ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΤΟΠΟΥΣ


Οι φυλές των προσκυνητών

1. /  2. 


Ο προσκυνητής των 5 ηπείρων


Κάθε πιστός μουσουλμάνος θεωρεί υποχρέωσή του να επισκεφθεί την ιερή Καάμπα στη Μέκκα της Σαουδικής Αραβίας τουλάχιστον μια φορά στη ζωή του. Ο Ροζέ Γκαροντί ασπάστηκε τον ισλαμισμό το 1982, στα 70 του. Βιαζόταν, λοιπόν, να εκπληρώσει την υποχρέωσή του. Αναδημοσιεύουμε αποσπάσματα από τις αναμνήσεις του για το προσκύνημα του 1986, τα οποία παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, εφόσον ο γνωστός γάλλος συγγραφέας έχει προλάβει να μεταπηδήσει από το σταλινισμό στο χριστιανισμό και έχει φλερτάρει ελαφρώς με το βουδισμό. Ισως επειδή κι ο ίδιος διαισθάνεται ότι μπορεί την επομένη να προσηλυτιστεί σε κάποιο άλλο δόγμα, ο Γκαροντί δίνει στο "προσκύνημα" μια πανθρησκευτική μορφή.

Εκατοντάδες χιλιάδες μουσουλμάνοι φθάνουν για το προσκύνημα που ξεκινά σε τρεις μέρες. Ηδη από το ξενοδοχείο φοράω το "Ιχράμ", το οποίο είναι υποχρεωμένος να φέρει κάθε προσκυνητής κατά τη διάρκεια του εξαγνισμού: μια ποδιά από λευκό ύφασμα που περιβάλλει τους γοφούς, ένα μαντίλι ριγμένο πάνω στους ώμους.
Στα πεζοδρόμια της Μέκκας συνωθούνται άντρες και γυναίκες από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα και ψάχνουν μια σκιερή γωνιά, δίπλα σ' ένα καμιόνι, σε μια γέφυρα ή σ' ένα βράχο των κοντινών λόφων.
Το μπερδεμένο πλήθος μπαίνει στον περίβολο του τεμένους: ένα μοναδικό λευκό άνθος με τον ύπερο της Καάμπα, ντυμένο με χρυσοποίκιλτο μαύρο βελούδο. Από την ανώτερη κιονοστοιχία, στις δύο η ώρα το πρωί, παρατηρώ αυτό το νεφέλωμα. Από εδώ δεν είναι δυνατόν να διακρίνεις πρόσωπα, παρά μόνο το πλήθος που διαρκώς αυξάνεται. Μέσα στη νύχτα, εξαφανίζεται το σχήμα του τεμένους. Μένει μόνο το φως: το διπλό στεφάνι, κάτω, και οι λάμπες που αστράφτουν σαν χρυσαφένιες σταγόνες πάνω στα μάρμαρα.
Κι αυτός ο τροχός που γυρίζει, αυτός ο τροχός.
Δεν είναι δυνατόν να αντισταθούμε σ' αυτό τον ίλιγγο, δεν είναι δυνατόν να μην αναμιχθούμε στο λαό της Εξόδου. Μόλις βυθιζόμαστε σ' αυτό το χείμαρρο ξεσπά η Εξοδος όλων των λαών της γης, που έχουν έρθει με τη δύναμη των αιώνων για να ανανεώσουν το συμβόλαιο του Αβραάμ με το Θεό του.
"Λαμπαϊκ, Αλαχούμα, Λαμπαϊκ."
"Ηρθα, Θεέ μου, ήρθα."
Κάτω από τους προβολείς, η τεράστια μαρμάρινη αυλή θυμίζει ένα παγοδρόμιο, λευκό και διάφανο.
Κέντρο του κόσμου και καρδιά της ύπαρξης για ένα δισεκατομμύριο μουσουλμάνων, ο πέτρινος κύβος, ακίνητος κινητήρας της έλξης στον ανθρώπινο γαλαξία, είναι ο άξονας αυτού του τροχού που γυρίζει με φορά αντίστροφη από τους δείκτες του ρολογιού. Μοιάζει σαν να επιχειρούμε όλοι μαζί να επιστρέψουμε κόντρα στο ρεύμα της ιστορίας, για να ανακαλύψουμε την πηγή: τον Μωάμεθ, τον Ιησού, τον Μωυσή, και -τέλος- τον Αβραάμ, ο οποίος - σύμφωνα με το Κοράνι- κατασκεύασε την Καάμπα.
Το προσκύνημα δεν είναι μόνο η εικόνα της κοινότητας του Ισλάμ, αλλά και το σύμβολο του εσωτερικού ταξιδιού προς το κέντρο του εαυτού μας. Η στιγμή που κρίνουμε τη ζωή μας, από μια σκοπιά πέραν της ζωής. Η προσευχή, όπου μνημονεύουμε το Θεό, είναι η στιγμή που υψωνόμαστε υπεράνω των καθημερινών μας προβλημάτων. 
Η στιγμή της ρήξης.
Η ώρα που αρχίζουμε την πορεία.
Αυτός που οδηγεί την προσευχή μας είναι ο Ισάμ Ατάρ. Εικόνα της θυσίας και της αγιότητας, αυτός ο παλιός αρχηγός των Αδελφών μουσουλμάνων στη Συρία έχει γίνει στόχος των εξουσιών: oι δολοφόνοι που δεν τον βρήκαν σκότωσαν τη γυναίκα του. Σήμερα διευθύνει μια από τις πιο ζωντανές και πιο μεγάλες μουσουλμανικές κοινότητες της Ευρώπης, στη Γερμανία, στο Εξ Λα Σαπέλ. Ακολουθώ την προσευχή του Ισάμ Ατάρ, οι κινήσεις μου συνδέονται με τις δικές του στην αλληλεγγύη ενός σώματος. Κοινωνώ με τις μεταβολές των βουνών, τα κύματα της θάλασσας, τις κινήσεις του σταριού.
Η προσευχή δεν μας ενώνει μόνο με τη φύση και με τον κόσμο, αλλά με την ανθρωπότητα ολόκληρη: τα "κίμπλας" όλων των τζαμιών του κόσμου σχηματίζουν γύρα από την Καάμπα ομόκεντρους κύκλους που συμβολίζουν την υπέρτατη ενότητα.


