ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΤΩΝ 8:30


Η διαδήλωση στα χρόνια της κάμερας

1. /  2.

 
"Παράθυρα" στον κόσμο της T.V.


Από έναν ειδικό, τον σκηνοθέτη Τάκη Χατζόπουλο(*), ζητήσαμε να σχολιάσει την επίδραση της τηλεόρασης στις μορφές της σύγχρονης διαδήλωσης:

Με ενδιαφέρον παρακολουθούμε εσχάτως εμείς, επαγγελματίες της τηλεόρασης, τη στρατηγική που αναπτύσσουν οι διαδηλωτές για να κερδίσουν το βλέμμα των μέσων μαζικής επικοινωνίας.
Το μεγάλο διακύβευμα είναι τα δελτία ειδήσεων των 8:30 μ.μ. και προς το στόχο αυτό στοχεύουν, όλα τα εμπλεκόμενα μέρη, με όρους τηλεοπτικού θεάματος.
Οι διοργανωτές των διαδηλώσεων, αντλώντας διδάγματα από τις "μεγαλειώδεις" προεκλογικές συγκεντρώσεις της μεταδικτατορικής περιόδου, φροντίζουν το θέαμα. Αντιλαμβάνονται την κοινωνία ως μια απέραντη σκηνή, όπου όλοι έχουν κάποιο ρόλο να παίξουν. Το έργο, περίπου γνωστό. Το ένα σκέλος από το δραματουργικό ζεύγος είναι η ανάλγητη και ανυποχώρητη κυβέρνηση. Το άλλο σκέλος είναι οι αδικημένοι απεργοί. Το ρόλο του χορού επωμίζονται οι ελεύθεροι πολιορκημένοι, τα θύματα των απεργιών. Και ο από μηχανής θεός του έργου, ο υπέρτατος κριτής και διαμεσολαβητής, η Τηλεόραση, έτσι απρόσωπα. Οχι ο τάδε δημοσιογράφος με τις συγκεκριμένες απόψεις ούτε η δείνα εφημερίδα με την πολιτική της τοποθέτηση, αλλά η Τηλεόραση, ο Μεγάλος Αδελφός.
Η χρονική στιγμή εκδήλωσης της απεργίας επιλέγεται με γνώμονα την αποτελεσματικότητά της αλλά και τη θεαματικότητα: ταλαίπωροι ταξιδιώτες -όμηροι- στα αεροδρόμια, φορτηγά αυτοκίνητα παρατεταγμένα στα λιμάνια ή στους εθνικούς δρόμους αντιμέτωπα με πλοία ή τρακτέρ, εγκλωβισμένοι κάθε είδους σε ασανσέρ, σε βαγόνια του ηλεκτρικού, σωροί σκουπιδιών... Υλικό για σκηνές μεγάλου τηλεοπτικού ενδιαφέροντος με όλες τις δυνατές συμπαραδηλώσεις. Ποιος Ελληνας παραγωγός του κινηματογράφου θα είχε άραγε την οικονομική δυνατότητα να χρηματοδοτήσει τις υπέροχες σκηνές με τα χιλιάδες τρακτέρ στον κάμπο της Θεσσαλίας;
Κι όταν παρόμοιου επιπέδου σκηνές δεν είναι δυνατόν να προκύψουν, φροντίζουν οι απεργοί για το θέαμα: διαδηλώνουν αποκλείοντας δρόμους, ανάβουν φωτιές, κρατούν κεριά, φορούν μάσκες, δημιουργούν χάπενινγκ, επιδεικνύουν ή σχίζουν τις κομματικές τους ταυτότητες.
