ΜΕ ΤΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ UNICEF


Παιδιά στα συντρίμμια του τείχους

1.   2. 

 
Τα ανεπιθύμητα της νέας εποχής

Και ξαφνικά τα παιδιά έγιναν ανεπιθύμητα στα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης. Από την περίοδο που τα καθεστώτα επέβαλλαν με σκληρά μέτρα και με την απειλή τιμωρίας την πολύτεκνη οικογένεια, περάσαμε στην προβολή της μικρής οικογένειας και των λίγων παιδιών. Πρώτα πρώτα οι κυβερνήσεις δεν είναι πλέον σε θέση να στηρίξουν οποιοδήποτε κοινωνικό πρόγραμμα βοήθειας. Αλλά και οι ίδιοι οι πολίτες, μπροστά στην αβεβαιότητα και τη φτώχεια, αποφεύγουν να γεννούν παιδιά. Αυτή η ξαφνική μείωση της γεννητικότητας δεν συνοδεύεται φυσικά από κανενός είδους οικογενειακό προγραμματισμό. Και ως μοναδικό μέτρο αποφυγής της ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης αναδεικνύεται η έκτρωση.
Χαρακτηριστικότερη περίπτωση η Αλβανία. Το κομμουνιστικό καθεστώς δεν υιοθέτησε τη λογική του κινέζικου προτύπου, θεωρώντας ότι η πυρηνική οικογένεια που προπαγανδιζόταν στην Κίνα θα οδηγούσε σε εκφυλισμό της μικρής και απομονωμένης βαλκανικής χώρας. Με διάταγμα του Ενβέρ Χότζα το 1977 άρχισε ο διωγμός των προφυλακτικών. Η απλή χρήση προφυλακτικού τιμωρούνταν με χρηματικό πρόστιμο, η εμπορία με πονή φυλάκισης. Ο γάμος επιτρεπόταν μόνο σε ζευγάρια που είχαν ήδη προγραμματίσει τη γέννηση παιδιού, ενώ δικαίωμα δικού τους σπιτιού αποκτούσαν όσοι έκαναν δύο παιδιά. Με τα τέσσερα παιδιά προβλεπόταν οικογενειακό βοήθημα.
Μετά το 1990, η κατάσταση ανατράπηκε. Μια από τις κατηγορίες για τις οποίες καταδικάστηκε η Νετζιμιλέ Χότζα, χήρα του Ενβέρ, σε εννιαετή κάθειρξη ήταν "απαγόρευση των προφυλακτικών και εξαναγκασμός σε γεννήσεις". Ομως ακόμα και σήμερα, μόλις το 10% του πληθυσμού χρησιμοποιεί κάποιου είδους προφυλακτικό μέσο. Η θεαματική μείωση των γεννήσεων (από 4 παιδιά ανά ζευγάρι σε 2,7) οφείλεται κυρίως στις αθρόες εκτρώσεις. Σε 71.000 γεννήσεις το 1995 αντιστοιχούσαν 30.900 νόμιμες εκτρώσεις. Ο αριθμός είναι πολύ μεγαλύτερος αν συνυπολογιστούν οι εκτρώσεις μετά τον τρίτο μήνα της εγκυμοσύνης.
Η έκτρωση ως κύριο μέσο αποφυγής μιας ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης κυριαρχεί σε όλες τις χώρες της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης μετά την κατάρρευση του σοβιετικού μπλοκ. Παρατηρείται ακόμα και σε χώρες όπως η Ουγγαρία και η Τσεχία, όπου έχουν δημιουργηθεί ισχυρά γυναικεία κινήματα, και τα οικονομικά προβλήματα του πληθυσμού δεν αγγίζουν τα όρια της εξαθλίωσης. Διαπιστώνουμε κάποια μικρή πτώση στην Τσεχία (το 1994 καταγράφηκαν 14.000 λιγότερες εκτρώσεις από το 1993), αλλά το ποσοστό παραμένει υψηλό: 765 εκτρώσεις σε 1000 νεογέννητα. Στο σχετικό πίνακα προηγείται η Ρουμανία και ακολουθούν η Βουλγαρία, η Ουγγαρία και η Σλοβακία.
Ακόμα και η Πολωνία, παρά την απαγόρευση που επέβαλε έως πρόσφατα η καθολική εκκλησία, δεν αποτελεί εξαίρεση. Ο νόμος του 1993 πρόβλεπε νόμιμη άμβλωση μόνο σε περίπτωση βιασμού ή κινδύνου ζωής της μητέρας ή αναμενόμενης γενετικής ανωμαλίας του παιδιού. Η λύση βρέθηκε γρήγορα για τις Πολωνέζες. Ταξίδευαν στο ρώσικο Καλίνινγκραντ, στη Πράγα, ή στο ουκρανικό Λέμπεργκ.
Η περίπτωση της Ρουμανίας είναι η γνωστότερη, αλλά και η πιο τραγική. Ο Τσαουσέσκου επέβαλε τη γέννηση τουλάχιστον τεσσάρων παιδιών σε κάθε οικογένεια, έτσι ώστε να αυξηθεί ο αριθμός των κατοίκων της χώρας από 22,6 εκατομμύρια στα 30 εκατομμύρια μέχρι το τέλος της χιλιετίας. Ολα τα προφυλακτικά μέσα ήταν απαγορευμένα και οι αρχές επέβαλαν υποχρεωτικές κλινικές εξετάσεις σε όσες γυναίκες υποπτεύονταν ότι είχαν υποστεί άμβλωση. Οι καρποί της ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης παραδίδονταν σε κρατικά ιδρύματα κάτω από τραγικές συνθήκες που έγιναν γνωστές μόνο μετά την πτώση του καθεστώτος. Στον αντίποδα της λογικής του Τσαουσέσκου, το σημερινό καθεστώς έχει επιτρέψει τις αμβλώσεις, χωρίς όμως κανένα κοινωνικό μέτρο ενημέρωσης και οικογενειακού προγραμματισμού. Η χώρα έχει σήμερα τις περισσότερες εκτρώσεις από κάθε άλλη χώρα της Ανατολικής Ευρώπης.


