Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ 1945-46


Ποιον βοηθάει η βοήθεια;

1.   2. 

 
Η διπλή εκμετάλλευση

Στο κείμενο που ακολουθεί, ο οικονομολόγος και δικηγόρος Δημήτρης Μπάτσης, συγγραφέας του σημαντικού έργου "Η βαρειά βιομηχανία στην Ελλάδα" (εκδ. "Τα νέα βιβλία", 1947) αναλύει τους μηχανισμούς παράνομου πλουτισμού που συνδέθηκαν με την παραλαβή, κατεργασία και διανομή των εφοδίων της ΟΥΝΡΑ στη μεταπελευθερωτική Ελλάδα. Το κείμενο δημοσιεύτηκε με τα αρχικά του συγγραφέα στο περιοδικό "Ανταίος" (10 Μαίου 1946), το επιστημονικό περιοδικό της Αριστεράς που διηύθυνε ο Μπάτσης και το οποίο εκδόθηκε για να υποστηρίξει τη θέση περί βιωσιμότητας της ελληνικής οικονομίας. Ο Δημήτρης Μπάτσης συνελήφθη στην τελευταία φάση της υπόθεσης Μπελογιάννη και εκτελέστηκε με τους Ν. Μπελογιάννη, Η. Αργυριάδη και Ν. Καλούμενο στις 30 Μαρτίου 1952.


Είναι γνωστό ότι από την ημέρα που άρχισαν νάρχονται τα εφόδια της ΟΥΝΡΑ στη χώρα μας, άρχισε ταυτόχρονα αγώνας όλων των εμπορικών, τραπεζιτικών και βιομηχανικών συγκροτημάτων για τη χρησιμοποίησή τους σαν μέσου αύξησης του κεφαλαίου και της εξαγωγής μεγάλου υπερκέρδους. Είναι γνωστός ο αγώνας των βιομηχάνων να μετατρέψουν τη βιομηχανοποίηση των κλωστοϋφαντουργικών υλών σε επικερδέστατη επιχείρηση, όπου εκτός από το 'νόμιμο' κέρδος θα εισέπρατταν και διαφορά σε όφελός τους από το εικονικό ποσοστό της φύρας που ζητούσαν να κατακυρωθεί για κάθε μονάδα παραγομένου προϊόντος. Οι έμποροι επίσης ζητούσαν ανάλογες παραχωρήσεις και ωφελήματα για τη διαχείριση και πούληση των εφοδίων. [...] Τα πράγματα όμως πήραν την οριστική τους λύση από τον τρόπο που κανόνισε τα εκκρεμή ζητήματα η κυβέρνηση. [...]
Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει πρώτον: ότι παύει ουσιαστικά και αυτός ο υποτυπώδης κρατικός έλεγχος που υπήρχε. Δεύτερον: ότι ιδιοκτήτες των εφοδίων και πρώτων υλών γίνονται οι εμποροβιομήχανοι. Να σε τι μεταφράζεται το οικονομικό αυτό πραξικόπημα: Οι εμποροβιομήχανοι θα διαχειρίζονται και θα βιομηχανοποιούν με τον τρόπο που τους συμφέρει καλύτερα τα εφόδια και τις ύλες. Θα είναι ελεύθεροι να να διοχετεύουν τις ποσότητες εκείνες που θα τους εξασφαλίζουν άνετη πραγματοποίηση του κέρδους τους. Θα είναι ακόμα ελεύθεροι ν' αναμιγνύουν με δικές τους ύλες τις πρώτες ύλες της ΟΥΝΡΑ. Θα έχουν περιορισμό στην τιμή διάθεσης; Κι αν έχουν τέτοιο περιορισμό, η εξασφάλιση του κέρδους των θα είναι σίγουρη, γιατί θα πραγματοποιείται πολύ νωρίτερα από την αγορά (με τη φύρα, την απόκρυψη, την κλοπή στον υπολογισμό του κόστους, τα εξευτελιστικά ημερομίσθια). Αλλά το πιο σίγουρο τμήμα του μονοπωλιακού κέρδους θα εξασφαλιστεί γι' αυτούς 'έξω από την παραγωγή' σε βάρος του Δημοσίου και της κατανάλωσης (ουσιαστικά δηλαδή με πολλαπλάσια επιβάρυνση της τιμής των εφοδίων για τον καταναλωτή και φορολογούμενο λαό). Θα εξασφαλιστεί με τη συμφωνία εξόφλησης των πρώτων υλών με δόσεις με προκαταβολή μονάχα του 40% της αξίας τους από τους εμποροβιομήχανους στο κράτος. Το 60% της αξίας των πρώτων υλών θα πληρωθεί με το νομισματικό καθεστώς που θα ισχύει μετά αρκετούς μήνες. Κι όπως ξέρουμε, ο πληθωρισμός 'βάζει σφουγγάρι' στα χρέη του κεφαλαίου. [...]
Και ο κ. Μέιμπεν; Ο κ. Μέιμπεν πρέπει να ξέρει ασφαλώς ότι μια τέτοιας μορφής εκμετάλλευση της συμμαχικής βοήθειας 45 Εθνών αποτελεί παράβαση θεμελιώδους διατάξεως του Καταστατικού Χάρτου της ΟΥΝΡΑ, που ορίζει ρητά και κατηγορηματικά ότι απαγορεύεται η χρησιμοποίηση των εφοδίων της για προνομιακή ωφέλεια οικονομική ή πολιτική ορισμένης μερίδας του πληθυσμού και ότι η διανομή πρέπει να είναι δίκαιη και ίση στον πληθυσμό. Ο κ. Μέιμπεν το γνωρίζει αυτό και για να δικαιολογηθεί δηλώνει ότι η ανάθεση στο ιδιωτικό κεφάλαιο της κατεργασίας, διανομής κλπ. γίνεται με την προοπτική 'γενικού δελτίου' και επιτυχίας χαμηλότερου κόστους. [...]
Δεν είναι πολύς καιρός που ο κ. Μέιμπεν απειλούσε διακοπή της παροχής βοηθείας στην Ελλάδα εξ αιτίας των συνθηκών που είχαν δημιουργήσει οι ίδιοι κύκλοι του κεφαλαίου. Σήμερα δηλώνει ότι η χρησιμοποίηση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας θα 'ελαττώσει το κόστος'. [...] Αποτελεί ή δεν αποτελεί παράνομο πλουτισμό και αντίθετο προς τις αρχές του Καταστατικού Χάρτη της ΟΥΝΡΑ σε βάρος του συμμάχου Ελληνικού Λαού; Ναι ή όχι; [...]


