Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΩΝ ΝΕΩΝ


Βοήθεια, οι δεκαεξάρηδες

1. /  2.

 
Ο φθόνος του νέου


Εδώ και λίγα χρόνια, οι δυτικές κοινωνίες (κοινωνίες φτιαγμένες από και για ενηλίκους) εκφράζουν μια όλο και μεγαλύτερη δυσφορία για τη νεολαία τους. Και πληθαίνουν οι φωνές που ζητούν να "αναθεωρηθούν" όσες αντιλήψεις υπερασπίζουν το δικαίωμα των νέων στον αυτοπροσδιορισμό και ζητούν την εδώ και τώρα συμμόρφωσή τους στις επιταγές της κοινωνίας και τις επιλογές της οικογένειας. Κατά έναν παράδοξο τρόπο, στα τέλη του 20ού αιώνα ενδέχεται να συμβεί το ακριβώς αντίθετο από ό,τι συνέβη στις αρχές του: Τότε, η μία μετά την άλλη, οι δυτικές κοινωνίες "ανακάλυπταν" ότι μεταξύ παιδικής ηλικίας και ωριμότητας μεσολαβεί μια ενδιάμεση ηλικία, η εφηβεία και η νεότητα, η οποία έχει τα δικά της χαρακτηριστικά (ψυχικά, κοινωνικά κ.ά.) και τις δικές της ειδικές ανάγκες. Εως τότε, η νεότητα δεν αντιμετωπιζόταν ως ξεχωριστή περίοδος της ζωής ενός ανθρώπου, αλλά ως σύντομος και αναγκαίος προθάλαμος της ενήλικης ζωής του, εποχή κατά την οποία το παιδί "μαθητεύει" στα καθήκοντα που το περιμένουν αμέσως μετά. Οι διαφοροποιήσεις κατά κοινωνικό στρώμα και φύλο δεν αλλοίωναν τη γενική αυτή εικόνα. Η μετάβαση από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση γινόταν περίπου αυτόματα, καθώς οι νέοι αναλάμβαναν από νωρίς τις υποχρεώσεις των γονιών τους.
Εντοπίζοντας την "ανακάλυψη" της νεότητας στις αρχές του 20ού αιώνα, οι ιστορικοί εξηγούν ότι έως τότε τα παιδιά των 12 ετών θεωρούνταν έτοιμα να εξομοιωθούν με τους ενήλικες. Ανακαλύπτοντας τη νεότητα, αναγνωρίζοντας τις ιδιαιτερότητες των ανθρώπων που δεν είναι πια παιδιά και δεν έγιναν ακόμη μεγάλοι, οι δυτικές κοινωνίες των αρχών του αιώνα ανακάλυπταν αίφνης και το φόβο (μήπως το φθόνο;) προς μια φρέσκια κοινωνική κατηγορία που εισέβαλλε στο προσκήνιο της ιστορίας διεκδικώντας το δικαίωμα σε μια χωριστή ταυτότητα.
