ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗς 21ης ΑΠΡΙΛΙΟΥ


Υμνος εις την δικτατορίαν

1. /  2. 


"Θα τους πατάξουμε"

Από τον στενό πυρήνα των δικτατόρων, είχε αναλάβει ο συνταγματάρχης Λαδάς την αρμοδιότητα για τις τέχνες και τα γράμματα. Δεν γνωρίζουμε ποιες ακριβώς ιδιότητες ήταν εκείνες που τον καθιστούσαν κατάλληλο γι' αυτό το πόστο. Τη δική του πάντως άποψη για τις καλές τέχνες μπορούμε να την πληροφορηθούμε από την ομιλία που έκανε στην Καλαμάτα την 1η Φεβρουαρίου 1970 κατά τη θεμελίωση της "Μουσικής Στέγης" της πόλης.
Ο συνταγματάρχης αρχίζει με μια σημαντική διαπίστωση: "Η διαφορά μεταξύ ζώου και ανθρώπου ευρίσκεται εις τούτο: ότι ο άνθρωπος αναπτύσσει πνευματικήν δραστηριότητα, ενώ τα ζώα περιορίζονται αις υλικάς ενεργείας υπαγορευομένας εκ των ενστίκτων." Προκειμένου να πείσει το ακροατήριό του ότι ανήκει στην πρώτη κατηγορία, ο Ιωάννης Λαδάς αναπτύσσει στη συνέχεια ο ίδιος "πνευματική δραστηριότητα": "Οι πρόγονοί μας, με επικεφαλής τον Αριστοτέλην επίστευον, ότι η μουσική συμβάλλει εις τον εξευγενισμόν της ψυχής. Προς τούτοις ο Αριστόξενος τον 3ον π.Χ. αιώνα, εκυκλοφόρησεν σύγγραμμα, εν τω οποίω εξηγεί και αναλύει την ηθικήν επίδρασιν της μουσικής επί του χαρακτήρος του ανθρώπου. Συνεστήθη τότε μάλιστα και η μουσική ως μέσον ψυχοθεραπευτικής αγωγής, ο δε Θεόφραστος υπεστήριζεν ότι δι' αυτής λησμονεί κανείς τους πόνους των αρθρίτιδων και την ισχιαλγίαν. Ολαι αυταί άι θεωρίαι των Ελλήνων επιβεβαιούνται και δι' αυτό εις τας ιατρικώς προηγμένας χώρας γίνεται χρήσις εις τα νοσοκομεία της λεγομένης Μουσικοθεραπείας."
Στη συνέχεια ο συνταγματάρχης επιχειρεί μια αποτίμηση της μουσικής παραγωγής των αρχαίων: "Αφού λοιπόν η μείς οι Ελληνες εθέσαμεν τας βάσεις της μουσικής, την οποίαν δυστυχώς δεν γνωρίζομεν εις ποία ύψη ανυψώσαμεν, διότι οπωσδήποτε θα την είχομεν ανυψώσει, όπως την αρχιτεκτονικήν, την ποίησιν και τας άλλας τέχνας. Αφού λοιπόν εκάναμε όλα αυτά, ήλθομεν κατόπιν διά της Βυζαντινής μας μουσικής να της δώσωμεν ασύγκριτον θείον και μεταφυσικόν μεγαλείον. Κατόπιν, κατά την διάρκειαν της Τουρκοκρατίας, η μουσική μας επένδυσε το πατριωτικό δημοτικό τραγούδι."
"Και φθάνομεν εις την νεωτέραν Ελλάδα, εις την οποίαν δυστυχώς επεκάθησεν η σκωρία της ξενομανίας. Είναι απαράδεκτον να μη γνωρίζωμεν τα έργα των Καλομοίρη, Σκαλκώτα, Σκλάβου, Παλλαντίου, Βάρβογλη, Ευαγγελάτου, Ξένου, Καρυωτάκη (σ.σ. κάποιο λάθος είχε το σκονάκι του συνταγματάρχη) και να γνωρίζωμεν τους ξένους. Αλλά είναι και ανεπίτρεπτον να δεχώμεθα την εισβολήν ξένων αντιλήψεων. Ομιλώ περί της ψυχεδελικής μουσικής και άλλων παρεμφερών τάσεων, που αντί να εξευγενίζουν τα ήθη και να απαλύνουν τους χαρακτήρας, όπως εδίδαξαν οι πρόγονοί μας, αντί να πράττουν τούτο, ερεθίζουν ένστικτα και υποβιβάζουν τον άνθρωπον εις εξαθλιωμένην ύπαρξιν. Το αποτέλεσμα της ξενομανίας εις την μουσικήν ήτο να παραγκωνισθή η δημοτική μας μουσική, η μουσική αυτή, η οποία δεν συνετελέσθη από ναρκομανείς χίππυς, αλλά επήγασεν από γνήσια αισθήματα."
Φθάνουμε, λοιπόν, στο κεντρικό σημείο της ομιλίας. Στην ανάλυση της πολιτικής της "Επαναστάσεως" απέναντι στην τέχνη και τους καλλιτέχνες. "Ευρίσκομαι εις την δυσάρεστον θέσιν να κατηγορήσω ορισμένους καλλιτεχνικούς κύκλους, ότι με τα έργα των βλάπτουν την τέχνη και μολύνουν την κοινωνίαν. Και ερωτώ: εξυπηρετεί την κοινωνίαν η τέχνη, όταν δι' αυτής παράγονται ανήθικοι ιδέαι; Αντιδραστικαί καταστάσεις; Εξυπηρετεί την κοινωνίαν η τέχνη, όταν δι' αυτής υμνείται ο πεσσιμισμός, η αισχρολογία; Και υποβάλλονται χυδαία πράγματα εις τον νουν ή εξυμνούνται οι αρνηταί των αξιών όπως οι κομμουνισταί;"
Το συμπέρασμα είναι προφανές. Το κράτος οφείλει να προστατεύσει τους πολίτες από την τέχνη και να πατάξει τους αμετανόητους: "Ολα αυτά βλάπτουν την τέχνην και πλην της αντιδράσεως των καλλιτεχνών που πονούν την τέχνην, σήμερον επεμβαίνει και το κράτος. Διότι αν δεν θέλουν ορισμένοι να θεωρούν ως σκοπόν της τέχνης την διαπαιδαγώγησιν της κοινωνίας, τότε το κράτος δεν μπορεί να τους αφήση να βάλλουν ως σκοπόν της την διαφθοράν της κοινωνίας. Θα τους εμποδίση και θα τους πατάξη, προστατεύον ούτω και την κοινωίαν και την τέχνην, διότι η τέχνη έγινε διά να ωφελή και όχι διά να βλάπτη."