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ

ΤΣΟΡΤΣΙΛ. Στις 27.2.1945 ο άγγλος ηγέτης είχε ήδη προδιαγράψει τα περιθώρια της ξένης βοήθειας: "Για την ανόρθωση της χώρας τους, οι Ελληνες δεν πρέπει να υπολογίζουν και τόσο πολύ στην αγγλική και αμερικάνικη βοήθεια". Πρωτοσέλιδο σχόλιο του "Ριζοσπάστη" (1.3.45) του δίνει τη δέουσα απάντηση: "Πώς είναι δυνατόν, έπειτα από τέτοια ολοκληρωτική οικονομική καταστροφή, η Ελλάδα να ανορθωθεί χωρίς γενναία ενίσχυση από τους μεγάλους εκείνους συμμάχους της, που τους βοήθησε ολόψυχα στην πιο κρίσημη γι' αυτούς ώρα του πολέμου; Γι' αυτό η δήλωση αυτή του κ. Τσόρτσιλ προκάλεσε θλίψη και ανησυχία σ' ολόκληρο τον ελληνικό λαό. Αξίωση της μαρτυρικής Ελλάδας είναι οι μεγάλοι σύμμαχοί της να τής παράσχουν άμεση και αποτελεσματική οικονομική βοήθεια".

ΧΙΤΕΣ. Ειδησάριο από τον "Ριζοσπάστη" (10.3.1945), δέκα μόλις μέρες μετά την υπογραφή της συνθήκης με την ΟΥΝΡΑ: "Χίτες και μπράβοι της Δεξιάς έκαναν επίθεση χθές στις 4 το απόγευμα κατά του γιατρού Τάκη Ραπίδη, που είχε πάει σαν αντιπρόσωπος της Κ.Ε του ΕΑΜ στα γραφεία του ΔΕΣ (τμήμα περίθαλψης ανταρτών, Καραγεώργη Σερβίας 8). Εκεί πήγε και συζήτησε με τον αρμόδιο διευθυντή και την Αμερικανίδα αντιπρόσωπο της Ούνρα για την περίθαλψη των Ελασιτών και την μεταφορά τους στα χωριά τους. Την ώρα που έβγαιναν μαζί με την αντιπρόσωπο της Ούνρα, του επιτέθηκαν μερικοί μπράβοι και τον χτύπησαν στο κεφάλι. Η αντιπρόσωπος της Ούνρα χτυπήθηκε κι αυτή".

