ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΜΥΘΟΠΛΑΣΤΕΣ


Μεγαλέξανδροι όλων των χωρών

1. /  2.

 
Ο Μέγας Αλέξανδρος των σχολικών βιβλίων


Οταν το 1830 δημιουργήθηκε το ελληνικό κράτος, ο Μέγας Αλέξανδρος κατείχε ήδη μια θέση στη νεοελληνική συνείδηση, κυρίως εκείνη που είχε διαμορφώσει η λαϊκή παράδοση της "Φυλλάδας του Μεγαλέξαντρου". Ως ιστορικό πρόσωπο, εξάλλου, αποτελούσε εξέχον τμήμα της αφήγησης της γενικής ή παγκόσμιας ιστορίας, κυρίαρχου ιστοριογραφικού είδους στις αρχές του 19ου αιώνα. Ιδιαίτερα μέσα στο σχολείο, ο Αλέξανδρος παρουσιαζόταν ως ένας από τους "μεγάλους άνδρες" της παγκόσμιας ιστορίας, εκείνους που προτείνονταν στους μικρούς μαθητές ως πρότυπα προς μίμηση. Αυτό που παρουσιάζει ωστόσο ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην περίπτωση του Αλεξάνδρου είναι η μεταμόρφωσή του από παγκόσμιο, υπέρ-εθνικό ήρωα - όπως ήταν ως τα μισά του προηγούμενου αιώνα - σε ήρωα εθνικό και αμιγώς ελληνικό. Η μεταμόρφωση αυτή συνδέεται με την αποκρυστάλλωση της νεοελληνικής εθνικής συνείδησης και της συνακόλουθης εικόνας για το συλλογικό παρελθόν.
Ως το 1850 λοιπόν - και στο σχολείο μέχρι πολύ αργότερα - η κυρίαρχη εικόνα του Αλεξάνδρου είναι αυτή του κατακτητή, του νικηφόρου στρατηλάτη. Ηρωας της νεότητας και της ταχύτητας, δεν συμβολίζει τον ηγέτη που προστατεύει αλλά εκείνον που κρατά το ξίφος και καλεί στην περιπέτεια. Η εικόνα αυτή δεν ταίριαζε βεβαίως με τους φρονηματιστικούς στόχους του σχολείου των αρχών του περασμένου αιώνα. Αντίθετα μάλιστα, η "τρυφή" και η "ασωτία" της πολυτάραχης ζωής του έκαναν τον Αλέξανδρο, μέσα στα σχολικά βιβλία, πρότυπο αντί-ήρωα, που μόνο προς μίμηση δεν προσφέρονταν. Στο πλαίσιο του ηθικού φρονηματισμού, το πρόωρο τέλος του και η ματαιότητα των κατακτήσεών του - "τα μεγάλα βουλεύματά του συναπέθανον μετ' αυτού", γράφει μια σχολική ιστορία του 1850 - έδειχναν στα παιδιά ότι άλλους ήρωες έπρεπε να θαυμάζουν και να μιμούνται.