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ

ΕΦΗΒΟΙ ΑΥΤΟΧΕΙΡΕΣ. Αν, όπως πιστεύεται, ο αριθμός των αυτοκτονιών που σημειώνονται σε μια χώρα αποτελεί σημαντικό βαρόμετρο για τις δυσκολίες κοινωνικής ενσωμάτωσης, τα στοιχεία από τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά. Τα ποσοστά αυτοκτονιών στην περιοχή είναι από τα υψηλότερα του κόσμου, σε ορισμένες μάλιστα από τις χώρες αυτές παρουσιάζεται σταθερή αύξηση των σχετικών δεικτών από το 1989 έως σήμερα. Στις αυτοκτονίες εφήβων πρώτες έρχονται η Ρωσία, η Λιθουανία, η Λετονία και η Σλοβενία. Το φαινόμενο αυτό γνώρισε τη μεγαλύτερη έξαρση το 1993-94, ενώ σε μερικές χώρες -κυρίως τη Λευκορωσία- η αύξηση των αυτοκτονιών συνεχίστηκε και τα επόμενα χρόνια.

ΕΚΠΟΡΝΕΥΟΜΕΝΑ. Σύμφωνα με την πρόσφατη μελέτη του Γ. Λάζου ("Η σεξουαλική εκμετάλλευση του παιδιού ως διεθνές οργανωμένο έγκλημα"), στην Ελλάδα προωθήθηκαν στην πορνική αγορά περίπου 3.000 ανήλικα, κυρίως κορίτσια. Ενα μεγάλο μέρος από αυτά, φυσικά, "εισάγονται" από τους τέως "σοσιαλιστικούς παραδείσους" των Βαλκανίων. Προφανώς το φαινόμενο δεν περιορίζεται στη γειτονιά μας. Οι αστυνομικές αρχές πολλών δυτικών πρωτευουσών κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου, χωρίς όμως να καταφέρουν και πολλά πράγματα. "Διεξάγουμε έρευνες για τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αυτά εισέρχονται παράνομα στη χώρα", δήλωνε τον Φεβρουάριο του 1994, ο εκπρόσωπος της αστυνομίας του Αμστερνταμ, αλλά τα παράνομα δίκτυα εξακολουθούν να απλώνονται ανενόχλητα.