ΣΟΒΙΕΤΙΚΟΙ. Την "πάλη των γραμμών" για την ΟΥΝΡΑ, μέσα στη διεθνή κοινότητα, εξηγεί ο καθηγητής Α. Βοσκρένσκι σε άρθρο του στο περιοδικό "Πόλεμος και Εργατική Τάξη": "Μερικοί πολιτικοί εκφράζουν τη γνώμη, ότι η 'βοήθεια' πρέπει να προλαβαίνει τον 'εμφύλιο πόλεμο', τις επαναστατικές μεταρρυθμίσεις στην Ευρώπη κ.λπ. Αλλοι κύκλοι θέλουν να χρησιμοποιήσουν τους πόρους της Ούνρα και την όλη βοήθειά της στους απελευθερωμένους λαούς της Ευρώπης, σαν πολιτικό όπλο! Κι όμως είναι φανερό πως το όλο έργο της παροχής βοήθειας πρέπει να γίνεται με τον αναγκαίο σεβασμό προς τις αρχές της Δημοκρατίας και της ανεξαρτησίας των εθνών. Δεν είναι μόνο ο ανθρωπισμός που οδήγησε ορισμένους κύκλους της Αμερικής και της Αγγλίας να οργανώσουν την Ούνρα, αλλά και καθαρά ρεαλιστικοί εμπορικοί υπολογισμοί".

ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΕΒΓΟΣ. Σε αναλυτικό κείμενο για την ανοικοδόμηση της χώρας (3.3.45), το κορυφαίο στέλεχος του ΚΚΕ επιμένει ότι πέρα από την ανάγκη για άφθονη και δωρεάν βοήθεια προς τους ανέργους και τους φτωχότερους, απαιτείται από το κράτος "να βάλει αμέσως σ' εφαρμογή τη φορολογία του κεφαλαίου και να δεσμεύσει αμέσως τις περιουσίες όλων όσοι πλούτισαν στον καιρό της κατοχής και όλων των δοσιλόγων. Να αναγκάσει τους βιομήχανους, που έχουν δυνατότητες να δουλέψουν, ν' ανοίξουν τα εργοστάσια και αν συνεχίσουν να δυστροπούν να τα επιτάξει το κράτος και να τα βάλει σε κίνηση το ίδιο".

ΒΙΟΜΗΧΑΝΟΙ. Ηδη από τις αρχές του Μαϊου 1945, τα σκάνδαλα με τη διανομή της βοήθειας διαδέχονται το ένα το άλλο: "Στις βιομηχανικές επιχειρήσεις της υφαντουργίας δόθηκε βαμβάκι από την Ούνρα με 220 δρχ. την οκά. Οι υφαντουργικές βιομηχανίες αντί να παράγουν άφθονο ύφασμα για λαϊκή κατανάλωση, χρησιμοποίησαν το βαμβάκι για να φτιάξουν υφάσματα πολυτελείας και κοστολογούσαν το βαμβάκι με 550 δρχ. την οκά!" (Ριζοσπάστης, 17.5.1945).

ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΕΣ. Στο έβδομο συνέδριό του που ολοκληρώθηκε στις 6 Οκτωβρίου 1945, το ΚΚΕ διατύπωσε τη γενική άποψη ότι "οι χορηγήσεις της ΟΥΝΡΑ εξατμίζονται με τη ρουσφετολογία, κατακλέβονται από τους βιομήχανους και δεν κανονίζονται με βάση ορισμένο πρόγραμμα ανοικοδόμησης". Με το ζήτημα ασχολήθηκε περισσότερο η "Απόφαση για το αγροτικό" του ίδιου συνεδρίου, όπου πολλά από τα αιτήματα σχετίζονταν με τις διανομές της ΟΥΝΡΑ. Ενδεικτικά: "Να αυξηθούν σε ικανοποιητικό βαθμό και σ' αναλογία με τις πόλεις οι διανομές τροφίμων, ειδών ιματισμού, υπόδυσης, φαρμάκων κλπ. εκ μέρους της ΟΥΝΡΑ. Να πάψει ο μεροληπτικός τρόπος που διατίθενται τα τρόφιμα της ΟΥΝΡΑ. Να συμμετέχουν στις επιτροπές κατανομών αιρετοί αντιπρόσωποι των συνεταιρισμών κατά διαμερίσματα και επαρχίες. Τα ζώα της ΟΥΝΡΑ να διατεθούν σε όσους έχουν πραγματική ανάγκη. Τα τρακτέρ που εισήχθησαν να διατεθούν αμέσως με τα ανάλογα υνιά στους συνεταιρισμένους αγρότες" ("Επίσημα Κείμενα", τόμος ΣΤ', σ. 78, 95-96, 110).

ΓΥΝΑΙΚΕΣ. Οπως προκύπτει από τον Τύπο της εποχής, οι διανομές ειδών δεν γνώριζαν μόνον "ημετέρους" και μη, αλλά ποίκιλλαν και κατά φύλο. Ενα παράδειγμα, αντλημένο από σχόλιο του περιοδικού "Ελληνίδες" (Απρίλιος 1945): "Από τη διανομή των υφασμάτων που θα γίνει στους δημόσιους υπαλλήλους τα υφάσματα που προορίζονται για τις γυναίκες εκτιμηθήκανε στις εξακόσιες προπολεμικές δραχμές, ενώ των αντρών σ' εννεακόσιες. Τι σημαίνει αυτό; Μήπως οι γυναίκες δεν έχουν ανάγκη να ντυθούν όπως κι οι άντρες; Η μήπως η εργασία που προσφέρει η γυναίκα καθημερινά δίπλα στον άνδρα συνάδελφό της αξίζει τα 2/3 της δικής του".