Είναι αλήθεια ότι από τότε πολύ νερό κύλησε στ' αυλάκι. Κι αν οι νέοι όλες αυτές τις δεκαετίες κινήθηκαν και κινούνται αδιάκοπα μεταξύ χειραφέτησης και χειραγώγησης από τους ενηλίκους, κανείς εδώ και χρόνια δεν τολμούσε να αμφισβητήσει την ύπαρξή τους και να τους καταστήσει και πάλι κοινωνικά "αόρατους", κάτι μεταξύ υπεραναπτυγμένων παιδιών και ανώριμων ενηλίκων. Κάθε εποχή ωστόσο διατυπώνει το δικό της άγχος για τους νέους της. Διαφορετικό, σύμφωνο με τα κοινωνικά συμφραζόμενα, αλλά και παρόμοιο, καθώς απορρέει πάντοτε από τον τρόμο που νιώθουν οι μεγάλοι για τους εκάστοτε "εξεγερμένους" της νέας γενιάς. "Υπάρχει κάτι το τελετουργικό στο περιοδικό ξάφνιασμα των ενηλίκων κάθε φορά που θα συνειδητοποιήσουν -δύο με τρεις φορές σε κάθε γενιά- ότι η κοινωνία αποτελείται και από νέους", έγραφε ο Ζαν Μονό λίγο πριν από το Μάη του '68. Ετσι, ανακαλύπτεται -ή κατασκευάζεται- το στερεότυπο του επίφοβου και περιθωριακού νέου, του ικανού να κλονίσει τα θεμέλια της κοινωνίας: μπλουζόν-νουάρ, χίπις, "αριστεριστές" μετά το Μάη, λάτρεις "ύποπτων" μουσικών ακουσμάτων, "άγρια νεολαία" των περιχώρων της σύγχρονης μεγαλούπολης κ.ο.κ.
Επρεπε πάντως να διανυθεί αρκετή απόσταση για να περάσουν οι δυτικές κοινωνίες από την καταγγελία των νεανικών συμπεριφορών στη γενικευμένη τάση περιορισμού (στην ουσία κατάργησης) της νεολαίας τους. Σήμερα, σε αρκετές δυτικές χώρες, γίνεται όλο και σαφέστερη μια τάση που, στο όνομα της "σωτηρίας" της νεολαίας, επιδιώκει μέτρα που θα την εξαλείψουν ως κοινωνική κατηγορία και θα την μετατρέψουν σε άβουλη και άλαλη περίοδο του κύκλου της ανθρώπινης ζωής, κατά την οποία το άτομο διαθέτει μόνο εγκεκριμένες από τους μεγάλους ελευθερίες. Η κατάρρευση του κράτους πρόνοιας και η συντηρητική στροφή που χαρακτηρίζει τις κοινωνίες αυτές, "εξαφανίζουν" τους νέους και αντιμετωπίζουν τη νεότητα σαν απλή παράταση της παιδικής ηλικίας. Σε ένα κλίμα που αντικαθιστά την πολιτική με την ηθικολογία, η φτώχεια, η ανεργία και η παραβατικότητα της νεολαίας "λύνονται" μέσω της ατομικής ενοχοποίησης των ίδιων και των γονιών τους. Το νέο πρότυπο προέρχεται για μια ακόμη φορά από τις ΗΠΑ: τα κοινωνικά προγράμματα για τους νέους καταργούνται και οι γονείς -κυρίως οι μητέρες- θεωρούνται υπεύθυνοι για τα παιδιά τους και καλούνται να διδαχθούν πώς να τιθασεύσουν τα "τέρατα" που μεγαλώνουν, μετατρέποντάς τα σε άκακα μεγάλα παιδιά.