ΤΟΞΙΚΟΕΞΑΡΤΗΜΕΝΟΙ. Μολονότι πρόσφατη, η διάδοση των ναρκωτικών στις χώρες της περιοχής έχει αποκτήσει ήδη σοβαρές διαστάσεις. Τα περιορισμένα επίσημα στοιχεία μαρτυρούν τη συνεχή αύξηση των νεαρών ατόμων που καταγράφονται ως χρήστες ναρκωτικών: Στην Πολωνία, για παράδειγμα, το 1993 καταγράφηκαν 16.000 άτομα και το 1994 17.400. Στην Τσεχία, οι υπηρεσίες υγείας υπολογίζουν σε 200.000 τα τοξικοεξαρτημένα άτομα, από τα οποία το 37% είναι έφηβοι 15-19 ετών. Στην Ουγγαρία, από τους καταγραμμένους χρήστες ναρκωτικών ουσιών το 0,5% είναι παιδιά κάτω των 15 ετών και το 11% μεταξύ 16 και 19 ετών. Στη Ρωσία, οι σχετικές εκθέσεις μιλούν για 500.000 νεαρούς συστηματικούς χρήστες, ενώ στην Ουκρανία το 90% των χρηστών είναι νέοι κάτω των 30 ετών.

ΑΣΤΕΓΑ. "Η φτώχεια μαστίζει 75 εκατομμύρια ανθρώπους στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη, από τους οποίους τα παιδιά και οι έφηβοι βρίσκονται σε χειρότερη θέση. Οι κοινωνικές παροχές είναι ελάχιστες ή ανύπαρκτες και μειώνεται συνεχώς ο μέσος όρος ζωής. Στη Ρωσία τα περισσότερα παιδιά μένουν με ένα γονέα, ενώ μόνο στη Μόσχα τα άστεγα παιδιά αγγίζουν τις 60 χιλιάδες". (Ανακοίνωση της UNICEF, Γενεύη 15.11.1995).

ΔΙΑΒΗΤΙΚΑ. Οπου φτωχός κι η μοίρα του. Μιά από τις ανακοινώσεις του 3ου Πανευρωπαϊκού Συνεδρίου για τον διαβήτη -που διεξήχθη στην Αθήνα τον Μάρτιο του 1995- διαπίστωνε ότι η θεραπεία και η φροντίδα των παιδιών και των εφήβων στην Ανατολική Ευρώπη είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Και μέχρι τα άρρωστα παιδιά να φτάσουν οριστικά ως τον Καιάδα, βασανίζονται από διάφορες επώδυνες επιπλοκές στα μάτια και στα νεφρά.

ΠΡΟΣΦΥΓΟΠΟΥΛΑ. Οσο και να φαίνεται απίστευτο, χιλιάδες είναι οι μικροί πρόσφυγες που επιχειρούν μόνοι τους να ξεκινήσουν μια νέα ζωή στις δυτικοευρωπαϊκές χώρες. Μέσα σε ένα χρόνο για παράδειγμα, το 1993, 6.500 ήταν τα παιδιά 4 έως 16 ετών που έφθασαν μόνα τους στη Γερμανία από κάθε άκρη του πλανήτη. Ανάμεσά τους αρκετά ήταν τα παιδιά που προέρχονταν από τη Ρουμανία, καθώς και από χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Σύμφωνα με στοιχεία που έδωσε τότε στη δημοσιότητα η Κ. Γιάκομπσεν, υπεύθυνη του Ομοσπονδιακού Γραφείου για τους Αλλοδαπούς, μόνο στο Αμβούργο εντοπίστηκαν την ίδια χρονιά 2.500 παιδιά προερχόμενα από διάφορες χώρες να περιπλανιώνται στους δρόμους της πόλης προσπαθώντας να βρουν λίγη τροφή, κάποια πρόχειρη απασχόληση ή μια προσωρινή στέγη ("Ε", 20/4/94).

ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 1. "Ανάμεσα στους επιτιθέμενους εναντίον των προσφύγων ήταν και δεκάχρονα παιδιά που πετούσαν τούβλα στα τζάμια των αυτοκινήτων, με αποτέλεσμα να τραυματιστούν γυναίκες που προστάτευαν τα παιδιά τους. Ο αριθμός των τραυματιών δεν έχει γίνει ακόμη γνωστός. Το περιστατικό συνέβη κοντά στο Σίσακ στα σύνορα της Κράινα με την Κροατία και μόλις η αυτοκινητοπομπή είχε αρχίσει να κινείται" (Ασοσιέιτεντ Πρες, 9.8.1995).

ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 2. "Εζησα για να δω αυτόν τον πόλεμο, ο οποίος είναι ό,τι χειρότερο μου έχει συμβεί. Εχω δει εκτελέσεις, έχω νιώσει την πείνα και το φόβο. Ελπίζω ότι, όταν τελειώσει ο πόλεμος, δε θα χρειάζεται να κουβαλάω νερό. Ελπίζω να τελειώσω το σχολείο και να συναντήσω τους φίλους της παιδικής μου ηλικίας. Πιστεύω ότι κάποτε θα επιστρέψω στο σπίτι. Και όταν έρθει η ειρήνη, θα δουλέψω γι' αυτήν." (Γράμμα 13χρονου αγοριού από το Σαράγεβο προς τη συνάντηση του Ζάγκρεμπ "Γυναίκες και Ειρηνευτική Πολιτική", Νοέμβριος 1996).


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

"Children at risk in Central and Eastern Europe: Perils and Promises" (Economies in Transition Studies, Regional Monitoring Report, αρ. 4, έκδοση της Unicef, 1997). Οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες που επικρατούν τα τελευταία χρόνια σε 18 χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και οι σοβαρές επιπτώσεις τους στην ευάλωτη κατηγορία των παιδιών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα στοιχεία για τις αλλαγές που σημειώνονται στα συστήματα πρόνοιας κάθε χώρας, καθώς και τα στατιστικά δεδομένα που εικονογραφούν τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν τα παιδιά της περιοχής.

"Crisis in Mortality, Health and Nutrition" (στο ίδιο, αρ. 2, έκδοση Unicef, 1994). Οι τραγικές συνθήκες της μετάβασης στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης προσεγγίζονται μέσα από την αύξηση της θνησιμότητας και την επιδείνωση των δεικτών υγείας και διατροφής.

"Poverty, Children and Policy: Responses for a Brighter Future" (στο ίδιο, αρ. 3, έκδοση Unicef, 1995). Η περιγραφή των αλλαγών που υφίστανται τα παιδιά στις χώρες της περιοχής συνοδεύεται στη συγκεκριμένη έκθεση από προτάσεις για χάραξη πολιτικών που "θα επιτρέψουν μια μετάβαση με ανθρώπινο πρόσωπο". 

S. Golinowska κ.ά., "Children in difficult circumstances in Poland" (Innocenti Occasional Papers, Economic Policy Series, αρ. 57, έκδοση Unicef, 1996). Τα προβλήματα των παιδιών της περιοχής μέσα από το παράδειγμα της Πολωνίας.



ΔΕΙΤΕ

Μια ανεξάρτητη ζωή
(Ζamri, umri, voskresni!) του Βιτάλι Κανιέφσκι (1989). Ενα παιδί μεγαλώνει στη ρωσική ενδοχώρα, μέσα σε μια κοινωνία που οι πάντες είναι εχθροί των πάντων. Από τις πιο σκληρές κι απαισιόδοξες κινηματογραφικές αποτυπώσεις της παιδικής ηλικίας.

Λαμέρικα (Lamerika) του Τζάνι Αμέλιο (1994). Η Αλβανία της μετάβασης, της οικονομικής προσφυγιάς, του δυτικού ονείρου και της χαμένης παιδικής ηλικίας. Ταινία συγκλονιστική -και οπωσδήποτε από τις καλύτερες που έχουν γυριστεί για τα χρόνια που ακολούθησαν το `89' στην Ανατολική Ευρώπη.

(Ελευθεροτυπία, 14/9/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