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΙ ΤΟΥΡΙΣΤΕΣ. Οι τουρίστες της ειδικής αυτής κατηγορίας αποφεύγουν να ταξιδέψουν μόνοι. Πρόσφατες μελέτες για τους τρόπους μετάβασης σε Λούρδη, Φάτιμα και Λορέτο, καθώς και σε προσκυνήματα των ΗΠΑ, του Καναδά και της Ινδίας, δείχνουν ότι οι ταξιδιώτες προσκυνητές μετακινούνται στις περισσότερες περιπτώσεις ομαδικά. Οπως προκύπτει από δείγμα 1.537 προσκυνητών, μόνο το 11% είχαν επιλέξει να ταξιδέψουν μόνοι. Το 65% ταξίδευαν με μέλη της οικογένειάς τους, 12% με φίλους και 12% με οργανωμένα γκρουπ. Ενα διαφορετικό δείγμα αποτελούμενο αποκλειστικά από προσκυνητές της Λούρδης έδειξε μεγαλύτερη αναλογία οργανωμένων ταξιδιών, ανεβάζοντας το ποσοστό τους στο 29%.

ΤΑΞΙΔΙΩΤΙΚΟΙ ΠΡΑΚΤΟΡΕΣ. Τα θρησκευτικά ταξίδια οργανώνονται από διαφορετικούς κατά θρησκεία φορείς. Στον χριστιανικό κόσμο, τα γκρουπ των προσκυνητών οργανώνονται συχνά από τις ίδιες τις εκκλησίες, τις ενορίες, τις νεανικές θρησκευτικές οργανώσεις ή τα εκκλησιαστικά σχολεία. Στον ινδουιστικό, αντίθετα, οι θρησκευτικές εκδρομές οργανώνονται περισσότερο από εργοστάσια και κυβερνητικούς φορείς. Υπάρχουν βεβαίως και πρακτορεία ειδικευμένα στον οργανωμένο θρησκευτικό τουρισμό. Η μεγαλύτερη γερμανική επιχείρηση αυτού του είδους είναι το "Βαυαρικό Προσκυνηματικό Πρακτορείο" που από το 1950 έως το 1992 διοργάνωσε 6.000 θρησκευτικά ταξίδια και εξυπηρέτησε 600.000 προσκυνητές.

