΡΙΣΤΑΙ. Η περισυλλογή και διαπόμπευση των "συνήθων υπόπτων" δεν αποτελεί σύγχρονο φαινόμενο. Οι εφημερίδες των ημερών που ακολούθησαν την εξάρθρωση της "ομάδας Νανώφ" είναι γεμάτες από πληροφορίες για αλλεπάλληλες συλλήψεις υπόπτων -που στο τέλος όλοι τους αφέθηκαν ελεύθεροι, "μη προκύψαντος στοιχείου ενοχής". Ενώ το "Φώς" εξαρθρώνει δεύτερη και τρίτη τρόϊκα, η "Νέα Αλήθεια" ανακοινώνει με κάθε σοβαρότητα (1/10/27) ότι "εις τον σιδηροδρομικόν σταθμόν Αματόβου συνελήφθησαν οι αδελφοί Κεχαντζώφ και ο Πέτκο Γκράβωφ, διότι μόλις η υπ'αριθ. 402 αμαξοστοιχία εστάθμευσεν, ήρχισαν συνομιλούντες υπόπτως περί των συλλήψεων των κομιτατζήδων της Θεσσαλονίκης" -για το πρωτοσέλιδο, δηλαδή, θέμα των ημερών!

ΕΠΑΓΡΥΠΝΟΥΝΤΕΣ. "Δια να συμπληρωθούν τα στοιχειώδη μέτρα ασφαλείας κατά των αποκαλυφθεισών βουλγαρικών επιβουλών", συνιστούν στις 7/10/1927 τα "Μακεδονικά Νέα", "είναι ανάγκη να εκτοπισθούν ωρισμένοι βουλγαρόφωνοι, εκείνοι ακριβώς οι οποίοι έχουν συγγενείς εις την Βουλγαρίαν. Και είναι γνωστοί ούτοι, όπως είναι γνωστόν ότι οι συγγενείς των είναι κομιτατζήδες, εις το Πετρίτσιον ή εις την Ελληνικήν Μακεδονίαν τώρα. Η Σερβία εξετόπισεν ήδη ολόκληρα χωρία βουλγαροφώνων από την παραμεθόριόν της δια να μην ευρίσκουν υπόθαλψιν οι κομιτατζήδες. Ημείς μπορούμεν να εκτοπίσωμεν ολίγα άτομα χωρίς να προσκρούομεν εις την ΚτΕ".

Β.ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ. Η μοναδική διαφωνία με τα προτεινόμενα συλλογικά κατασταλτικά μέτρα που μπορέσαμε να επισημάνουμε στον τύπο της εποχής, δημοσιεύθηκε στη στήλη συνεργατών του αντιβενιζελικού "Φωτός" (5/10/27) με τίτλο "ο Κούλελης και η εθνικοποίησις": "Ο Κούλελης", γράφει "από πολλού έπαυσε να αντιπροσωπεύει τον έντιμον πολίτην και εργατικόν και φιλήσυχον γεωργόν Μακεδόνα. Από της εποχής που προσεφέρθη αυτόκλητος εις τας παραμεθορίους αρχάς και εζήτησε να τον εμπιστευθώσι και μεταχειρισθώσιν ως κατάσκοπον και αβασανίστως εδέχθησαν και καλώς το έργον του το ήσκησεν εν Βουλγαρία, ώστε δεν πρέπει να παραξενευόμεθα ότι ητίμασε τους συζευχθέντας αυτόν ηλιθίους Δραγάτας της ασφαλείας μας (...) Ο Κούλελης είχεν εκπέσει της θέσεως του πολίτου και του ανθρώπου και ας στρέψωσι τα βέλη των οι εθνικισταί μας κατά της μωράς και εύπιστου κεφαλής των".



ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Ελίζαμπεθ Μπάρκερ "Η Μακεδονία στις διαβαλκανικές σχέσεις και συγκρούσεις" (Θεσσαλονίκη 1996, εκδ. Παρατηρητής). Ελληνική μετάφραση του κλασικού έργου της αγγλίδας βαλκανιολόγου, που κυκλοφόρησε το 1950. Εκτενέστατη αναφορά στην ΕΜΕΟ του μεσοπολέμου, τη δραστηριότητα και τις εσωτερικές της διαμάχες.

Βλάση Βλασίδη "Η αυτονόμηση της Μακεδονίας. Από την θεωρία στην πράξη", στο συλλογικό "Ταυτότητες στη Μακεδονία" (Αθήνα 1997, εκδ. Παπαζήση). Συνοπτική παρουσίαση της ιστορικής διαδρομής της ΕΜΕΟ, από τα τέλη του περασμένου αιώνα μέχρι το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Εμφαση στη στοχοθεσία της οργάνωσης και των επιμέρους ρευμάτων και διασπάσεών της. 

J. Swire "Bulgarian conspiracy" (Λονδίνο 1939, εκδ. Robert Hale Ltd). Η λεπτομερέστερη και καλύτερα ενημερωμένη ιστορία των κομιτατζήδων, με έμφαση στην περίοδο μετά το 1919. Ο συγγραφέας διάκειται αρκετά φιλικά προς την αυτονομιστική-αντιβουλγαρική πτέρυγα της ΕΜΕΟ και την (τότε) Γιουγκοσλαβία. Τοποθέτηση της απόπειρας κατά της ΔΕΘ στο ευρύτερο πλαίσιο των γεγονότων της εποχής.

Stoyan Christowe "Heroes and assassins" (Λονδίνο 1935, Victor Collancz Ltd). Παράθεση της ιστορίας των κομιτατζήδων υπό μορφήν ηρωικού αφηγήματος, από ένα βουλγαρομακεδόνα προσκείμενο στην οργάνωση. Συνοπτική αναφορά στα γεγονότα της Θεσσαλονίκης το 1927.

Λένας Διβάνη "Ελλάδα και μειονότητες. Το σύστημα της διεθνούς προστασίας της Κοινωνίας των Εθνών" (Αθήνα 1995, εκδ. Νεφέλη). Παρουσίαση των μειονοτικών ζητημάτων του μεσοπολέμου, με βάση τα αρχεία (και από τη σκοπιά) του ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών. Ειδικό κεφάλαιο για τις ελληνοβουλγαρικές τριβές γύρω από το Μακεδονικό.



ΔΕΙΤΕ

Ο τελευταίος των κομιτατζήδων
του Γρηγόρη Γρηγορίου (1970). Ενας ελληνόψυχος Μακεδόνας αντικαθίσταται σατανικώς από το δίδυμο αδελφό του, αξιωματικό του βουλγαρικού στρατού, με αποτέλεσμα να επικρατήσει φοβερή σύγχυση στον πληθυσμό της περιοχής μέχρι να αποκαλυφθεί η αλήθεια. Πρωτότυπη ερμηνεία της "ρευστής εθνικής συνειδήσεως" και των αλλαγών στρατοπέδου από μερίδα του σλαβόφωνου πληθυσμού της προπολεμικής περιόδου, στα πλαίσια φυσικά των γνωστών χουντικών προτύπων.

Σαμποτάζ (Sabotage) του Αλφρεντ Χίτσκοκ (1936). Χαρακτηριστική απεικόνιση της εικόνας που επικρατούσε σε όλη τη μεσοπολεμική Ευρώπη για τους βομβιστές.

(Ελευθεροτυπία, 21/9/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