Λέξεις και φράσεις κλειδιά. Συνθήματα με μέτρο, από την ποιητική παράδοση, που εντυπωσιάζουν. Χρώματα-σύμβολα για να διακρίνεται η ομάδα. Πανό και λάβαρα με παραστάσεις και μηνύματα που να "γράφουν" καλά στην τηλεόραση. Η διεθνής εμπειρία διδάσκει: οι σφυρίχτρες των Σέρβων διαδηλωτών στο Βελιγράδι. Οι κορδέλες στα μέτωπα των Νοτιοκορεατών απεργών. Μερικές φορές ένα εύρημα, ένα "κάτι", αρκεί για να καθηλώσει τα βλέμματα.
Στη δημιουργία του θεάματος συμβάλλει και το άλλο σκέλος του ζεύγους της αντιπαράθεσης, η εξουσία. Με την άρνηση του πρωθυπουργού να δεχθεί τους απεργούς, με την παράταξη των δυνάμεων καταστολής που απωθούν τους συνταξιούχους διαδηλωτές, με την εκτόξευση από τηλεοράσεως απειλών ή χαρακτηρισμών.
Χωρίς δραματουργικές συγκρούσεις και υπερβολές, τα δελτία των 8:30 δεν θα ασχοληθούν με καμιά κινητοποίηση. Πόσους απασχολεί η απεργία των αρχαιοφυλάκων; Την ξαναθυμηθήκαμε μόνο όταν Γάλλοι μαθητές απείλησαν με επεισόδια. Αλήθεια, ποιος θυμάται την τελευταία απεργία στον ιδιωτικό τομέα;
Ο ανελέητος τηλεοπτικός χρόνος αποκλείει την ανάπτυξη επιχειρημάτων, τον κοινωνικό και πολιτικό διάλογο. Αποτέλεσμα των τηλεοπτικών "παραθύρων" και η προσωποποίηση των απεργιών στο πρόσωπο του συνδικαλιστή εκπροσώπου. Η εικόνα του προσφέρεται για παρατηρήσεις: ένας ευτραφής συνδικαλιστής δεν πείθει, όταν επιχειρηματολογεί για τη φτώχια της κοινωνικής ομάδας που εκπροσωπεί, έστω κι αν έχει ριγμένο το παλτό στην πλάτη για να δηλώσει αγωνιστική ετοιμότητα. Κάποιοι απεργοί δεν πείθουν όταν, για να διασκεδάσουν τις ώρες της απεργιακής τους ανίας, ψήνουν αρνιά και χορεύουν ζεϊμπέκικο. Κάποιοι υπουργοί δεν πείθουν όταν, αντί να σκύψουν στα προβλήματα των απεργών, χρησιμοποιούν την κομματική ή ακαδημαϊκή τους ευγλωττία για να τους στριμώξουν από το αντικρινό "παράθυρο".
Τα τηλεοπτικά δελτία διαρκούν μισή ή μία ώρα. Μετά οι προβολείς σβήνουν. Τα κυκλώματα κλείνουν. Οι συνδικαλιστές συσκέπτονται. Οι ειδικές δυνάμεις καραδοκούν να ξεφουσκώσουν τα λάστιχα των τρακτέρ. Για να τροφοδοτήσουν τα δελτία της επομένης.
Και εμείς, απαθείς θεατές, με μικρές αναλαμπές αγωνιστικότητας, αναπολούμε με νοσταλγία τις τελευταίες διαδηλώσεις συμπαράστασης απεργών στις οποίες λάβαμε μέρος. Αυτό το απέραντο, γυάλινο, παγωμένο τηλεοπτικό πεδίο, τείνει να καταστεί το μοναδικό πεδίο άσκησης των δημοκρατικών μας δικαιωμάτων.

