ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ


Μια Βαβέλ για το Μάαστριχτ

1. /  2.

 
Διαφωνώ ομοφώνως


Τον Φεβρουάριο του 1994, και ενώ η σφαγή στην τέως πολυπολιτισμική Βοσνία κορυφωνόταν, σύσσωμο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υποστήριζε ότι "ο πλούτος της Ευρωπαϊκής Ενωσης έγκειται στην υφιστάμενη ποικιλία. Η οικοδόμηση της Ευρώπης βοηθείται τονίζοντας τις διαφορές μεταξύ των λαών της, ακριβώς για να τους ενώσει περισσότερο". Η αξιοσημείωτη αυτή συμφωνία όλων των ευρωβουλευτών - ανεξαρτήτως εθνικής ή πολιτικής προέλευσης- επετεύχθη μετά από τετράχρονη εξαντλητική εργασία στην Επιτροπή Πολιτισμού με θέμα τα δικαιώματα των γλωσσικών και πολιτισμικών μειονοτήτων. Επρόκειτο για την ομόφωνη αποδοχή της πολυσέλιδης έκθεσης του Μαρκ Κιλλιλέα (Α3-0042/94) που έμελλε να προκαλέσει έντονους διαξιφισμούς και στη χώρα μας.
Η έκθεση συγκεντρώνει όλο το σχετικό υλικό που διαμορφώθηκε στους ευρωπαϊκούς και διεθνείς οργανισμούς και καταλήγει σε προτάσεις που όχι μόνο καταγράφουν τις "λιγότερο διαδεδομένες γλώσσες και τα πολιτιστικά στοιχεία των κοινοτήτων της ΕΟΚ", αλλά προχωρά και σε προτάσεις στους τομείς της εκπαίδευσης, των σχέσεων των μειονοτικών με τις κυβερνήσεις και τους νόμους, των ΜΜΕ, των πολιτιστικών δραστηριοτήτων και της διασυνοριακής συνεργασίας. Η καταγραφή περιορίζεται στις μειονότητες εκείνες που συνδέονται με μία ορισμένη περιοχή και μιλούν κάποια "αυτόχθονη γλώσσα" και όχι με τους Τσιγγάνους, τους Εβραίους και άλλους λαούς που δεν συνδέονται με ένα ορισμένο έδαφος ή άλλους πληθυσμούς οι οποίοι για διάφορους λόγους έχουν μεταναστεύσει σχετικά πρόσφατα στην Ε.Ε. Επομένως, τα δικαιώματα που διεκδικούνται, σύμφωνα με τον εισηγητή της έκθεσης, αφορούν περίπου 40 εκατομμύρια πολίτες (της ΕΟΚ των 12, τότε), και όχι τα 12 εκατομμύρια που κατάγονται από μετανάστες και μιλούν μη ευρωπαϊκές γλώσσες (αραβικά, τούρκικα, γλώσσες ασιατικές κ.λπ). Τα υπόλοιπα, σε άλλη έκθεση, όπως εξήγησε η Επιτροπή Πολιτισμού του Ευρωκοινοβουλίου.
Προς τιμήν τους οι Ελληνες ευρωβουλευτές Αυγερινός, Παγορόπουλος, Παπουτσής, Ραυτόπουλος, Τσίμας (του ΠΑΣΟΚ), Πιέρρος, Σαρειδάκις, Ζαββός (της ΝΔ) και Αλαβάνος, Παπαγιαννάκης (του ΣΥΝ), υπερψήφισαν την έκθεση. Οι άλλοι κάπου αλλού θα βρίσκονταν εκείνη την ώρα. Από 'κει, όμως, και μετά αρχίζουν τα προβλήματα. Η "Ελευθεροτυπία" (21.2.94) δημοσιεύει, χωρίς καμιά κινδυνολογική