Η ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΗς ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ


Μια Κυριακή το 843 μ.Χ.

1. /  2. 


Μια Ιερά Εξέταση στο Βυζάντιο;


Το κείμενο που ακολουθεί είναι αποσπάσματα από την ανακοίνωση του ιστορικού Λένου Μαυρομμάτη στο συνέδριο "Περιέργεια, γνώση, εξουσία" που πραγματοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο της Σόφιας το Μάιο του 1996. Η ανακοίνωση, με τίτλο "Υπήρξε Ιερά Εξέταση στα Βαλκάνια κατά το Μεσαίωνα;", πρόκειται να εκδοθεί μαζί με τα άλλα πρακτικά του συνεδρίου. Μια πρώτη ημερίδα για τους "Περιθωριακούς στο Βυζάντιο" οργανώθηκε στην Αθήνα το 1992. Αυτή τη στιγμή προετοιμάζεται η συνέχιση της επιστημονικής αυτής προβληματικής με το συνέδριο "Ανοχή και καταστολή στο Μεσαίωνα".

Ο τίτλος της ανακοίνωσης αυτής είναι ως ένα σημείο ρητορικός. Σίγουρα η Ιερά Εξέταση ουδέποτε υπήρξε στο βυζαντινό κράτος, στο βουλγαρικό και το σερβικό αναφέρομαι στο θεσμό της Ιεράς Εξέτασης, δηλαδή ένα ιδιότυπο μηχανισμό που στόχο είχε την ανακάλυψη του αιρετικού και, όταν τον εντοπίσει, να τον πείσει να ομολογήσει την πλάνη του ή, όπως θα δούμε, το έγκλημά του και να τον επαναφέρει στο ποίμνιο. Αλλά οι Ρωμιοί, οι Σέρβοι κι οι Βούλγαροι δεν χρειάζονταν βέβαια να επινοήσουν ένα τέτοιο εργαλείο: το πνεύμα και η πραγματικότητα της Ιεράς Εξέτασης υπήρξαν ανέκαθεν ζωντανά στην ανατολική αυτοκρατορία και στις πολιτικές ενότητες που προέκυψαν απ' αυτήν. Εξηγούμαι.
Αφ' ότου ο χριστιανισμός αναγνωρίσθηκε και καθιερώθηκε ως η μόνη επίσημη θρησκεία, το ρωμαϊκό κράτος τον εξόπλισε με όλους τους μηχανισμούς για την αντιμετώπιση των αμφισβητιών και αντιρρησιών. Οταν επίσης το δόγμα της πίστης αποκρυσταλλώθηκε, το κράτος ανέλαβε την εγγύηση της τήρησής του έναντι κάθε μεταρρυθμιστικής τάσης ή, έστω, λανθασμένης ερμηνείας. Σειρά νόμων από την εποχή της Δημοκρατίας (res publica) υπήρχε ήδη ήταν εύκολο να εξομοιωθούν οι μη κομφορμιστές με τους προδότες: ταυτίσθηκε ο αυτοκράτορας με την Εκκλησία ή πιο σωστά με το δόγμα της Εκκλησίας που εξελίχθηκε σε ιδεολογία του κράτους. Ο νόμος 407, παρακολουθώντας παλιότερους νόμους, καθόριζε την αίρεση ως δημόσιο έγκλημα (νόμος contra Manichaeos). Και το δημόσιο έγκλημα εις βάρος της res publica γίνεται έγκλημα εσχάτης προδοσίας. Εκεί ορίζεται ότι θα παραδοθούν οι ένοχοι στην εσχάτη των ποινών (ultimo supplicio) δηλαδή στις φλόγες, στην πυρά. Εχουμε στην προκειμένη περίπτωση μία αμιγώς πολιτική επιλογή, να θεωρηθεί το έγκλημα κατά του αυτοκράτορα ως εσχάτη προδοσία για την οποία η μόνη ποινή δεν μπορεί να είναι παρά η εξόντωση του ενόχου/κατάδικου.
Μία σύμπτωση (;) περίεργη: καταδικάζεται ο αιρετικός στην πυρά και τούτο, άσχετα από την εσχάτη προδοσία, συμπίπτει με την ποινή που επιφυλασσόταν στους μάγους, που πάντα, σύμφωνα με τους νόμους, οδηγούσε τον ένοχο στο ικρίωμα, στα θηρία και στο σταυρό και μια και τα δύο τελευταία ήταν ασυμβίβαστα με τον Χριστιανισμό, στην πυρά.

