ΤΟ ΜΑΥΡΟ ΄97


Με τα μάτια των ξένων

1. /  2. 


Στα χαρακώματα του Βελεστίνου


Ο ήλιος έκαιγε. Καμιά άλλη μέρα τούτου του σύντομου πολέμου η λάμψη του δεν υπήρξε τόσο έντονη και η ζέστη τόσο αποπνικτική. Οι άνδρες κουλουριάζονταν στα χαρακώματα με το κεφάλι στην υγρή γη, κοντανασαίνοντας βαριά, ενώ τα κύματα της ζέστης χόρευαν γύρω τους τρεμουλιαστά, κάνοντας την πεδιάδα αποκάτω να τρεμοπαίζει σαν κινηματογραφική εικόνα.
Κάθε τόσο ανασηκωνόταν ένας αξιωματικός, ερευνούσε τη μεγάλη πεδιάδα σκιάζοντας τα μάτια με τα χέρια, και κάτι τους φώναζε. Κι εκείνοι επέστρεφαν γρήγορα στο χαράκωμα και κάθονταν στο ένα γόνατο. Με την κραυγή που ακολουθούσε πυροβολούσαν τέσσερις ή πέντε φορές βιαστικά αλλά ήρεμα. Ύστερα, μόλις άκουγαν τη σφυρίχτρα του αξιωματικού χαλάρωναν και πάλι, έπιαναν το τσιγάρο που είχαν αφήσει καταγής κι άρχιζαν να καθαρίζουν τα τουφέκια τους με ένα βρώμικο κουρέλι. Κάτω στην πεδιάδα δεν υπήρχε τίποτε για να πυροβολήσουν, εκτός από τις μεγάλες σκιές που έριχναν τα σύννεφα (...). Σε κάποιες μεριές διακρίναμε κάτι τετράγωνες σκοτεινές κηλίδες που μπορεί να ήταν θάμνοι και πιο κοντά μας βλέπαμε μακρές λουρίδες φρέσκιας γης, από όπου φαινόταν να δραπετεύει η άχνα σε μικρές τουλούπες. Εκείνο όμως που μας εντυπωσίαζε περισσότερο από τη μάχη που παρακολουθούσαμε ήταν η ποσότητα των φυσιγγίων που οι έλληνες στρατιώτες έριχναν στο κενό και το γεγονός ότι είχαν αρχίσει να πυροβολούν σε τόσο μεγάλη ακτίνα ώστε, προκειμένου να κερδίσουν σε ύψος, είχαν τοποθετήσει το κοντάκι του όπλου κάτω από τη μασχάλη και όχι στον ώμο. (...)
Οι νεκροί προσέφεραν αξιοπρέπεια στις πράξεις των υπολοίπων, τις έκαναν να μοιάζουν ευγενείς, αν και από μια άλλη οπτική γωνία τούς αφαιρούσαν κάθε νόημα. Γιατί ο θάνατός τους δεν απoδείκνυε τίποτε. Ανδρες που θα μπορούσαν να είχαν γλιτώσει στα χαρακώματα, αλλά σκοτώθηκαν από τη βουβή τύχη. Δεν γινόταν επιλογή των πιο ακατάλληλων. Ο θάνατος έμοιαζε να κατευθύνεται από μια άλογη σύμπτωση. Ενας ορισμένος αριθμός από οβίδες και σφαίρες περνούσε μέσα από ένα συγκεκριμένο χώρο και άνδρες με διαφορετικό όγκο κατείχαν αυτό το χώρο σε διαφορετικά σημεία. Αν συνέβαινε να βρίσκονται στη διαδρομή μιας σφαίρας σκοτώνονταν και περνούσαν στην αιωνιότητα, αφήνοντας πίσω τους σύζυγο και παιδιά να τους θρηνούν. "Ο πατέρας πέθανε εκτελώντας το καθήκον του", θα πουν αυτά τα παιδιά. Στην πραγματικότητα όμως ο πατέρας πέθανε επειδή έτυχε να στέκεται όρθιος τη λάθος στιγμή ή επειδή γύρισε να ζητήσει σπίρτο από εκείνον που βρισκόταν δεξιά του και δεν στράφηκε προς τα αριστερά, εκθέτοντας τον όγκο των εκατό του κιλών στην πορεία μιας σφαίρας που έριξε κάποιος που δεν τον ήξερε και που δεν τον είχε σημαδεύσει. (...) Ο άνδρας που βρισκόταν δίπλα μου έτυχε να κινηθεί κάποια στιγμή για να βάλει σφαίρες στο γεμιστήρα του την ίδια ακριβώς ώρα που η σφαίρα που διεκδικούσε το χώρο του περνούσε πάνω από τον γερμένο του ώμο. Ετσι, ο άνθρωπος αυτός δεν σκοτώθηκε, αλλά θα ζήσει άλλα εξήντα χρόνια και θα κάνει πολύ καλό ή πολύ κακό. Κάποιος άλλος στο ίδιο χαράκωμα κάθησε να καθαρίσει το τουφέκι του και την ώρα που σήκωνε το χέρι η σφαίρα τον βρήκε στα πνευμόνια. Αν δεν είχε καθαρίσει το όπλο, τότε κατά πάσα πιθανότητα θα ήταν τώρα στην Αθήνα ζωντανός, θα καθόταν στο καφενείο και θα αναπολούσε τον πόλεμο. Κοιταγμένο από αυτή την πλευρά, το παιχνίδι του πολέμου μοιάζει τόσο ιδιότροπο όσο κάθε τυχερό παιχνίδι και τόσο απρόσωπο όσο η ρουλέτα του Μόντε Κάρλο. Σε τούτο το παιχνίδι, ο γενναίος άνδρας δεν πέθανε επειδή ήταν γενναίος, αλλά επειδή ήταν άτυχος. Ο ηλίθιος και ο φιλόσοφος είναι ίσοι στα ζάρια. Και αυτοί οι άνδρες που παίζουν το θάνατο στα ζάρια μού κινούσαν πραγματικά την περιέργεια, γιατί, αν κι έπαιζαν στα ζάρια ένα τόσο υψηλό στοίχημα, το έκαναν ανέμελα, χωρίς ενδοιασμούς και δίχως να δείχνουν ότι εκτιμούν τη σοβαρότητα του παιχνιδιού.