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ



ΤΡΕΛΗ ΝΕΟΛΑΙΑ
. Σχόλια από τον ελληνικό Τύπο μετά από την υπόθεση του ρέιβ-πάρτι: "Ποτέ άλλοτε η χρήση ναρκωτικών δεν εξαρτήθηκε τόσο πολύ από ένα είδος μουσικής και δεν τρέλανε, κυριολεκτικά, τη νεολαία που κινδυνεύει σοβαρά (...) Κανείς δεν θα μπορούσε να διανοηθεί ότι θα έπαιρνε μέρος σε ένα τέτοι πάρτι που κρατά δυο και τρεις μέρες, χωρίς να 'ενισχύσει' στον οργανισμό του με τη θανατηφόρο ουσία." ( "Αδέσμευτος", 5.1.1997).

ΡΕΙΒΕΡΣ. Πώς μπορούμε να ξεχωρίσουμε αυτούς τους "επικίνδυνους" νέους; "Ντύνονται με φόρμες, φορούν αθλητικά παπούτσια, βάφουν τα μαλλιά τους σε έντονα χρώματα και δύσκολα θα τους συναντήσετε στο φως της ημέρας." ( Αδέσμευτος, 5.1.97). "Χαρακτηριστικό των ρέιβερς είναι τα αθλητικά παπούτσια, τα στενά εφαρμοστά μπλουζάκια, συνήθως με έντονα χρώματα και τα στενά παντελόνια." (Εθνος, 3.1.97). "Εχουν ξυρισμένο το κεφάλι ή μεγάλες τούφες και βάφουν τα μαλλιά τους με διάφορα χρώματα. Ενώ φοράνε αθλητική ή φόρμα παραλλαγής, αθλητικά παπούτσια με έντονα φωσφορίζοντα χρώματα, γυαλιά ηλίου με διάφορες αποχρώσεις και όσοι φτάνουν στα άκρα περνάνε σκουλαρίκια στα αφτιά, στη μύτη, στα φρύδια ακόμα και στα χείλη." ( Ελεύθερος Τύπος, 3.1.97)

ΦΙΡΦΙΡΙΚΟΙ. Με αυτόν τον χαρακτηρισμό ο βουλευτής του ΠΑΣΟΚ Λ. Κωνσταντινίδης κατηγόρησε τους νέους συλλήβδην, αλλά και την οργάνωση νεολαίας του κόμματός του, επειδή αντιδρούσαν στις πουριτανικές υπερβολές για το ωράριο των μπαρ. "Φλούφληδες και φιρφιρίκοι, είναι απόντες από τους κοινωνικούς αγώνες του λαού μας", έλεγε τον Μάρτιο του '94, για να υπερασπιστεί τα μέτρα Παπαθεμελή. Ούτε που σκέφτηκε ότι οι "απόντες" ήταν - δεν ήταν 3 χρόνων το 1981, χρονιά που "δικαιώθηκε ο αγώνας της Αλλαγής", με το ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση.

ΦΛΩΡΟΙ. Το περιπαικτικό σύνθημα "φλώροι, σκύλοι και φρικιά ενωμένοι μιά γροθιά", που φώναζαν οι πιτσιρικάδες στην Αθήνα απαντώντας στα ΜΑΤ -τα οποία προσπαθούσαν να τους στείλουν νωρίς στα σπίτια τους- δεν μπορούσε να μην εμπνεύσει τη ναυαρχίδα του Ταύρου. "Συμμαχία των γνωστών και από το Πολυτεχνείο 'αναρχικών' με τους μπούληδες του 'Μερτσέντες' και του 'παμ' πλατεία' πραγματοποιήθηκε προχτές. Και προκάλεσαν επεισόδια στο κέντρο της Αθήνας κατά του ωραρίου και υπέρ των αξιοτίμων κ.κ. καταστηματαρχών" ("Αυριανή", 21.3. 1994).

ΧΙΛΑΡΙ ΚΛΙΝΤΟΝ. Σε μια εντυπωσιακή στροφή από τις παλιές ριζοσπαστικές της εξάρσεις, η κυρία Κλίντον σιγοντάρει τον τελευταίο καιρό τις προτάσεις για γενικό "μπαγλάρωμα" των νέων που έχουν ιδιαίτερη πέραση στη χώρα της. Ετσι, την ώρα που ο Πρόεδρος ζητά από τους γονείς να κρατούν τα παιδιά μακριά από τη σεξ και τη βία της τηλεόρασης και προτείνει την επαναφορά της "ποδιάς" στα σχολεία, η Χίλαρι Κλίντον συνιστά στους γονείς υγιεινή διατροφή των παιδιών, τους καλεί να στρέψουν τα σπλάχνα τους προς τις εκκλησίες και συμβουλεύει τους ίδιους τους νέους να μη δοκιμάσουν το σεξ αν δεν έχουν κλείσει τα 21!