(*) Ο Τάκης Χατζόπουλος είναι μέλος της ομάδας "Cinetic" και παραγωγός της εκπομπής "Παρασκήνιο".



ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ

ΚΑΡΔΑΡΑ. Κουβάδες με γάλα συνηθίζουν να χύνουν στο δρόμο οι διαμαρτυρόμενοι κτηνοτρόφοι. Πρόσφατο παράδειγμα, η επίθεση κτηνοτρόφων της Μυτιλήνης στο υπουργείο Αιγαίου τον Μάρτιο του 1996 με όπλο την παραγωγή τους. Από την επίθεση δεν γλίτωσε ούτε ο βουλευτής του ΚΚΕ Στρατής Κόρακας που επιχείρησε να ηρεμήσει τους διαδηλωτές και περιχύθηκε με γάλα. Οι σκηνές παίχτηκαν κατά κόρον στα τηλεοπτικά δελτία.

ΚΕΡΙΑ. Τα κεριά στα χέρια των διαδηλωτών έχουν πανάρχαιες ρίζες. Οσο κι αν θυμίζουν τις λαμπαδηδρομίες των ναζιστικών χρόνων, υιοθετούνται από κινητοποιήσεις όλων των πολιτικών αποχρώσεων. Μερικές φορές, το μήνυμα του κεριού έχει άμεση σχέση με το αντικείμενο της διαμαρτυρίας, όπως στην πορεία που πραγματοποίησαν τον Ιανουάριο του 1994 στην Αθήνα εκατοντάδες απολυόμενοι από τη ΔΕΗ. Αλλοτε, τα κεριά συμβολίζουν κάποιους θανάτους, όπως κατά τη διαδήλωση έξω από τα γραφεία του ΟΗΕ τον Απρίλιο του 1996, με αφορμή τη δολοφονία των 18 ελλήνων τουριστών στην Αίγυπτο και την κλιμάκωση της βίας στη Μέση Ανατολή.

ΦΑΝΑΡΙΑ. Με κόκκινα φαναράκια στο χέρι και φορώντας λευκά μπλουζάκια που είχαν αποτυπωμένο το σκελετό του θώρακα, διαδήλωσαν στο Παναθηναϊκό Στάδιο τον Ιούλιο του 1994 τα μέλη του πανελλήνιου συνδέσμου νεφροπαθών. Βασικό τους αίτημα, η έγκριση όλων των φίλτρων αιμοκάθαρσης.

ΟΥΡΑΝΙΟ ΤΟΞΟ. Η πορεία που οργανώθηκε τον Δεκέμβριο του 1995 στην Αθήνα για να εκφραστεί η συμπαράσταση στα θύματα του AIDS και να ζητηθεί αποτελεσματικότερη βοήθεια της πολιτείας ήταν εντελώς σιωπηλή. Οι συγκεντρωμένοι κατέληξαν στον Αγνωστο Στρατιώτη και τοποθέτησαν μια τεράστια σημαία με τα χρώματα του ουράνιου τόξου, που συμβόλιζε τη συναδέλφωση των λαών απέναντι στο κοινωνικό πρόβλημα και σχημάτισαν κύκλο με κεριά μνημονεύοντας συμβολικά ονόματα θυμάτων της ασθένειας.

ΦΕΡΕΤΡΟ. Πίσω από ένα φέρετρο τυλιγμένο με σελίδες εφημερίδων διαδήλωσε τον Δεκέμβριο του 1995 η Πρωτοβουλία για την Υπεράσπιση του Ασύλου και το Δίκτυο Κινήσεων για τα Πολιτικά και τα Κοινωνικά Δικαιώματα. Τρεις τυμπανιστές έδιναν το βηματισμό κηδείας στους διαδηλωτές. Οπως εξηγούσαν στην προκήρυξή τους, οι οργανωτές: "Περιφέρουμε τον Επιτάφιο της Κοινωνικής Ευαισθησίας. Οργισμένοι από την έγκριση της φυσικής εξόντωσης του απεργού πείνας Κώστα Καλαρέμα. Θλιμμένοι από την αδιαφορία για την εξέγερση των κολασμένων. Αηδιασμένοι για την απάθεια απέναντι στις μαζικές συλλήψεις, τις στημένες δίκες και καταδίκες των 504 στο Πολυτεχνείο." Το φέρετρο έχει ευρεία χρήση, σε πολιτικές αλλά και ποδοσφαιρικές συγκεντρώσεις.

ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ. Οι βουδιστές μοναχοί αυτοπυρπολούνταν στο Βιετνάμ διαμαρτυρόμενοι για την επέμβαση των ξένων και τον πόλεμο. Ενας αγρότης στη Λάρισα τους μιμήθηκε, σε στιγμή απόλυτης απελπισίας. Υπάρχουν όμως και τα αναίμακτα "ολοκαυτώματα", με την προσδοκία των οργανωτών τους να προκαλέσουν το ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης. Δημοτικό Συμβούλιο της περιοχής των Μεσογείων αποφάσισε το περασμένο καλοκαίρι να καεί "συμβολικά" ένα απορριμματοφόρο του Δήμου, για να υποδηλωθεί η απόλυτη άρνηση των κατοίκων να δεχθούν την κατασκευή χωματερής στην περιοχή τους.

ΤΥΜΠΑΝΑ. Επειδή τα δελτία ειδήσεων έχουν και ήχο, οι σύγχρονες διαδηλώσεις δεν αρκούνται στα συνθήματα και τα τραγούδια. Γίνεται χρήση και μουσικών οργάνων, συνήθως τυμπάνων, που όχι μόνο κάνουν θόρυβο, αλλά βοηθούν και στο ρυθμό των συνθημάτων και της πορείας. Το μέτρο είναι γενικευμένο. Με τύμπανα, π.χ., διαδήλωσαν οι μαθητές της "Ραλλείου" στον Πειραιά τον Φεβρουάριο του 1996.

ΝΕΚΡΟΚΕΦΑΛΕΣ. Με μαύρες και κίτρινες σημαίες που απεικόνιζαν νεκροκεφαλές και το σύνθημα "Σκουπίδια σημαίνει θάνατος" διαδήλωναν τον περασμένο Ιούνιο οι κάτοικοι της Κερατέας, ζητώντας να μη γίνει χωματερή στην περιοχή τους.

ΜΟΤΟΣΙΚΛΕΤΑ. Οι διαδηλώσεις εποχουμένων δεν έχουν πάντοτε σχέση με τεκμήρια ή με την αύξηση της τιμής των καυσίμων. Η πορεία των μοτοσικλετιστών, π.χ., που οργανώθηκε από τους αναρχικούς τον Ιούλιο του 1993, με δρομολόγιο Εξάρχεια-φυλακές Κορυδαλλού, είχε στόχο την απελευθέρωση των κρατουμένων Μπαλάφα, Μίχου και Κυριακόπουλου. Μόνο που οι αστυνομικοί έκαναν χρήση του ίδιου "όπλου". Μετά τη διάλυση της πορείας, καμιά εικοσαριά Ζητάδες απομόνωσαν δυο από τους διαδηλωτές και με το πρόσχημα ότι έψαχναν για βόμβες μολότοφ τους συνέλαβαν, τους οδήγησαν σε μια κλούβα και τους ξυλοκόπησαν. 

ΑΡΝΙΑ. Τις ανάγκες της τηλεθέασης τις πληρώνουν καμιά φορά και τα αμέτοχα στις κοινωνικές συγκρούσεις ζώα. Πιο πρόσφατο παράδειγμα, η μαζική σφαγή αρνιών από τους διαμαρτυρόμενους κτηνοτρόφους στα σκαλιά της Νομαρχίας Ιωαννίνων (20.2.91). Οι αντιδράσεις που προκάλεσαν οι εικόνες της σφαγής, έφτασαν μέχρι τις Βρυξέλλες.