Ρίτσαρντ Χ. Ντέιβις
("With the Greek soldiers", Harper's New Monthly Magazine, Νοέμβριος 1897)



ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ


ΣΤΙΒΕΝ ΚΡΕΪΝ. Ο γνωστός συγγραφέας του "Κόκκινου σήματος της παλικαριάς" έκανε το ντεμπούτο του σαν πολεμικός ανταποκριτής στο θεσσαλικό μέτωπο του 1897. Οι συνάδελφοί του δεν τον έβλεπαν με ιδιαίτερα καλό μάτι. Οχι μόνο είχε μπεί στο σινάφι χάρη στη συγγραφική ικανότητά του να περιγράφει ζωντανά έναν πόλεμο που δε γνώρισε ο ίδιος (τον αμερικανικό εμφύλιο), αλλά και στην Ελλάδα ουδέποτε πλησίασε τα πεδία των μαχών. Σύμφωνα με τον ιστορικό Φίλιπ Νάιτλι ("The first casualty", Λονδίνο 1975, σ.56), μια επιπλέον μομφή αφορούσε το εξεζητημμένο ύφος του: "Η βροντή από το τουφεκίδι ήταν τρομερή. Ηταν πιo εντυπωσιακή από τη βουή του Νιαγάρα και λεπτότερη από κεραυνό ή κατολίσθηση... Ηταν ο πιo όμορφος ήχος που άκουσα στη ζωή μου. Αυτή είναι μια από τις οπτικές γωνίες του θέματος. Μια άλλη, θα μπορούσε να είναι αυτή των ανδρών που πέθαναν εκεί".