ΤΑΞΙΔΕΥΤΕΣ. Ο συνολικός αριθμός των θρησκευτικών μετακινήσεων στον κόσμο ανερχόταν στις αρχές της δεκαετίας του '90 σε περισσότερα από 220 εκατομμύρια ταξίδια το χρόνο. Από αυτά, 150 περίπου εκατομμύρια (περίπου 70% του συνολικού αριθμού) αφορούν ταξίδια χριστιανών. Τα ταξίδια των ινδουιστών ανέρχονται σε 20-30 εκατομμύρια, ενώ μουσουλμάνοι, βουδιστές, και άλλοι δεν υπερβαίνουν τα 40 εκατομμύρια. Περίπου 40 εκατομμύρια χριστιανοί (περισσότερο από το 25%) κατευθύνονται σε είκοσι σημεία προσκυνήματος της θρησκείας τους, ενώ πάνω από δέκα εκατομμύρια μουσουλμάνοι επιλέγουν έναν από δεκαπέντε ιερούς τόπους της δικής τους πίστης.

ΜΠΟΥΦΕΔΕΣ. Από πασχαλινό πρόγραμμα λαϊκού ταξιδιωτικού γραφείου, αντιγράφουμε το διαιτολόγιο της Μεγάλης Παρασκευής, ειδικά για θεοσεβούμενους: "Περιγραφή νηστίσιμου μπουφέ: Κρύα: Λάχανο, μαρούλι, καρότο, κρεμμύδι, ριζοσαλάτα, ταραμοσαλάτα, πατατοσαλάτα, ντομάτα, φασόλια ξερά, ντολμαδάκια, ελιές, πίκλες, αγγούρι, κάπαρη, ρίγανη, πατζάρια. Ζεστά: μπιφτέκι από μαλακοειδή, χταπόδι, καλαμαράκια, σουπιές, σπανάκι, μακαρόνι κοφτό, πατάτες, ντομάτες γεμιστές, πιπεριές γεμιστές, αγγινάρες πολύτα (sic). Επιδόρπιο: χαλβάς με σιμιγδάλι, χαλβάς τυποποιημένος, φρουτοσαλάτα, φρούτα εποχής".

ΧΑΡΜΟΛΥΠΗΜΕΝΟΙ. "Τελειώνει η λειτουργία και σε καταλαμβάνει ένα αίσθημα χαρμολύπης. Χαίρεται η ψυχή σου με όσα άκουσε, μ' εκείνες τις υπέροχες καταβασιές και τους άλλους ύμνους της Γέννησης, και λυπάται που πήραν τέλος. Σε παρηγορεί, ωστόσο, η σκέψη ότι δεν θ' αργήσεις να βρεθείς και πάλι σε ακολουθία. Ευλογημένος τόπος, αγιασμένο βουνό, το περιβόλι της Κυρίας Θεοτόκου. Μετά την τράπεζα με ποικιλία ψαριών, που είναι μαγειρεμένα με διάφορους τρόπους για το αιδέσιμο της ημέρας και συνοδεύεται από γλύκισμα, μαζευόμαστε στο αρχονταρίκι, όπου καίει η πυροστιά κι έχει ζέστη. Οι αδελφοί ψήνουν κάστανα..." (Από την "Οδοιπορία στο Αγιο Ορος", του Ι.Μ. Χατζηφώτη, "Ιρις", 1993).