ΜΑΡΙΟΝ ΜΠΑΡΙ. Ο Μπάρι είναι ο πρώτος δήμαρχος της Ουάσιγκτον που υπέγραψε απόφαση να απαγορευθεί στους νέους η κυκλοφορία μετά τις 11 το βράδυ. Με το μέτρο αυτό, ο πρώτος πολίτης της αμερικανικής πρωτεύουσας υποτίθεται ότι βοηθά τη νεολαία να απομακρυνθεί από τη βία και τα ναρκωτικά.
Τραγική ειρωνεία: Ο Μπάρι είχε διωχθεί από το αξίωμά του το 1991, όταν "συνελήφθη" να κάνει χρήση κράκ ένα βράδυ σε κάποια κακόφημη συνοικία της πόλης του. Η υπόθεση του στοίχισε έξι μήνες φυλακή το 1994, πριν επανέλθει δικαιωμένος στη θέση του.

ΑΓΡΙΟΙ ΠΑΤΕΡΑΔΕΣ. Με τα αρχικά M.A.D.D.A.D.S. (τρελοί-εξαγριωμένοι πατεράδες) στο καπέλο τους, οι φιλήσυχοι κατά τα άλλα κάτοικοι της Φλόριντα περιπολούν το βράδυ στην πόλη τους και κυνηγούν τα παιδιά των άλλων πατεράδων που "εκτρέπονται". Ως σημάδι εκτροπής θεωρείται η συμμετοχή σε συμμορίες, αλλά και η απλή κυκλοφορία των νέων τη νύχτα στην πόλη. Το πρώτο βήμα, μόλις η οργάνωση των M.A.D.D.A.D.S. συλλάβει επ' αυτοφώρω ένα παιδί είναι να ειδοποιήσει τους γονείς του. Αν η επαφή δεν αποδώσει, το παιδί παραδίδεται στην αστυνομία για τα περαιτέρω. Οι αστυνομικές αρχές βλέπουν με μεγάλη συμπάθεια την ανέλπιστη βοήθεια που τους προσφέρεται. Το πλήρες όνομα των εξεγερμένων πατεράδων είναι Men Against Destruction, Defending Against Drugs And Social-disorder (Ανδρες κατά της καταστροφής, κατά των ναρκωτικών και της κοινωνικής αταξίας).

ΟΥΙΛΙΑΜ ΡΑΣΜΠΕΡΙ. Ο γνωστός αμερικανός επιφυλλιδογράφος, σχολιάζοντας το μέτρο της βραδινής απαγόρευσης κυκλοφορίας των νέων, υποστήριξε ότι αν επιθυμούσε κανείς πραγματικά να βελτιώσει την ασφάλεια των πολιτών και να εμποδίσει την εγκληματικότητα του δρόμου, τότε θα 'πρεπε να απαγορεύσει την κυκλοφορία των νέων 20-30 ετών.

ΜΑΣΚΟΦΟΡΟΙ. Ακόμα και η παραδοσιακή γιορτή του Χαλοουίν δεν έμεινε στη θέση της μετά τα πρόσφατα μέτρα "προστασίας της κοινωνίας από τους νέους" που θεσπίστηκαν στις ΗΠΑ. Στο Ντιτρόιτ απαγορεύθηκε η κυκλοφορία των νέων κάτω των 18 ετών σε όλο το εορταστικό τριήμερο, τότε που τα παιδιά ντύνονται μάγισσες ή φαντάσματα και γυρίζουν στη γειτονιά τους για να τρομάξουν τους νοικοκυραίους. Η γιορτή θεωρήθηκε από τις αρχές αιτία κοινωνικής αναταραχής και αύξησης της εγκληματικότητας.