ΠΕΙΘΑΡΧΗΜΕΝΟΙ. Θετικές ήταν οι εντυπώσεις του Φρέντερικ Πάλμερ από τον ελληνικό στρατό στη Λάρισα, πριν την υποχώρηση. "Σε πολλούς στρατιώτες είχε επιτραπεί να κυκλοφορούν στους δρόμους οπλισμένοι. Παρόμοια απουσία πειθαρχίας στη Δ.Ευρώπη θα σήμαινε νυχτερινούς καυγάδες και απώλειες. Ομως πιστεύω ότι κανένας `διαπληκτισμός' σε λαρισινό κρασοπουλιό δεν είχε μοιραίο αποτέλεσμα. Ο μόνος μεθυσμένος που είδα στη Λάρισα ήταν ένας Ιταλός εθελοντής. Ο μικροκαμωμένος Ελληνας στρατιώτης ήταν τόσο απαλλαγμένος από φαυλότητα και κακές συνήθειες, όση δύναμη του έλειπε. Μοναδική του υπερβολή ήταν μιά φυλετική ψύχωση που τον έκανε να πιστεύει ότι είναι ικανός να σκοτώσει μιά εκατοστή Τούρκους, ακόμη κι αν δεν ήξερε ούτε πώς λειτουργεί ο μηχανισμός του όπλου του" (The Forum, 11.1897).

ΠΑΛΗΚΑΡΑΔΕΣ. Το αντίθετο συνέβαινε, σύμφωνα με τον ίδιο δημοσιογράφο, με τους μισθοφόρους "Σταυραετούς" της Εθνικής Εταιρείας, "περίπου 1000 αμφίβολους χαρακτήρες": "Σπαταλούσαν τα πυρομαχικά τους πυροβολώντας για στοιχήματα και θρυματίζοντας τους μονωτές των τηλεγραφόξυλων. Βλέποντας ότι τα στρατεύματά της γίνονται γρήγορα ανεξέλεγκτα, η Εθνική Εταιρεία αποφάσισε να αναγκάσει τον εχθρό να κάνει αυτό που αυτή ήθελε. Ετσι ένα πρωί, όσοι από τους άτακτους δεν είχαν ακόμη λιποτακτήσει, πέρασαν τα σύνορα (...) Ούτε ένας Μακεδόνας ή Αλβανός δεν ξεσηκώθηκε σε ανταπόκριση της κίνησής τους".

ΕΛΛΗΝΑΡΑΔΕΣ. Κατόπιν εορτής, ακόμα κι ο εξ απορρήτων του βασιλιά Γεωργίου, δημοσιογράφος Χένρι Νόρμαν, δε διστάζει να ρίξει την ευθύνη της καταστροφής στους υπερπατριώτες: "Το βασικό κινητήριο πνεύμα της Εθνικής Εταιρείας, ένας τραπεζίτης από το Κάϊρο, πήγε στη Λάρισσα κι οργάνωσε την προέλαση. Αφού το έκανε, επέστρεψε στο γραφείο του. Ελπίζω να είναι ικανοποιημένος με το αποτέλεσμα" ("The wreck of Greece", Scribner's Magazine 10.1897).

ΦΙΛΕΛΛΗΝΕΣ. "Στο μεγαλύτερο μέρος τους, οι Γαριβαλδινοί ήταν Ιταλοί προχωρημένων πολιτικών απόψεων, που είχαν έρθει να πολεμήσουν για μιάν ιδέα", γράφει σε ανταπόκρισή του ο άγγλος ταγματάρχης Κάλγουελ, που συνταξίδεψε με ένα νεοαφιχθέντα λόχο τους από τον Πειραιά ώς την Αγ.Μαρίνα. "Ομως το σώμα περιλάμβανε ένα βρετανικό κι ένα γαλλικό απόσπασμα, και τα άτομα που τα απαρτίζαν δεν ήταν λιγότερο ενδιαφέροντα, γιατί είχαν έρθει να πολεμήσουν για τη χαρά της μάχης" ("A glimpse of thw late war", 8.1897).

ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ. Στο μνημόσυνο υπέρ των πεσόντων ξένων του ελληνοτουρκικού πολέμου, ο Παλαμάς απήγγειλε ποίημά του με τίτλο "Χαιρετισμός των νεκρών φιλελλήνων". Παραθέτουμε σύντομο απόσπασμα: "Ω παλληκάρια αλλόγλωσσα κι αλλόφυλα και ξένα,/ αλλά σαν απ' των σπλάχνων μας τα σπλάχνα φυτρωμένα! / Απ' τα νερά της Μεσογείου 'ς τα κύματα του Αδρία/ κι από του Πίνδου τα έλατα στων Αλπεων τα χιόνια/ πέρα ώς τη χώρα της κιτριάς και ώς τη χρυσή Ιταλία/ και ως του παγοστεφάνωτου Βοριά τα μεγαλεία/ τα ονόματά σας ο τρανός ο αντίλαλος ας φέρη,/ ω ξένοι, απ' της Ελλάδας σας ολόφεγγο το αστέρι".

ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΛΑΣ. Λιγότερο ενθουσιώδεις υπήρξαν οι εντυπώσεις του νεαρού ευπατρίδη ανθυπολοχαγού, που υπηρέτησε στην άκαπνη "παρθένο πυροβολαρχία" του πρίγκηπα Νικολάου και ήρθε σε επαφή με τους φιλέλληνες εθελοντές κατά τη φυγή του, μέσω θαλάσσης, από την Αγ.Μαρίνα Φθιώτιδας: "Επεβιβάσθημεν του `Βυζαντίου', υπερπλήρους ήδη προσφύγων, στρατού και Γαριβαλδινών", γράφει στο σημειωματάριό του. "Ταραχωδέστατοι τωόντι αυτοί οι άνθρωποι · όπου είναι αυτοί, εκεί και φωνή και καβγάς και βρώμα κλπ" (Ναταλίας Π. Μελά "Παύλος Μελάς", Αθήνα 1964, σ.122).

AΦΙΛΟΞΕΝΟΙ. "Με λιγοστές -αν υπάρχουν κι αυτές- εξαιρέσεις, οι ξένοι δημοσιογράφοι που κατέφθασαν πρόσφατα στην Ελλάδα ήταν αρχικά θετικά προδιατεθειμένοι για την ελληνική υπόθεση", ισχυρίζεται στο Fortnight Review ο Μπένετ Μπάρλεϊ ("The Greek war, as I saw it", 7.1897). "Ομως ο γλυκομίλητος Ελληνας ξεσκεπάστηκε, κι εκείνοι που ήθελαν να ευλογήσουν ανακάλυψαν πως έπρεπε να καταδικάσουν. Δεν ήταν μόνο η απέχθειά τους για την απόλυτη ανικανότητα, την αερολογία και δειλία της μεγάλης πλειοψηφίας των Ελλήνων αξιωματικών. Ούτε ότι είδαν πως ο στρατός ήταν ανοργάνωτος και σύμπασα η τάξη των αξιωματούχων εκπληκτικά ασυνείδητη. Αλλά ότι ο συνηθισμένος ιθαγενής, ακόμα και με τη χώρα του κάτω από την πιο τρομερή πολεμική πίεση, δεν παρέλειπε καμιά ευκαιρία να κοροϊδέψει και να εξαπατήσει. Κατά προτίμηση, θήραμά του ήταν οι ξένοι. Το γεγονός ότι πολλοί απ' αυτούς ήταν εθελοντές, που είχαν έρθει να δώσουν από το υστέρημά τους και ν' αγωνιστούν για την Ελλάδα, δεν τον συγκινούσε".