ΧΙΩΤΕΣ. Ζήλεψαν φαίνεται, το τουριστικό θαύμα που γνωρίζει το γειτονικό νησί της Μυτιλήνης με τη Μονή του Αγίου Ραφαήλ, και οι άνθρωποι της Δημοτικής Επιτροπής Τουρισμού της Χίου εξέδωσαν το δικό τους προσκυνηματικό οδηγό. "Χίος: το αγιονήσι", επιγράφεται: "Είναι τόπος ιερός και αγιασμένος από τη ζωή και τα θαύματα 22 τοπικών αγίων. Οι μάρτυρες με το αίμα τους πορφύρωσαν τα χώματα, στόλισαν τους ερημικούς τόπους και τις γραφικές βουνοπλαγιές του με τα αιώνια μνημεία των Μοναστηριών και των Εκκλησιών (...) Η επίσκεψη στο νησί και ιδιαίτερα η ιερή οδοιπορία, συνδυασμένη με τις φυσικές του καλλονές, την ήμερη και καλωσυνάτη φιλοξενία των κατοίκων και τον τοπικό τουρισμό, δεν χαρίζει απλώς ένα ευχάριστο ταξίδι, αλλά προσφέρει και μια αλησμόνητη θρησκευτική βιωματικότητα και εμπειρία".

ΣΤΡΑΤΕΥΜΕΝΟΙ. "Είμαστε στο Σπήλαιο που οι πιο πολλοί ονειρευτήκαμε να βρεθούμε από τότε που αισθανθήκαμε τον εαυτό μας. Στα πόδια ακριβώς της Αγίας Τράπεζας που λειτουργούν οι ορθόδοξοι είναι το σημείο που γεννήθηκε ο Χριστός. Ενα ασημένιο αστέρι έχει τοποθετηθεί στο πάτωμα και γράφει με λατινικά γράμματα: "Ενταύθα εκ της Παρθένου Μαρίας εγεννήθη ο Ιησούς". Απορούμε για τα λατινικά και ρωτούμε. Ο Γέροντας λυπημένος μάς μιλάει για το χωρισμό των Εκκλησιών του Χριστού μετά το σχίσμα και τον ανταγωνισμό που υπάρχει. Δεν θέλουμε να μελαγχολήσουμε. Δεν θέλουμε να θυμώσουμε. Θέλουμε όμως να αγωνιστούμε. Καταλαβαίνουμε πως για να διατηρηθούν όλα τούτα τα άγια μέρη, χρειάζεται πίστη και προσπάθεια." ("Περπατώντας στο Φως, Οδοιπορικό στους αγίους Τόπους και στο Σινά", Κασσιανής Δ. Πανουτσοπούλου, εκδ "Αποστολικής Διακονίας", 1991).

ΑΠΟΚΑΛΥΦΘΕΝΤΕΣ. "Μέσα στο Μοναστήρι του Αγ. Ιωάννου λάμπουν οι θησαυροί που η αγάπη και η ευσέβεια τόσων Ελλήνων έστειλαν ως δωρεά στα Βυζαντινά και Μεταβυζαντινά χρόνια. Ο επισκέπτης θαμπώνεται εμπρός στα ιερά σκεύη από ασήμι, λεπτότατα εργασμένο, εμπρός στα χρυσοΰφαντα άμφια, την επισκοπική μίτρα με πραγματικά πολύτιμα πετράδια και τον κρυστάλλινο σταυρό στην κορυφή της (...) Οι σημερινοί προσκυνηταί επισκέπτονται την Πάτμο, την 'Ιερουσαλήμ του Αιγαίου', για να λάβουν την Χάρι του 'εσφαγμένου αρνίου', που παρέχει, σ' αυτούς που θέλουν, την αληθινή ελευθερία, αυτήν που οδηγεί στην 'μεταμόρφωσι εν δόξη'". ("Πάτμος το κρυστάλλινο νησί", Ειρήνη Οικονομίδου, Θεολόγος Ξεναγός, Αθήνα 1995).