ΚΑΡΟΤΣΑΚΙΑ. Τη συμπάθεια της "κοινής γνώμης" φαίνεται ότι την έχουν εξασφαλισμένη οι πολυτεκνικές οργανώσεις. Αλλά για να περάσουν και στα δελτία υψηλής τηλεθέασης, απαιτούνται όλο και πιό ευφάνταστα κόλπα. Μετά τα κλασικά "μεγαλοϊδεατικά" συνθήματα ("Πολλά παιδιά, μεγάλη Ελλάδα") και τα "ελληνοχριστιανικά" λάβαρα, έφτασαν τον περασμένο Δεκέμβρη, στα καροτσάκια και τις κουδουνίστρες.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Denis Langlois "Nouveau guide du militant" (Παρίσι 1979, εκδ.Seuil). Πρακτικές οδηγίες προς κοινωνικούς και πολιτικούς ακτιβιστές, έντονα διαποτισμένες από το πνεύμα των πρώτων χρόνων μετά τη νεανική έκρηξη της δεκεατίας του '60. Εξώφθαλμη η απουσία οποιασδήποτε αναφοράς στο χειρισμό των ηλεκτρονικών ΜΜΕ.

Gary Allgeyer "Social Protests in the 1990s: Planning a response" (περ. "The FBI Law Enforcement Bulletin", Ιανουάριος 1996). Οι αλλαγές στην κοινωνική σύνθεση των κινητοποιήσεων στις ΗΠΑ, όπως τις αντιλαμβάνεται ένας αξιωματικός του FBI που υπηρετεί στη Φλόριντα. 

David Assouline & Sylvia Zappi "Notre printemps en hiver. Le mouvement etudiant de novembre - decembre 1986" (Παρίσι 1987, εκδ.La Decouverte). Λεπτομερής αυτοπαρουσίαση του νικηφόρου κινήματος των Γάλλων φοιτητών και μαθητών κατά της προσπάθειας για νεοφιλελεύθερη μεταρρύθμιση της ανώτατης παιδείας στη χώρα τους. Ειδικό κεφάλαιο "για τη χρησιμοποίηση των ΜΜΕ σε καιρό απεργίας".

Κώστα Μπαρούτα "Η κραυγή των Ελλήνων" (Αθήνα 1992, εκδ. Σαββάλα). Η Ελλάδα των διαδηλώσεων, από την επαύριο της ανεξαρτησίας μέχρι και το 1989. Συνθήματα και γεγονότα λιγότερο ή περισσότερο γνωστά, αλιευμένα χάρη σε μια λεπτομερειακή αποδελτίωση του ημερήσιου και περιοδικού Τύπου. Περισσότερο ενδιαφέρον όσον αφορά παλιότερες -και συχνά άγνωστες- περιόδους των μαζικών κινημάτων στη χώρα μας.



ΔΕΙΤΕ

Φράουλες και αίμα (The strawbwrry statement) του Στιούαρτ Χάγκμαν (1970). Συντηρητική και αποστειρωμένη κινηματογραφική μεταφορά του γνωστού βιβλίου με τις εμπειρίες ενός 18χρονου καταληψία του πανεπιστημίου Κολούμπια. Δε λείπει και η (ανύπαρκτη στο πρωτότυπο) ειρωνική σκηνή με το φοιτητή που καλεί τα κανάλια και τους επιδεικνύει, χάριν προσωπικής προβολής, τα τραύματά του από πτώση στο μπάνιο σαν αποτέλεσμα τραυματισμού του από τους φασίστες "αγανακτισμένους πολίτες"... 

Αγώνας των Δ.Γιαννικόπουλου, Ηλ.Ζαφειρόπουλου, Γ.Θανασούλα, Θ.Μαραγκού, Φ. Οικονομίδη & Κ.Παπανικολάου (1975). Στρατευμένο ντοκιμαντέρ για τους κοινωνικούς αγώνες της πρώτης μεταπολιτευτικής χρονιάς, όταν η τηλεόραση περιοριζόταν στην απλή αναμετάδοση της κυβερνητικής προπαγάνδας. Εξαιρετικά πλάνα από τις απεργιακές μάχες της περιόδου.

(Ελευθεροτυπία, 16/3/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