ΦΙΛΟΞΕΝΟΙ. Εντελώς διαφορετικές είναι οι εκτιμήσεις του σκωτσέζου εθελοντή Τζόκ Χέρμπερτ, που τραυματίστηκε σοβαρά στη μάχη του Δομοκού: "Ο ελληνικός λαός έκανε τα πάντα για να μας δείξει πόσο εκτιμούσε τις υπηρεσίες μας -τόσο στην Αθήνα όσο και στο πεδίο της μάχης. Οι Ελληνες στρατιώτες, αξιωματικοί και άντρες, ήταν πάντοτε έτοιμοι να μοιραστούν και την τελευταία σταγόνα κρασί ή νερό μαζί μας (...) Σε κάθε μάχη, το αγγλικό τμήμα είχε ένα πόστο κινδύνου και τιμής" (Goodwill, 9.1898).

ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Richard Harding Davis "With the Greek soldiers"
(Harper's New Monthly Magazine, Νοεμβ.1897). Ο πατέρας του πολεμικού ρεπορτάζ καταθέτει τη μαρτυρία του από τον πόλεμο του '97, στα μέτωπα τόσο της Ηπείρου όσο και της Θεσσαλίας.

Μarcel Lami " La debandade. Souvenirs d' un volontaire inutile" (Παρίσι 1899, Editions de la Revue Blanche). Αναμνήσεις ενός γάλλου γαριβαλδινού που δεν κατάφερε να πολεμήσει. Γραφικές πινελιές από τη Βαβέλ των ξένων εθελοντών και την αδυναμία επικοινωνίας με τον ιθαγενή περίγυρό τους.

Paul Mollin "A travers la Thessalie. Impressions d' un philhellene en 1897" (Αθήνα 1897, εκδ. Imprimerie Anastis Constantinidis). Ολιγοσέλιδο φυλλάδιο με τις εν θερμώ εντυπώσεις ενός γάλλου γαριβαλδινού από την κατάρρευση του ελληνικού στρατού στη Θεσσαλία.

Luis Fuster "Guerre Greco-Turque. Journal d'un volontaire" (Μονπελιέ 1897, εκδ. Charles Boem). Ημερολογιακή καταγραφή της ίδιας ιστορίας από έναν ακόμα φιλέλληνα εθελοντή, σε μεγαλύτερη έκταση και με περισσότερες λεπτομέρειες.

Henry Norman "The wreck of Greece" (Scribner's Magazine, Οκτ.1897). Ο εξ απορρήτων του Γεωργίου του Α', ανταποκριτής της λονδρέζικης Daily Chronicle κι εμπνευστής της βοήθειας του αγγλικού κοινού προς τους Ελληνες τραυματίες, επιχειρεί έναν απολογισμό της καταστροφής.

Frederick Palmer "How the Greeks were defeated" (The Forum, Νοεμβ.1897). Λεπτομερής παρουσίαση του πολέμου και προσπάθεια ανάλυσής του, από έναν αυτόπτη βρετανό ανταποκριτή.

"Experiences and reminiscences of Jock Herbert" (Goodwill, Σεπτ.1898). Η προσωπική τραγωδία ενός σκωτσέζου γαριβαλδινού που τραυματίστηκε σοβαρά στη μάχη του Δομοκού.

Mayor C.E.Callwell "A glimpse of the late war" (Blackwood's Edinburgh Magazine, Αυγ.1897). Μια στρατιωτική -αλλά καθόλου στεγνή- ματιά πάνω στην τελευταία φάση του ελληνοτουρκικού πολέμου.

Κούλας Ξηραδάκη, "Οι γυναίκες στον ατυχή πόλεμο του 1897" (Φιλιππότης, Αθήνα 1994). Μοναδική αναφορά στο ρόλο των γυναικών στον πόλεμο του 1897, ο οποίος, αν και σημαντικός, ουδόλως έχει απασχολήσει την ιστοριογραφία.


ΔΕΙΤΕ

La guerre en Grece
του Ζόρζ Μελιές (1897). Ντοκιμαντερίστικη αναπαράσταση του ελληνοτουρκικού πολέμου, γυρισμένη -φυσικά- στη Γαλλία.


(Ελευθεροτυπία, 4/5/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