διάθεση, τις γλωσσικές μειονότητες που καταγράφει η έκθεση στην Ελλάδα (Αρβανίτικα, Βλάχικα, Πομάκικα, Τουρκικά, Σλαβομακεδόνικα), και προκαλεί πανικό στις τάξεις των "υπερπατριωτών" και ιδίως των "Μακεδονομάχων". Ηταν, αν θυμάστε, η εποχή άσκησης σκληρότερων "μέτρων πίεσης" από την ελληνική κυβέρνηση προς την FYROM, και η επικρατούσα πολιτική θεωρούσε ότι οι "Σκοπιανοί, ψευτομακεδόνες μιλούν μια ψευτογλώσσα, παντελώς ανυπόληπτη και σχεδόν ανύπαρκτη στην ελληνική Μακεδονία". Λογικά, επομένως, οι ευρωβουλευτές μας έσπευσαν να δώσουν εξηγήσεις. Δηλαδή, ό,τι μπορούσε ο καθένας. "Στο ψήφισμα δεν υπάρχει το παραμικρό για σλαβομακεδονική ή αρβανίτικη γλώσσα. Οσα γράφονται, επικαλούνται κακώς την πολυσέλιδη έκθεση του Ιρλανδού ευρωβουλευτή, που δεν έχει ούτε νομική, ούτε ερμηνευτική αξία. Οι Ελληνες ευρωβουλευτές εκφράζουν τη λύπη τους γιατί μεταφέρονται στην κοινή γνώμη και σχολιάζονται ως εσφαλμένες οι πολύμοχθες προσπάθειές τους, που ενισχύουν τις ελληνικές θέσεις", αναφέρουν σε κοινή επιστολή τους στον Τύπο (24.2.94) οι κ.κ. Παπουτσής, Λαμπρίας, Νιάνιας, Εφραιμίδης, Αλαβάνος, Δεσύλλας. Προσπάθησαν, δηλαδή, να πουν ότι είναι άλλο πράγμα το ψήφισμα στο οποίο περιγράφονται τα δικαιώματα των μειονοτήτων και άλλο πράγμα οι ίδιες οι μειονότητες που καταγράφονται λίγες σελίδες μετά στο ίδιο ντοκουμέντο. Λες και υπάρχει ένας βουλευτής, οπουδήποτε στον κόσμο, που ψηφίζει ωραίους νόμους χωρίς να ξέρει ποιους αφορούν. Ο Γιώργος Αναστασόπουλος καταγγέλλει την έκθεση στο σύνολό της, και ομολογεί την δεινή θέση στην οποία είχε περιέλθει: "Δεν τοποθετήθηκα γιατί δεν είχε εκδηλωθεί αντίθεση στην έκθεση από άλλους Ευρωπαίους βουλευτές. Την παλέψαμε όσο μπορέσαμε στην Επιτροπή, αλλά στην ολομέλεια δεν υπήρξε καμία ελληνική παρέμβαση γιατί, επαναλαμβάνω, δεν παλευόταν. Δεν την ψήφισα επειδή στο παράρτημά της λέει διάφορες σαχλαμάρες που θεωρητικά είναι σωστές, αλλά στο μέλλον μπορούν να μας δημιουργήσουν προβλήματα" (21.2.94).
Μόνο ο Φ. Πιέρρος και ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης ήξεραν τι ψήφιζαν και δεν "μετάνιωσαν". "Η έκθεση Κιλλιλέα ψηφίστηκε ολόκληρη. Εγώ την ψήφισα διότι πιστεύω ότι αποτελεί ένα θετικό βήμα για την προστασία της γλωσσικής ποικιλομορφίας της Ευρώπης και ένα σοβαρό εργαλείο για την ανάλυση των κοινωνικοπολιτισμικών φαινομένων", εξηγεί χωρίς περικοκλάδες στην "Ε" (21.2. 94), ο κ. Παπαγιαννάκης.



ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ


ΒΕΛΓΙΟ. Διαδοχικές συνταγματικές ρυθμίσεις έχουν μειώσει την οξύτητα μεταξύ των δύο γλωσσικών κοινοτήτων της χώρας (της γαλλόφωνης στο νότιο και ανατολικό τμήμα της χώρας και εκείνης που μιλά φλαμανδικά, δηλαδή ολλανδικά, στο βόρειο και δυτικό). Το Βέλγιο είναι πλέον ένα σχεδόν ομοσπονδιακό κράτος με διαφορετική διακυβέρνηση των δύο βασικών γλωσσικών κοινοτήτων. Στη χώρα υπάρχει ακόμη γερμανόφωνη μειονότητα 100.000 ατόμων (η γερμανική αναγνωρίζεται ως επίσημη γλώσσα στο Επέν και Σεν Μιτ), ενώ περίπου 30.000 άτομα μιλούν τη λουξεμβουργική (καντόνι Αρλόν/Αρλερ). Στη γαλλόφωνη κοινότητα του Βελγίου ομιλούνται ακόμη και ορισμένες "περιφερειακές γλώσσες" (βαλονική, πικαρδική, λορενική, καμπανική).

ΔΑΝΙΑ. Η γερμανική ομιλείται από 20.000 άτομα στη Νότια Γιουτλάνδη. Διμερής συμφωνία του 1955 προστατεύει τη χρήση της γερμανικής στη Δανία και της δανικής στη Γερμανία.

ΓΕΡΜΑΝΙΑ. Η δανική ομιλείται από 50.000 άτομα στο Σλέσβιγκ-Χόλσταϊν και προστατεύεται από τη συμφωνία με τη Δανία. Επίσημη αναγνώριση έχει επίσης η σλαβικής καταγωγής σοραβική που ομιλείται στο Βρανδεμβούργο και τη Σαξονία στην πρώην ΛΔΓ, όπου οι Σοραβοί είχαν θετική μεταχείριση. Η κοινότητα των Σοραβών υπολογίζεται σε 50.000-70.000 άτομα και η Συνθήκη Ενοποίησης προβλέπει τη διατήρηση ορισμένων δικαιωμάτων τους. (Η ρύθμιση δεν τηρείται απολύτως). Στη Γερμανία ομιλείται ακόμη η βόρεια φρισική από 9.000 άτομα στο Νορντφρίσλαντ, η γλώσσα όμως αυτή δεν διαθέτει επίσημη αναγνώριση. Από 2.000 άτομα ομιλείται η ανατολική φρισική (σατερλανδική) στο Νιντερζάξεν.

ΙΣΠΑΝΙΑ. Μετά την κατάρρευση του φρανκικού καθεστώτος, το σύνταγμα του 1978 ανέθεσε τη χάραξη της τοπικής γλωσσικής πολιτικής στις κυβερνήσεις των αυτόνομων περιοχών. Ετσι, εκτός από τα καστιλιάνικα, κάθε περιφέρεια θεωρεί επίσημη και τη δική της γλώσσα. Η καταλανική ομιλείται στην Καταλωνία και τις Βαλεαρίδες, όπου την κατανοεί το 90% του πληθυσμού. Τη βασκική μιλούν 515.000 άτομα στην αυτόνομη χώρα των Βάσκων και 50.000 στη Ναβάρα. Η γαλικιανή ομιλείται από το 91% των 2.753.000 κατοίκων της Γαλικίας, η βαλενθιανή από το 50% του πληθυσμού της Βαλενθιανής Κοινότητας και η αραγωνική από 30.000 άτομα σε κοιλάδες των Πυρηναίων. Η αστουριανή προστατεύεται από τον Καταστατικό Χάρτη των Αστουριών, αλλά δεν αναγνωρίζεται ως επίσημη. Η αρανική ομιλείται από λίγες χιλιάδες άτομα στην κοιλάδα Αράν στα γαλλοϊσπανικά σύνορα.

ΓΑΛΛΙΑ. Η αλσατική (παραλλαγή της γερμανικής) που ομιλείται στην Αλσατία από το 75% του πληθυσμού άνω των 15 ετών δεν έχει καμία επίσημη αναγνώριση, καθώς η Γαλλία τηρεί σκληρή στάση στο θέμα των μειονοτικών γλωσσών. Η κορσικανική ομιλείται από 143.000 άτομα, ωστόσο δεν αναγνωρίζεται. Η βρετονική ομιλείται στο Μπρεζ Ιζέλ, ενώ κοινότητες βρετονοφώνων υπάρχουν στις πόλεις Ρεν, Ναντ και Παρίσι (συνολικά 300.000 άτομα). Στο Ρουσιγιόν, 200.000 άτομα μιλούν καταλανικά, τα οποία επίσης δεν έχουν την παραμικρή αναγνώριση, όπως εξάλλου και η βασκική, η οποία ομιλείται από 80.000 άτομα στη γαλλική πλευρά των Πυρηναίων. Σε 31 νομούς της Ν. Γαλλίας ομιλείται ακόμη η οξιτανική.

ΙΡΛΑΝΔΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Μπορεί η ιρλανδική (gaeilge) να είναι κατά το σύνταγμα η πρώτη επίσημη γλώσσα του κράτους, ωστόσο η νομοθεσία συντάσσεται στην αγγλική και μεταφράζεται στην ιρλανδική.

ΙΤΑΛΙΑ. Η σαρδική, αν και ομιλείται από 1.200.000 άτομα, δεν αναγνωρίζεται επισήμως. Η χρήση της γερμανικής είναι αναγνωρισμένη από το 1946 στο νότιο Τιρόλο. Η φριουλική ομιλείται στο ΒΑ τμήμα της ιταλικής χερσονήσου από 550-700.000 άτομα, τα οποία προστατεύονται από ειδικό Περιφερειακό Καταστατικό Χάρτη. Σε 36 κοινότητες της περιφέρειας Φριούλι- Βενέτσια Τζούλια ομιλείται η σλοβενική, ενώ η γαλλική στη Βάλε ντ' Αόστα και το Πεδεμόντιο. Η ελληνική ομιλείται στην Απουλία και Καλαβρία και ο αριθμός των ελληνοφώνων εκτιμάται σε 12.000 άτομα. Δεν υπάρχει επίσημη αναγνώριση της γλώσσας, αλλά ο Περιφερειακός Καταστατικός Χάρτης της Καλαβρίας ρυθμίζει τα της χρήσης της. Στην περιφέρεια Φριούλι-Βενέτσια ομιλούνται παραλλαγές της γερμανικής. Στην επαρχία της Βερόνα και της Βιτσέντσα ομιλείται η κιμβρική, συγγενής της βαυαρικής διαλέκτου, ενώ η μοχενική, επίσης συγγενής της βαυαρικής, ομιλείται σε τμήμα του Τρέντο και η βαλσική στο Πεδεμόντιο και στη Βάλε ντ' Αόστα. Σε 100.000 υπολογίζονται τα άτομα που κατανοούν ή χρησιμοποιούν την αλβανική. Στην πόλη Αλγκέρο της Σαρδηνίας ομιλούνται τα καταλανικά, ενώ 2.000 άτομα στην περιφέρεια Μολίζε μιλούν κροατικά.

ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ. Η λουξεμβουργική (γερμανική διάλεκτος με γαλλικές επιρροές) έχει καθιερωθεί από το 1984 ως εθνική γλώσσα του δουκάτου, όπου η γαλλική και η γερμανική θεωρούνται επίσης επίσημες γλώσσες.

ΟΛΛΑΝΔΙΑ. Η δυτική φρισική είναι διαδεδομένη στη βορειότερη επαρχία της Ολλανδίας, τη Φρίσλαν, όπου τη μιλούν 400.000 άτομα. Πρόσφατες ρυθμίσεις αναγνωρίζουν τη Φρίσλαν ως δίγλωσση επαρχία και επιτρέπουν τη χρήση της γλώσσας στη διοίκηση, την εκπαίδευση κ.λπ.

ΑΥΣΤΡΙΑ. Στη χώρα ομιλείται η σλοβενική (Καρινθία) και η κροατική, οι οποίες προστατεύονται σε ορισμένες περιοχές.

ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ. Η χώρα δεν έχει γλωσσικές μειονότητες.

ΦΙΛΑΝΔΙΑ. Η φιλανδική και η σουηδική είναι οι δύο επίσημες γλώσσες. Η πρώτη ομιλείται από το 94% του πληθυσμού και η δεύτερη από το 7%.

ΣΟΥΗΔΙΑ. Μειονοτικές γλώσσες είναι τα φιλανδικά (3% του πληθυσμού) και η σάμι που ομιλείται από τη λαπωνική κοινότητα (10.000 άτομα).

ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ. Ουαλικά μιλούν 500.000 άτομα, τα περισσότερα στη Νότια Ουαλία. Ο νόμος του 1967 ορίζει ότι η ουαλική πρέπει να χρησιμοποιείται στη διοίκηση βάσει της αρχής της "ίσης εγκυρότητας" με την αγγλική. Στη Σκοτία, αλλά και στις Δυτικές Νήσους και τη ΒΔ χώρα, 80.000 άτομα μιλούν τη γαελική (galdhlig), η οποία δεν έχει επίσημη αναγνώριση, μολονότι είναι η γλώσσα του Νησιωτικού Συμβουλίου των Δυτικών Νήσων. Επίσημη αναγνώριση δεν έχει δοθεί και στην ιρλανδική γλώσσα, η οποία ομιλείται στις έξι κομητείες της Βόρειας Ιρλανδίας. Στην Κορνουάλη αναζωογονείται τελευταία και η κορνική (κελτική), ενώ στα Χάιλαντς ομιλείται η σκοτική.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Henri Giordan (dir.) "Les minorites en Europe. Droits linguistiques et Droits de l'Homme"
(Παρίσι 1992, εκδ.Kime). Εκτενής διαπραγμάτευση του ζητήματος των γλωσσικών και άλλων μειονοτήτων της δυτικής και νότιας Ευρώπης από μια πλειάδα συγγραφέων. Ενασχόληση τόσο με τις γενικές πτυχές του προβλήματος (ιστορικές και νομικές) όσο και με την κατάσταση που επικρατεί σε κάθε επιμέρους χώρα.

Ευάγγελου Κωφού "Ο Χάρτης των περιφερειακών ή μειονοτικών γλωσσών του Συμβουλίου της Ευρώπης", στο συλλογικό "Τα δικαιώματα των λαών και των μειονοτήτων" (επιμ.Σ.Περράκη, Αθήνα-Κομοτηνή 1993, εκδ.Αντ.Σάκκουλα). Χρονικό της θέσπισης της ευρωπαϊκής σύμβασης για την προστασία των γλωσσικών μειονοτήτων από τον αντιπρόσωπο του ελληνικού Υπ.Εξ. στις σχετικές διαπραγματεύσεις.

European Commission "Euromosaic. The production and reproduction of the minority language groups in the European Union" (Βρυξέλλες-Λουξεμβούργο 1996, εκδ. Office for Official Publications of the European Communities). Πρόσφατη έκθεση της Κομισιόν για την κατάσταση των μειονοτικών γλωσσών της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

European Bureau for Lesser Used Languages "Mini-Guide to the Lesser Used Languages of the EC" (Βρυξέλλες 1993). Συνοπτικός οδηγός του Γραφείου για τις Λιγότερο Διαδεδομένες Γλώσσες.

Miguel Siguan "Minorites linguistiques dans la Communaute Economique Europeene: Espagne, Portugal, Grece" (Βρυξέλες-Λουξεμβούργο 1990, εκδ. Office des publications officielles des Communautes Europeenes). Η πρώτη κοινοτική έκθεση με θέμα τις γλωσσικές μειονότητες του ευρωπαϊκού νότου.


ΔΕΙΤΕ

Tο μετέωρο βήμα του πελαργού
του Θόδωρου Αγγελόπουλου (1991). Η εξαιρετική δημιουργία του γνωστού σκηνοθέτη για τις παραμεθόριες μειονότητες των Βαλκανίων, που προκάλεσε την οργισμένη αντίδραση των εθνικοφρόνων της μακεδονομαχικής περιόδου. Χαρακτηριστική η σκηνή του παιδιού που αρνείται να εγκαταλείψει τη μητρική του γλώσσα όταν καληνυχτίζει την αδερφή του.

Πριν από τη βροχή (Before the rain) του Μίκλο Μαντσέφσκι (1994). Η γνωστή βραβευμένη ταινία για την πιθανότητα μιας εξέλιξης "βοσνιακού τύπου" στη γειτονική μας ΠΓΔ Μακεδονίας. Οι περισσότεροι διάλογοί της διεξάγονται στη ("διεθνώς μη- αναγνωρισμένη", κατά την ελληνική νομοθεσία) σλαβομακεδονική γλώσσα.

(Ελευθεροτυπία, 9/2/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