***
Τόσο η Ανατολική Χριστιανοσύνη όσο και η Δυτική χρειάστηκε να καταφύγουν σε "ειδικούς". Οι ύποπτοι ξέφευγαν, κατέφευγαν σε ένα λόγο παράλληλο με το λόγο του συνομιλητή τους. Μία γλώσσα προσιτή μόνο στο μυημένο και που το πραγματικό της νόημα διέφευγε εύκολα. Τούτο οδήγησε τους Βυζαντινούς να χρησιμοποιήσουν κείμενα, εγχειρίδια όπως αυτό του μοναχού Κοσμά (Ι' άι.), που ήταν στην ουσία ένας οδηγός σχετικά απλοϊκός, μαχόμενος, και που περιείχε πληροφορίες για τους αιρετικούς αρκετά αφελείς. Το κείμενο του Κοσμά καταδεικνύει τον βαθμό αναλφαβητισμού των κληρικών, ανίκανων να εντοπίσουν τον αιρετικό. Γράφει ο Κοσμάς: "(ο αιρετικός) είναι σαν αρνί, ευγενικός, χλωμός από τη νηστεία, δεν μιλά, δεν γελά, δεν είναι περίεργος. Αποφεύγει τους ανθρώπους αλλά είναι πεινασμένος όπως ο λύκος. Προσελκύει τους ανθρώπους με την ταπεινότητά του αλλά όταν αναγνωρίζει γύρω του απλοϊκά πνεύματα διδάσκει καθυβρίζοντας".


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ. Ο Κωνσταντίνος αναμίχθηκε έντονα στα εσωτερικά της Εκκλησίας και από το 316 κεξ. άρχισε να εμφανίζεται ως ύπατος διαιτητής στις έριδες μεταξύ επισκόπων. Αν η πολιτική του απέναντι του αρειανισμού είναι περισσότερο γνωστή, μάλλον άγνωστοι παραμένουν οι διωγμοί που οργάνωσε κατά των δονατιστών, οι οποίοι εξέφραζαν την αντίδραση προς τους χριστιανούς ιερείς που είχαν υποκύψει κατά το διωγμό του Διοκλητιανού. Υστερα από το θάνατο του επισκόπου Καρχηδόνος, χειροτονήθηκε στη θέση του ο αρχιδιάκονος Καικιλιανός, γεγονός που εξόργισε τους δονατιστές, οι οποίοι το 313 έχρισαν επίσκοπο τον Δονάτο. Μετά τις επανειλημμένες εκκλησιαστικές καταδίκες του, ο Δονάτος απευθύνθηκε στον ίδιο τον Κωνσταντίνο. Εκείνος όμως διέταξε τη βίαιη καταστολή του δονατισμού. Ο νέος -ενδοχριστιανικός- διωγμός διήρκεσε τέσσερα χρόνια (316-320), κατά τα οποία δολοφονήθηκαν πολλοί δονατιστές. ("Ιστορία του Ελληνικού Εθνους", τ. Ζ, σ.36).

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΟΣ. Οπαδός ενός ιδιότυπου "διμέτωπου", ο Κωνστάντιος, ένθερμος υποστηρικής του αρειανισμού, καταδίωξε σκληρά χριστιανούς και ειδωλολάτρες. Για τους δεύτερους "φρόντισαν" οι νόμοι που δημοσιεύτηκαν μεταξύ 356-357 και καταδίκαζαν σε θάνατο ποικίλες κατηγορίες οπαδών της παλιάς θρησκείας. Για τους πρώτους υιοθέτησε διαφορετική τακτική: Διέταξε συστηματικό διωγμό κατά των αντιπάλων του αρειανισμού και μέσα σε μικρό διάστημα εξόρισε όλους τους αντιφρονούντες επισκόπους. Ο διωγμός επεκτάθηκε ακόμη και στους μετριοπαθείς εκείνους κληρικούς που ακολουθούσαν μια μέση οδό μεταξύ ορθοδοξίας και αρειανισμού. (Στο ίδιο, σ. 54).

ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ. Τον Φεβρουάριο του 380, ο Θεοδόσιος καθιέρωσε το θρίαμβο της ορθοδοξίας ορίζοντας ότι οι υπήκοοί του όφειλαν στο εξής να τηρούν επακριβώς το επίσημο δόγμα. Μόνον αυτοί δικαιούνταν να ονομάζονται χριστιανοί. "Και επειδή κρίνομεν ότι πάντες οι λοιποί είναι τυφλοί και μωροί, στιγματίζομεν αυτούς διά του μυσαρού ονόματος των αιρετικών και απαγορεύομεν εις τας συνελεύσεις αυτών να σφετερίζωνται το σεβαστόν της εκκλησίας όνομα. Παρεκτός δε της θείας δίκης, οι τοιούτοι έχουσι να υποβληθώσιν εις τας αυστηράς τιμωρίας τας οποίας η αρχή ημών, υπό της θείας Προνοίας καθοδηγουμένη, θέλει κρίνει εύλογον να επιβάλη αυτοίς". (Κ. Παπαρρηγοπούλου, "Ιστορία του Ελληνικού Εθνους", Βιβλίον όγδοον).

ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΣ. Οι διώξεις του κατά των αιρετικών υπήρξαν εξαιρετικά βίαιες. Σε διάταγμα που εκδόθηκε στην αρχή της βασιλείας του περιλαμβάνεται και ο ορισμός του "αιρετικού": "Αιρετικόν γαρ πάντα καλούμεν, όστις μη της καθολικής εκκλησίας και της ορθοδόξου και αγίας ημών υπάρχει πίστεως". Ταυτόχρονα ορίζονταν αυστηρά μέτρα για την πάταξη της ειδωλολατρίας και των αιρέσεων ( Νεστοριανοί, Ευτυχιανιστές, Ακέφαλοι). Το κλίμα μεταφέρει γλαφυρά ο Προκόπιος: "Σ' ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία υπάρχουν πολλές δοξασίες Χριστιανών που οι ίδιοι συνηθίζουν να τις αποκαλούν αιρέσεις, όπως των Μοντανών και των Σαββατιανών κι όλες οι άλλες... Ολους αυτούς τους πρόσταξε ν' απαρνηθούν την προηγούμενη πίστη τους επισείοντας, μεταξύ άλλων πολλών, και την απειλή ότι όποιος δεν συμμορφωνόταν, δεν θα μπορούσε πια να μεταβιβάσει την περιουσία του στα παιδιά του ή στους συγγενείς του. Τα ιερά όμως αυτών των αποκαλούμενων αιρετικών (...) είχαν πλούτη αμύθητα. Ο αυτοκράτορας λοιπόν αφαίρεσε ξαφνικά όλα τα χρήματα από τα εν λόγω ιερά, αφού πρώτα δήμευσε τις κτηματικές τους περιουσίες (...). Πολλά πρόσωπα εξάλλου άρχισαν ευθύς να περιφέρονται παντού και να αναγκάζουν όποιον αιρετικό συναντούσαν ν' απαρνηθεί την πίστη του. Πολλοί λοιπόν σκοτώνονταν από τους στρατιώτες και πολλοί έδωσαν οι ίδιοι τέλος στη ζωή τους (...). Το αποτέλεσμα ήταν ότι ολόκληρη η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ήταν γεμάτη φονικά και εξορίες. Αμέσως ύστερα θεσπίστηκε ένας τέτοιος νόμος και για τους Σαμαρείτες και τότε ξέσπασαν στην Παλαιστίνη ακατάπαυστες ταραχές." ("Ανέκδοτα ή Απόκρυφη Ιστορία", μετ. Α. Σιδέρη, Αγρα 1993, σ. 64- 85).

ΙΟΥΣΤΙΝΟΣ Β'. Ο σκληρός διωγμός κατά των μονοφυσιτών (571 κεξ.) ξεκίνησε από τους μονοφυσίτες ηγέτες της Πόλης, επεκτάθηκε στους ομοϊδεάτες τους επισκόπους των επαρχιών και κατέληξε σε βίαιη καταστολή σε βάρος των πληθυσμών της Συρίας και Αιγύπτου. Νέες διώξεις θα υφίσταντο οι μονοφυσίτες λίγα χρόνια αργότερα επί Τιβερίου, ο οποίος κυνήγησε με ακόμη μεγαλύτερη σκληρότητα τους ειδωλολάτρες, έριξε δε στα θηρία του ιπποδρόμου τον ύποπτο για "εθνικές τάσεις" έπαρχο Ανατόλιο.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Α'. Προκειμένου να εορτάσει το θρίαμβό του κατά της ισχυρής αίρεσης των Παυλικιανών, ο Βασίλειος διέταξε να του σταλεί στην Κωνσταντινούπολη το κεφάλι του νεκρού αρχηγού τους Χρυσόχειρος, φρόντισε μάλιστα να το τρυπήσει τελετουργικά ο ίδιος με τρία βέλη. Είχε προηγηθεί η καταστροφή της πρωτεύουσας των Παυλικιανών Τεφρικής (882) και η κατάκτηση της περιοχής από τον βυζαντινό στρατό. (Runciman, "The Medieval Manichee", σ. 43).

ΑΛΕΞΙΟΣ Α' ΚΟΜΝΗΝΟΣ. Στην "Αλεξιάδα" της, η Αννα Κομνηνή αναφέρει ότι ο πατέρας της κάλεσε τον αιρετικό Νείλο, τον μάλωσε για τις θρησκειολογικές του απόψεις και του ζήτησε να τις απαρνηθεί: "Εκείνος όμως έμενε προσηλωμένος στη δική του κακοδοξία και ήταν πανέτοιμος να υποστεί κάθε είδους βασανιστήριο, και στρέβλες και δεσμά και ακρωτηριασμό, προκειμένου να εγκαταλείψει τη διδασκαλία πώς το ανθρώπινο εθεώθει 'φύσει'" (σ. 10).

ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΟΙ. Εικονομάχες και εικονολάτρες κατέφυγαν σε αγριότητες κατά των αντιπάλων τους. Μερικά παραδείγματα: Ο εικονομάχος Νικόλαος που είχε καταστρέψει εικόνα της Παναγίας "εγλωσσοτομήθη". Ο εικονομάχος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε' διαπόμπευσε δύο πατριάρχες: τον Αναστάσιο το 743 και δέκα χρόνια αργότερα τον Κωνσταντίνο, του οποίου το μαρτύριο ξεκίνησε με ξυλοδαρμό του πατριάρχη από τον ίδιο τον αυτοκράτορα. Ο εικονομάχος Θεόφιλος (829-842) βασάνισε τον ζωγράφο μοναχό Λάζαρο, ακουμπώντας πυρακτωμένα πέταλα στις παλάμες του. Αργότερα, η σύζυγός του Θεοδώρα, υπέρμαχος των εικόνων, αρχικά διέταξε να τυφλωθεί ο εκθρονισμένος πατριάρχης Ιωάννης, αλλά τελικά συμβιβάστηκε με 200 μπαστουνιές. (Κ. Σιμόπουλος, "Βασανιστήρια και εξουσία", Αθήνα 1987, σ. 220-296).


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Λένου Μαυρομμάτη "Η έννοια των περιθωριακών στα Βαλκάνια στα τέλη του Μεσαίωνα"
, στο συλλογικό έργο "Οι περιθωριακοί στο Βυζάντιο" (Αθήνα 1993, εκδ. Ιδρυμα Γουλανδρή-Χόρν). Προσπάθεια ορισμού του περιθωριακού στο Βυζάντιο, στηριγμένη στο παράδειγμα των αιρετικών και ιδιαίτερα των Βογομίλων.


Steven Runciman "The medieval Manichee. A study of the Christian dualist heresy" (Kαίμπριτζ 1991, εκδ. Cambridge University Press). Αναλυτική παρουσίαση των μανιχαϊκών αιρέσεων της μεσαιωνικής χριστιανοσύνης και των διώξεών της, από το γνωστό βυζαντινολόγο. 

Αννας Κομνηνής "Αλεξιάς" (Αθήνα 1990-91, εκδ. Αγρα, μετάφραση Αλόης Σιδέρη). Η βιογραφία του αυτοκράτορα Αλέξιου Κομνηνού από την κόρη του μας παρέχει πλήθος στοιχείων για τις διώξεις αιρετικών από τη βυζαντινή εξουσία, με ιδιαίτερη έμφαση στην εξολόθρευση των Βογόμιλων της Κωσταντινούπολης.

Cyril Mango "Βυζάντιο. Η αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης" (Αθήνα 1988, εκδ. ΜΙΕΤ). Γλαφυρή και συνοπτική περιγραφή των υλικών και πνευματικών βάσεων της βυζαντινής καθημερινότητας από το γνωστό καθηγητή της Οξφόρδης. Ιδιαίτερο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στους αιρετικούς και την αντιμετώπισή τους από την κρατική εξουσία.


ΔΕΙΤΕ

Οι δαιμονισμένες
(The devils) του Κεν Ράσελ (1971). Εξαιρετικά ρεαλιστική εξιστόρηση της εξολόθρευσης του προοδευτικού δημάρχου της γαλλικής πόλης Λουντέν από την Ιερά Εξέταση, στα μέσα του ΙΗ' αι. Εμφαση στις ατομικές και πολιτικές στρατηγικές (προσωπικά μίση, αντίθεση ελεύθερων πόλεων - απόλυτης μοναρχίας, κλπ) που καθόρισαν την έκβαση μιας -τυπικά θρησκευτικής- υπόθεσης.

Δοξόμπους του Φώτου Λαμπρινού (1987). Αναπαράσταση της καθημερινότητας στη μακεδονική επαρχία των ύστερων βυζαντινών χρόνων. Δε λείπει και η φιγούρα των αιρετικών αγιογράφων, σε αντιδιαστολή προς την κοσμική και την εκκλησιαστική εξουσία που συμπυκνώνουν στρατιωτική διοίκηση και μοναστήρι.

Βυζαντινό Μνημόσυνο του Βασίλη Ραφαηλίδη (1962). Μιά από τις δυό κινηματογραφικές απόπειρες του γνωστού κριτικού. Η βυζαντινή πόλις αντιμέτωπη με τους "βαρβάρους", με μόνο εφόδιο τον Ακάθιστο Υμνο.

(Ελευθεροτυπία, 30/3/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