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ


ΦΙΛΟΜΟΥΣΟΙ. "Διά προκηρύξεως του αρχηγού ΓΕΣ αντιστρατήγου κ. Οδ. Αγγελή, απαγορεύονται καθ'άπασαν την Επικράτειαν και καθ' οιονδήποτε τρόπον η μετάδοσις ή εκτέλεσις μουσικής και ασμάτων του κομμουνιστού Μίκη θεοδωράκη, τα οποία εκτός των άλλων, αποτελούν και μέσον συνδέσμου μεταξύ των κομμουνιστών. Επίσης απαγορεύονται οι ύμνοι των διαλυθεισών κομματικών νεολαιών. Οι παραβάται θα παραπέμπονται εις τα έκτακτα στρατοδικεία." (Ανακοίνωση στον Τύπο, 2 Ιουνίου 1967). Σε τρείς μέρες η διαταγή εξειδικεύεται: "Καθορίζεται ότι εις την απαγόρευσιν της παραγράφου 1α, της υπ' αριθμ. 15/1 ιουνίου 1967 προκηρύξεως, περιλαμβάνονται και η καθ' άπασαν την Επικράτειαν αγοραπωλησία, το δάνειον και το χρησιδάνειον των δίσκων της μουσικής και των ασμάτων του κομμουνιστού Μίκη Θεοδωράκη".

ΑΥΣΤΗΡΟΙ. "Συνελήφθη και παρεπέμφθη εις τον Βασιλικόν Επίτροπον του Εκτάκτου Στατοδικείου Αθηνών, η Αθανασία Π. Παναγοπούλου, ετών 23. Εις την οικείαν της επί της οδού Ευελπίδων 37, είχεν τοποθετήσει εις το πικ απ της δίσκους του κομμουνιστού συνθέτου Μίκη Θεοδωράκη και μετέδιδε αυτούς εις μεγάλην έντασιν. Εις τας χείρας της κατεσχέθησαν 12 δίσκοι". ("Ελ. Κόσμος", 12.7. 1967).