ΝΤΕΛΑΒΑ. Το αμάρτημά της είναι ότι επέτρεψε στον δωδεκάχρονο γιο της να παραστήσει τον άρρωστο και να κάνει 30 απουσίες στο σχολείο. Οταν η διεύθυνση του σχολείου της Καλιφόρνια το πήρε είδηση, την κατήγγειλε στις αρχές. Η 35χρονη μητέρα καταδικάστηκε σε έξι μήνες υποχρεωτική εργασία σε κέντρα "απροσάρμοστων" παιδιών.
Στο Λος Αντζελες, από το 1995, οι μαθητές που κάνουν κοπάνα πληρώνουν πρόστιμο 135 δολαρίων. Αν συλληφθούν για δεύτερη φορά, το πρόστιμο διπλασιάζεται, και σε περίπτωση υποτροπής φθάνει τα 675 δολάρια.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

"Hippies, loubards, zoulous: jeunes marginaux de 1968 a aujourd'hui"
(αφιέρωμα του περιοδικού "Problemes politiques et sociaux", τ. 660, Ιούλιος 1991). Το αφιέρωμα περιλαμβάνει ενδιαφέρουσες κοινωνιολογικές αναλύσεις γύρω από τα κινήματα αμφισβήτησης της σύγχρονης γαλλικής νεολαίας, καθώς και ένα χρήσιμο βιβλιογραφικό δοκίμιο στο οποίο ταξινομείται και σχολιάζεται όλη η σχετική επιστημονική παραγωγή.

"Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας" (Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου, Αθήνα 1-5 Οκτωβρίου 1984, τόμοι 2, έκδοση: Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, Αθήνα 1986). Στους δύο τόμους συγκεντρώνονται οι ενδιαφέρουσες και ποικίλες προσεγγίσεις (ιστορικές, δημογραφικές, κοινωνιολογικές κ.ά.) της παιδικής ηλικίας και της νεότητας που προτάθηκαν στο ομώνυμο συνέδριο που πραγματοποιήθηκε το 1984 με πρωτοβουλία της Επιτροπής Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας. Ιδιαίτερη έμφαση σε ζητήματα που σχετίζονται με την εργασία και την εκπαίδευση παιδιών και νέων, τον νεανικό τύπο, τις νεανικές συσσωματώσεις κ.ο.κ.

Αντώνη Λιάκου, "Η εμφάνιση των νεανικών οργανώσεων. Το παράδειγμα της Θεσσαλονίκης" (εκδ. Λωτός, Αθήνα 1988). Η μελέτη των πρώτων οργανώσεων νέων που δημιουργήθηκαν στη Θεσσαλονίκη στις αρχές του 20ού αιώνα επιτρέπει μια ενδιαφέρουσα ανάλυση των συνθηκών που οδήγησαν την εποχή αυτή στην "ανακάλυψη" της νεολαίας ως ιδιαίτερης κοινωνικής κατηγορίας.


ΔΕΙΤΕ

Το μίσος
του Ματιέ Κασοβίτς (1995). Στην πρώτη (και πολυβραβευμένη) μεγάλου μήκους ταινία του, ο νεαρός γάλλος σκηνοθέτης αναφέρεται στην αστυνομική ωμότητα και τις διακρίσεις που υφίσταται η σημερινή νεολαία μέσα από την ιστορία μιας παρέας αγοριών στα περίχωρα της γαλλικής πρωτεύουσας.

Αγαπημένε μου πατέρα (Caro papa) του Ντίνο Ρίζι (1979). Η ιταλική νεολαιίστικη εξέγερση του '77 μέσα από την οπτική της σύγκρουσης των γενεών σε μια αστική οικογένεια.

Επαναστάτης χωρίς αιτία (Rebel without a Cause) του Νίκολας Ρέι (1955). Η ταινία θεωρήθηκε μία από τις καλύτερες "νεολαιίστικες" ταινίες όλων των εποχών, βρήκε πολλούς μιμητές και οδήγησε στην ταύτιση του πρωταγωνιστή της Τζέιμς Ντιν με τα χαρακτηριστικά του ήρωά της, ενός εξεγερμένου νέου καλής οικογένειας.

(Ελευθεροτυπία, 26/1/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