ΣΦΙΧΤΟΧΕΡΗΔΕΣ. Η κριτική που ασκήθηκε στις διανομές των ειδών της ΟΥΝΡΑ σε όλη τη διάρκεια του 1945 περιοριζόταν σε μεγάλο βαθμό στην πίεση των αρμόδιων ελληνικών αρχών να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων. Χαρακτηριστικό είναι το ακόλουθο σχόλιο του περιοδικού "Ανταίος": "Ο τύπος όλων των παρατάξεων έγραψε πως οι αποθήκες της ΟΥΝΡΑ είναι γεμάτες από διάφορα είδη - κυρίως ιματισμού. Για το λαό που πεινά και που γυρίζει γυμνός γεννάται το ερώτημα: Γιατί τα είδη αυτά δεν διανέμονται; Η κυβέρνηση, η Αγροτική Τράπεζα κι όποια άλλη αρχή διαχειρίζεται αυτά τα εφόδια πρέπει να δώσουν αμέσως εξηγήσεις, οφείλουν να δημοσιεύσουν λεπτομερή πίνακα των εφοδίων που εισήχθησαν από το εξωτερικό και βρίσκονται στη διάθεσή τους" (20/10/1945).


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Γιώργου Μαργαρίτη "Από την ήττα στην εξέγερση"
(Αθήνα 1993, εκδ. Ο Πολίτης). Εξαιρετική ανάλυση των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών της "βουβής" πρώτης περιόδου της Κατοχής (άνοιξη 1941 - φθινόπωρο 1942), μέσα στις οποίες εκκολάφθηκε η εθνική αντίσταση των επόμενων χρόνων.

Σταύρου Θωμαδάκη "Μαύρη αγορά, πληθωρισμός και βία στην οικονομία της κατεχόμενης Ελλάδας", στο συλλογικό "Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ενα έθνος σε κρίση" (Αθήνα 1984, εκδ. Θεμέλιο). Επισκόπηση της οικονομικής πολιτικής των κατοχικών αρχών και των καταστροφικών επιπτώσεών της όσον αφορά το επίπεδο ζωής του πληθυσμού. Ιδιαίτερη αναφορά στη ραγδαία αναδιανομή του εισοδήματος ως αποτέλεσμα της μαύρης αγοράς.

Angeliki Laiou-Thomadakis "The politics of hunger: economic aid to Greece, 1943-45" (Journal of thw Hellenic Diaspora, vol.VII/no.2, 1980). Η πολιτική διάσταση της οικονομικής βοήθειας και του έργου των ανθρωπιστικών συμμαχικών οργανισμών, με βάση τα αρχεία του αμερικανικού ΟSS.

Κ. Βαρβαρέσου "Απολογισμός και κριτική της οικονομικής πολιτικής των τελευταίων ετών" (περ. Η Νέα Οικονομία, αρ. φ. 7, Μάιος 1947). Απαντώντας στον πρώην Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδας Αλ. Διομήδη, ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και αρμόδιος για το χειρισμό της ξένης βοήθειας αναλύει την ευθύνη των βιομηχάνων στην αποτυχία του προγράμματος.

John Coppock "Η συμβολή της UNRRA στην ελληνική οικονομία" (περ. Η Νέα Οικονομία, αρ. φ. 1, Νοέμβριος 1946). Κριτικός απολογισμός του έργου της UNRRA από έναν οικονομικό σύμβουλο της οργάνωσης.


ΔΕΙΤΕ

Ο Δράκος
του Νίκου Κούνδουρου (1955). Η Ελλάδα της ξένης βοήθειας την επαύριο της Κατοχής και του εμφυλίου, στη μοναδική ταινία της εποχής που προσπαθεί -έστω και μέσα από συμβολισμούς- να μιλήσει για λογαριασμό της κοινωνικής βάσης των ηττημένων.

Ο θίασος του Θόδωρου Αγγελόπουλου (1975). Οδοιπορικό στην ταραγμένη δεκαετία του '40, δομημένο με βάση το μύθο των Ατρειδών. Η ελληνική τραγωδία -από τη λιμοκτονία της Κατοχής στην αντίσταση κι από κεί στο δεύτερο αντάρτικο και την ήττα- αποτυπωμένη για πρώτη φορά με σαφήνεια σε κινηματογραφικό έργο.

(Ελευθεροτυπία, 22/6/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