ΛΥΡΙΚΟΙ. Ειδικός εορτασμός της "Εθνικής Επαναστάσεως" διοργανώθηκε στο Στάδιο στις 10.6.1968. Η πρωτοβουλία ήταν του δημάρχου Αθηναίων Δημ. Ρίτσου και το μήνυμα απευθυνόταν στη σπουδάζουσα νεολαία, η οποία, βεβαίως, "συνέρρευσε" υποχρεωτικά. "Σαλπιγκταί των Ενόπλων δυνάμεων εσάλπισαν "προσοχή". Επεκράτησεν απόλυτως σιγή και ηκούσθη, από τις επάλξεις του εντός του Σταδίου τοποθετημένου μεσαιωνικού κάστρου, η φωνή του Αντιπροέδρου κ. Στυλ. Παττακού". Μετά ακολούθησε πλούσιο καλλιτεχνικό πρόγραμμα σε σκηνοθεσία Κ. Μηχαϊλίδη, χορογραφίες Μανώλη Καστρινού και κείμενα Ν. Σφυρόερα. Παρουσιαστής ο Γ. Οικονομίδης. "Και η χορωδία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής εξετέλεσε το θούριον "Απρίλης".

ΘΕΑΤΡΑΝΘΡΩΠΟΙ. "Επ' ευκαιρία της επετείου της 21ης Απριλίου, το Εθνικό Θέατρο, δίνει αύριο (20.4.1969) πανηγυρική παράστασι. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει απαγγελίαν ποιημάτων με τους πρωταγωνιστές του Εθνικού Θεάτρου, Στέλιον Βόκοβιτς, Κάκια Παναγιώτου, Βασίλην Κανάκη, Ολγαν Τουρνάκη, Γρηγόρι Βαφιάν, Ελένη Νενεδάκη και Νίκου Παπακωνσταντίνου". ("Εθνος", 19.4. 1969).

ΕΠΙΤΡΟΠΟΙ. "Εχοντες υπ' όψει τας διατάξεις α) του Α.Ν. 91/1967, β) του Β.Δ. 617/1967, γ) του Ν.Δ. 1/1968 ως και εισήγησιν της Διευθύνσεως Μορφωτικών Σχέσεων και Μελετών της Γενικής Διευθύνσεως Τύπου του Υπουργείου Προεδρίας Κυβερνήσεως, Αποφασίζομεν. Συγκροτούμεν Επιτροπήν, αποτελουμένην εκ των κάτωθι: 1. Σωκράτους Δημάρατου, Γεν. Διευθυντού Υπηρεσίας Διοικήσεως, ως Προέδρου. 2. Θεοδώρου Βαβαγιάννη, Αρχιμουσικού της ΚΟΑ. 3. Πέτρου Χάρη, Προέδρου Εθνικής Εταιρείας Λογοτεχνών. 4. Αρχιμουσικού του Στρατού υποδειχθησομένου υπό της ΑΣΔΕΝ. 5. Γεωργίου Μαραγκίδη, Διευθυντού Μορφωτικών Σχέσεων του Υπουργείου Προεδρίας. 6. Αγγέλου Καρτάλου, Διευθυντού Ραδιοφωνίας, Τηλεοράσεως, Οπτικών και Ακουστικών Μέσων του Υπουργείου Προεδρίας. 7. Σταματίου Μαράντου, Λογοτέχνου, επί συμβάσει υπαλλήλουΓενικής Διευθύνσεως Τύπου, του Υπ. Προεδρίας. 8. Γεωργίου Ναυπλιώτη, Δικηγόρου. Γραμματέα της Επιτροπής ορίζομεν τον Αναστάσιον Μέξιαν (...) Εργον της Επιτροπής έσεται η κατόπιν επιλογής πρόσκλησις δεδοκιμασμένων στιχουργών και μουσικοσυνθετών προς τον σκοπόν όπως υπό μορφήν περιωρισμένου διαγωνισμού και επ' αμειβή υποβαλλούν ολοκληρωμένα θούρια δια την Επανάστασιν της 21ης Απριλίου, ως επίσης και η πρόκρισις του καλύτερου εξ αυτών όπερ θα τιμηθή δι' ιδιαιτέρου χρηματικού βραβείου. Εντολή Υπουργού Ο Γ.Γ. Κων. Παπαδόπουλος, Αθήναι 24 Δεκεμβρίου 1968."