ΔΙΑΔΙΚΤΥΩΜΕΝΟΙ. Παρά την αντίδραση των ταξιδιωτικών πρακτόρων, εδώ και λίγα χρόνια λειτουργεί μια ειδική υπηρεσία στον ισραηλινό οργανισμό τηλεπικοινωνιών, η οποία συλλέγει τηλεγραφήματα και fax με προσευχές από πιστούς εβραίους όλου του κόσμου, τις οποίες τοποθετεί στο περίφημο "τείχος των δακρύων". Πρόκειται για την πρώτη εφαρμογή "προσκυνήματος δι' αλληλογραφίας". Οι ραβίνοι έχουν δώσει τη συγκατάθεσή τους, υπό τον όρο να μη δουλεύει αυτή η υπηρεσία το Σάββατο. Πριν από λίγους μήνες, στο χορό μπήκε και το Internet. Από τη σελίδα της Virtual Jerusalem μπορούν πλέον να στέλνουν τις προσευχές τους οι πιστοί συνδρομητές.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Gisbert Rinschede, "Forms of Religious Tourism"
("Annals of Tourism Research" 19/1, 1992). Κοινωνιολογική προσέγγιση των μορφών 
θρησκευτικού τουρισμού, σε ένα αφιέρωμα που ασχολείται επίσης με τα βασικά προσκυνήματα εντός και εκτός Ευρώπης, το προφίλ του σύγχρονου προσκυνητή κ.λπ.

Ν. Θ. Μπουγάτσου, "Οδηγός προσκυνητού Αγίων Τόπων και Σινά" (εκδόσεις Καρδιάς, Αθήνα 1991). Συμβουλές για την απαραίτητη ψυχική προετοιμασία και περιήγηση στα σημαντικότερα χριστιανικά προσκυνήματα Παλαιστίνης και Σινά.

Δημητρίου Θ. Κόκορη, "Ορθόδοξα Ελληνικά μοναστήρια. Προσκυνηματικός οδηγός", (Αθήναι 1997). Κατάλογος 400 μοναστηριών στον ελληνικό χώρο που προτείνονται ως τόποι προσκυνήματος. 

Ι. Μ. Χατζηφώτη, "Οδοιπορία στο Αγιον Ορος" (εκδόσεις Ιρις, Αθήνα 1993). Εντυπώσεις από τα αλλεπάλληλα ταξίδια του συγγραφέα στο Αγιον Ορος. 

Edward W. Said, "Οριενταλισμός" (ελληνική έκδοση σε μετάφραση Φώτη Τερζάκη, Νεφέλη, Αθήνα 1996). Στην κλασική μελέτη του, ο παλαιστινιακής καταγωγής καθηγητής συγκριτικής λογοτεχνίας αφιερώνει ειδικό κεφάλαιο στο προσκύνημα γάλλων και βρετανών περιηγητών του 19ου άι. στην Ανατολή και τους Αγίους Τόπους.

Georges Duby, "Saint Louis a Chypre" (edit. Fondation Anastasios G. Leventis, 17/10/1990). Στη διάλεξή του αυτή που πραγματοποιήθηκε το 1990 στη Λευκωσία, ο σημαντικός γάλλος ιστορικός αναφέρεται στο πρσκύνημα του γάλλου βασιλιά Λουδοβίκου του Αγίου στους Αγίους Τόπους κατά τον 13ο αιώνα.

Roger Garaudy, "Mon tour du siecle en solitaire" (edit. Robert Laffont, Paris 1989). Οι αναμνήσεις του γνωστού "αρνητιστή" περιλαμβάνουν το προσκύνημά του στη Μέκκα.



ΔΕΙΤΕ

Ο Γαλαξίας
(La voie lactee) του Λουίς Μπουνιουέλ (1968). Απολαυστική περιδιάβαση στον κόσμο των ποικίλων χριστιανικών δογμάτων και αιρέσεων, μέσα από το ταξίδι δυό προσκυνητών στο μοναστήρι της Κομποστέλα. Από τις καλύτερες δημιουργίες του μεγάλου σκηνοθέτη.

Μάλκολμ Χ (Malcolm X) του Σπάικ Λί (1992). Τετράωρη κινηματογραφική βιογραφία του ριζοσπαστικού ηγέτη μαύρου ηγέτη. Χαρακτηριστική η περιγραφή της επίδρασης που είχε πάνω του το προσκύνημα στη Μέκκα.

(Ελευθεροτυπία, 27/4/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