ΕΘΝΙΚΟΦΡΟΝΕΣ. Στη 2η επέτειο του πραξιποπήματος, η γορτή στο Καλλιμάρμαρο δεν περιλάμβανε μόνο τις στρατιωτικές επιδείξεις, τους εθνικούς χορούς και τα "συμβολικά εθνικά ιστορικά άρματα". Υπήρχε και το "ελαφρολαϊκό" ( αλλά εθνικά αναγκαίο) πρόγραμμα του Οικονομίδη. "Ο κομφερασιέ παρουσίασε τους καλλιτέχνας Βασ. Φακίτσαν, της Λυρικής( Κλειώ Δενάρδου, Σώτον Παναγόπουλο και Τ. Μαρούδαν, οι οποίοι, συνοδεία των ορχηστρών της ΕΛΣ και του ΕΙΡ υπό τη διέυθυνση των Τ. Αθηναίου και Ζακ Ιακωβίδη ετραγούδησαν. Ιδιαιτέρως εχειροκροτήθη η κ. Σοφία Βέμπο, η οποία ετραγούδησε τα Παιδιά της Ελλάδος παιδιά". (Δελτίο Τύπου, 21.4.1969).

ΓΛΥΦΤΡΟΝΙΑ. Τα στελέχη της Χούντας, ήθελαν με κάθε τρόπο να πάρουν με το μέρος τους τους γνωστούς καλλιτέχνες. Η μέθοδός τους ήταν "καρότο και μαστίγιο", φυλακή και γλύψιμο. Λίγο πριν στείλουν τον Θεοδωράκη στη Ζάτουνα, ο Λαδάς και ο βασανιστής Λάμπρου, τον επισκέφθηκαν στο Βραχάτι. Σε μερικές βδομάδες θα εγκαινίαζαν την "Ολυμπιάδα τραγουδιού" τους και του έφεραν τους στίχους του "Υμνου" της, προς μελοποίηση! Ο Μίκης έβαλε τα γέλια με την επιμονή του στιχουργού Γιώργου Οικονομίδη: "Αυτός ο άνθρωπος έχει βάλει σκοπό της ζωής του να μελοποιήσω τους στίχους του. Μεταχειρίστηκε πολλά μέσα. Αλλά ότι θα μου έστελνε ένα κοτζάμ συνταγματάρχη και μάλιστα τον Λαδά, ε, αυτό δεν το περίμενα", γράφει ο Θεοδωράκης στο "Χρέος".

ΟΛΥΜΠΙΣΤΕΣ Ι. Ενας διεθνής διαγωνισμός τραγουδιού, υπό την καθοδήγηση του Γιώργου Οικονομίδη, υπήρξε μια από τις πρώτες καλλιτεχνικές εμπνεύσεις της 21ης Απριλίου. Ηδη στις 22.10.1967 ο Οικονομίδης εξηγούσε τους στόχους της "Ολυμπιάδας", όπως τους σχεδίασε με τους συνταγματάρχες: Η τουριστική προβολή του καθεστώτος και η διάσωση του μαραζωμένου ελαφρού τραγουδιού. Οπως, είπε στους δημοσιογράφους, "ζωηρό ενδιαφέρον έδειξε, μεταξύ πολλών διεθνών τραγουδιστών, και η Νάνα Μούσχουρη".

ΟΛΥΜΠΙΣΤΕΣ ΙΙ. Παρουσία του Παττακού διεξήχθη, στις 26.7.1968, στο Παναθηναϊκό Στάδιο η 1η "Ολυμπιάδα" του Γ.Οικονομίδη. Μετά τους ύμνους προς τον Παπαδόπουλο, διαγωνίστηκαν οι εξής Ελληνες καλλιτέχνες: Τζένη Βάννου, Ζωή Κουρούκλη, Μαίρη Αλεξοπούλου, Ζωζώ Κυριαζοπούλου, Μαρινέλλα, Φώτης Δήμας, Αλέκος Πάντας και Γιάννης Πουλόπουλος. Αλλά το χρυσό αγαλματάκι του Απόλλωνα κέρδισε ένα βέλγικο τραγούδι.

ΟΛΥΜΠΙΣΤΕΣ ΙΙΙ. Στη 2η "Ολυμπιάδα" (26.6.1969), οι θεατές συμμετείχαν σε κλήρωση, με βάση τον αριθμό εισιτηρίου τους. Θα κέρδιζαν μια Αλφα Ρομέο, μια Σιτροέν και ένα λυόμενο σπίτι. Εκτός συναγωνισμού ακούστηκε ο Αζναβούρ, η Αμάλια Ροντρίγκεζ και η Βίκυ Λέανδρος. Τα 60 χιλιάρικα και το χρυσό αγαλματάκι, αυτή τη φορά, κέρδισε η Κλειώ Δενάρδου, με το τραγούδι του Ζακ Ιακωβίδη "Που να 'ναι ο ίσκιος σου Θεέ". "Η Ελλάδα πρώτη στην Ολυμπιάδα", έγραφαν οι εφημερίδες. Η "Αντιγόνη" του Γιώργου Κατσαρού που τραγούδησε η Μαρίνα, παρά το εντυπωσιακό μίνι της, όπως και οι "Γαλάζιοι ουρανοί" της Μαρίας Δουράκη και το "Καλώς όρισες έρωτα" του Τέρρυ Χρυσού, δεν έπεισαν την κριτική επιτροπή.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

"Λαϊκή Μούσα"
(Αθήναι 1969). Πίσω από αυτό το ανώνυμο ανθολόγιο κρύβεται επίσημη έκδοση της χούντας με δεκάδες στιχουργήματα πολιτών, εμπνευσμένα από τη δικτατορία και τους δικτάτορες. Η αυτογελοιοποίηση ως μέσο πολιτικής επιβολής.

Κωνσταντίνου Πλεύρη "Η πολιτική προπαγάνδα" (α' έκδοση 1968, 2η έκδοση "Νέα Θέσις" 1995). Πόνημα ενδιαφέρον για όσους επιθυμούν να μάθουν πώς ακριβώς σκέπτονταν οι χουντικοί προπαγανδιστές. Γραμμένο από το "πουλέν" του Λαδά, διδασκόταν το 1968 ως μάθημα στη Σχολή Αξιωματικών της Αστυνομίας- Χωροφυλακής και στη Σχολή Γενικής Μορφώσεως Αξιωματικών του ΓΕΣ. Χτυπητές ομοιότητες με το αντίστοιχο πόνημα του πρώτου διδάξαντος Γεωργίου Γεωργαλά.

Ιωάννου Λαδά "Λόγοι" (Αθήναι 1970). Δεν είναι μόνο το πολύτομο "Πιστεύω" του Παπαδόπουλου. Ακόμα και ο διαβόητος συνταγματάρχης Λαδάς έχει εκδώσει τις ομιλίες και τα άρθρα του, επειδή πιστεύει ότι "είμεθα μία φυλή, η οποία έχει το προνόμιον να πρωτεύη εις την σοφίαν." Ανάμεσα σε άλλες "σοφίες" αναλύεται και η γνώμη της "Επαναστάσεως" για την ποίηση και τη μουσική.

Μίκη Θεοδωράκη "Το χρέος" (Τετράδια της Δημοκρατίας, Ρώμη 1972). Η άλλη άποψη για τη μουσική και την ποίηση επί δικτατορίας, από τον επιφανέστερο εκπρόσωπο της αντίστασης στο χώρο της κουλτούρας.


ΔΕΙΤΕ

Χάππυ Νταίη
του Παντελή Βούλγαρη (1976). Εθνική διαπαιδαγώγηση με εθνικόφρονα άσματα και στίχους, σε μιά ταινία με θέμα την επίσκεψη του βασιλικού ζεύγους στους "ανανίπτοντες" πρώην συμμορίτες του "Νέου Παρθενώνα".

Μέρες του 36 του Θόδωρου Αγγελόπουλου (1972). Συμβολική κριτική της κουλτούρας των εθνικών μας δικτατοριών από το γνωστό σκηνοθέτη.

Η δίκη της χούντας του Θεοδόση Θεοδοσόπουλου (1981). Ιστορικό ντοκιμαντέρ με θέμα τη μεταπολεμική ιστορία της Ελλάδας. Μεταξύ άλλων, πλάνα από τις φιέστες της Εθνοσωτηρίου, τα τσάμικα ξεφαντώματα και τις λαϊκές υποδοχές των στελεχών της.

Τέλος εποχής του Αντώνη Κόκκινου (1994). Νοσταλγική ταινία για τα υπόγεια νεανικά ρεύματα καταμεσής της δικτατορίας, όταν το ροκ και η "ξενομανία" αποτελούσαν τα πρώτα δείγματα του διαζυγίου με την Ελλάδα των Ελλήνων Χριστιανών και την κουλτούρα της.


(Ελευθεροτυπία, 20/4/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