Η εντυπωσιακή μεταστροφή που σημειώνεται γύρω στα μισά του αιώνα για να ολοκληρωθεί ως το τέλος του, συνδέεται με τη σύμπτωση και τη διαδοχή πολλών παραμέτρων: τη Μεγάλη Ιδέα, το οικουμενικό ιδεώδες και τη διεκδίκηση της ελληνικότητας της Μακεδονίας. Η ρομαντική Ελλάδα στρεφόταν νοσταλγικά προς το παρελθόν, προς τους "χρυσούς αιώνες" της ιστορίας της, προσδοκώντας και προφητεύοντας την αναβίωσή τους. Η κατακτητική προέλαση του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Ασία αποτελούσε μια απ' αυτές τις λαμπρές περιόδους προγονικού κλέους. Για την αλυτρωτική εκδοχή της Μεγάλης Ιδέας, η κατάκτηση της Μ.Ασίας αποτελούσε βασικό στόχο. Επρόκειτο ωστόσο για μια διπλή κατάκτηση, όχι μόνο στρατιωτική αλλά και πολιτιστική. Γι' αυτόν ακριβώς το λόγο, ο Αλέξανδρος παρουσιάζεται πλέον περισσότερο ως απόστολος του ελληνισμού παρά ως κατακτητής. Ηταν ο πρώτος, σύμφωνα μ' αυτή την οπτική, που πέτυχε τον εξελληνισμό της Ανατολής. Από καθαρά εδαφική άποψη εξάλλου, το κράτος του Αλεξάνδρου ήταν το πρώτο που συνένωσε τη Βαλκανική με τη Μ. Ασία, πραγματώνοντας το οικουμενικό ιδεώδες, το οποίο προβάλλεται όλο, και συχνότερα όσο προχωρούμε προς τα τέλη του 19ου αιώνα. Ο αγώνας του εναντίον των Περσών συμβόλιζε επιπλέον τους "προαιώνιους" αγώνες του Ελληνισμού κατά των Ασιανών, οι οποίοι ταυτίζονταν τώρα με τους Τούρκους. Στο έργο του Κ. Παπαρηγόπουλου, επίσης, ο Μέγας Αλέξανδρος αποκαλείται "βασιλεύς των Ελλήνων", ενσαρκώνοντας μ' αυτό τον τρόπο στη διαχρονία το μοναρχικό ιδεώδες, πιό ταιριαστό με τη νεοελληνική πραγματικότητα από την αθηναϊκή δημοκρατία. Μετά το 1870, η προβολή του Μ. Αλεξάνδρου ως έλληνα ηγέτη και ως συμβόλου ενότητας του ελληνισμού στοχεύει έμμεσα στον ελληνικό χαρακτήρα της Μακεδονίας, η οποία ήδη διεκδικείται από αντίπαλα βαλκανικά εθνικά κινήματα. Ο Μέγας Αλέξανδρος μετατρέπεται έτσι οριστικά σε εθνικό ήρωα, με αποκλειστική χρήση.

Χριστίνα Κουλούρη
(ιστορικός, διδάσκει στο Δημοκρίτειο Παν/μιο Θράκης)


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ 



ΙΣΚΑΝΤΕΡΟΦΑΓΟΙ. Δείγμα κι αυτό της εξαιρετικής μεταθανάτιας φήμης του μακεδόνα στρατηλάτη, ένα από τα δημοφιλέστερα εδέσματα των κεμπαπτζήδικων του τουρκικού Κουρδιστάν φέρει το όνομα "Ισκεντέρ" (Μεγαλέξανδρος). Μιά μερίδα `Μεγαλέξανδρου' περιλαμβάνει μπόλικο ψωμί βουτηγμένο σε σάλτσα ντομάτα, ανακατεμένο με γύρο και γαρνιρισμένο με ένα αρκετά ρευστό γιαούρτι. Το δοκιμάσαμε πριν μερικά χρόνια στο Ντιαρμπακίρ, καλά πληροφορημένες πηγές το θέλουν ωστόσο να σερβίρεται και σε ορισμένα ανατολίτικα φαγάδικα της Αθήνας... 

ΓΙΟΧΑΝ ΝΤΡΟΊΖΕΝ. Ο γερμανός ιστορικός ήταν ο πρώτος από τους νεώτερους συγγραφείς που αντιμετώπισε με θετικό τρόπο τον Μ. Αλέξανδρο, τερματίζοντας μια προσπάθεια κριτικής προσέγγισης που είχε σημειωθεί στα χρόνια του Διαφωτισμού. Σύμφωνα με τον Κυριάκο Σιμόπουλο, η στάση αυτή δεν ήταν καθόλου τυχαία: "λάτρης της πρωσσικής απολυταρχίας και κήρυκας του γερμανικού εθνικισμού", ο Ντρόϊζεν θα δεί στους μακεδόνες βασιλιάδες τα ιδανικά πρότυπα για τη δική του εποχή. "Ο Αλέξανδρος ήταν το οραματικό σύμβολο του γερμανικού επεκτατισμού στον ΙΘ' αιώνα με φρικαλέες προεκτάσεις στον εικοστό. Εκπροσωπεί το `αξιοσέβαστο μεγαλείο του κατακτητή'. Ο Αλέξανδρος γίνεται το σύμβολο του παγγερμανισμού, ενοποιητικό, κυρίαρχο και ρατσιστικό" ("Ο μύθος των `Μεγάλων' της ιστορίας", σ.204).

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ. Ο εκ των ιδρυτών της "Πολιτιστικής Εταιρείας Πανελλήνων `Μακεδνός'" αναπολεί τις αλλαγές που έφερε στη ζωή του η αρθρογραφία του για τους Καλάς στη "Θεσσαλονίκη" (16/1/92): "Ηταν ένα κείμενο που θα συγκλόνιζε το πανελλήνιο και ο απόηχός του θά'φτανε μέχρι τον Ελληνισμό της διασποράς! Υπήρχε βέβαια και η συγκυρία με το Σκοπιανό. Και έτσι αυτό που ακολούθησε ήταν και είναι δύσκολο να περιγραφεί. Από τη μια στιγμή στην άλλη, πέρασα σ' έναν άλλο, άγνωστο μέχρι τότε, για μένα κόσμο. Ποτέ άλλοτε δεν είχα σχέση με τα ΜΜΕ. Και όταν τα φώτα τους έπεσαν πάνω μου, με βρήκαν απροετοίμαστο, ξαφνικό μπουρίνι! Τα πάντα ήταν πρωτόγνωρα! Η ψυχραιμία και το ταλέντο μου όμως να εξισορροπώ τα πράγματα, με βοήθησαν να μην `καβαλικέψω το καλάμι', πράγμα που θα μπορούσε να συμβεί πολύ εύκολα" ( "Καλάς, οι Ελληνες των Ιμαλαϊων", Θεσ/νίκη 1996, εκδ. Τραπεζούς, σ.179-80).

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΟΔΗΣ. Αρκετά παράξενη θα μας φαινόταν σήμερα η επιχειρηματολογία που επέλεξε ο γνωστός συγγραφέας, πολιτικός και μακεδονομάχος σε μιά από τις πρώτες διαλέξεις που οργανώθηκαν ως απάντηση στην "προπαγάνδα των Σκοπίων" ( Αρχαιολογική Εταιρεία Αθηνών, 15/2/1962): "Οι περίφημοι αυτοί 'Μακεδόνες' δεν έχουν τίποτε το Μακεδονικό. Απαρνούνται τον Μέγαν Αλέξανδρον και τους Μακεδόνας του" ("Η Μακεδονία μας και η μακεδονική μειονότης", Αθήναι 1962, σ.7).

ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ. Είναι γνωστή η προσπάθεια των Μακεδονομάχων να επαναφέρουν σε χρήση μορφές της γυναικείας χειροτεχνίας και ένδυσης που οι ριζοσπάστες κομιτατζήδες είχαν σπεύσει να απαγορεύσουν σαν "αντιπαραγωγικά" και "αντίθετα στη γυναικεία πρόοδο". Από ελληνικής πλευράς, η επαναφορά τους παρουσιάστηκε σαν αποκατάσταση της ιστορικής συνέχειας των σλαβόφωνων κοινοτήτων με την παράδοση του Μ. Αλεξάνδρου. Τυπικό δείγμα από σχετική επιστολή (26/9/1906) του οπλαρχηγού Κλάπα προς τους κατοίκους του χωριού Πέτροβο: "Αδελφοί. Ο καθείς από μάς γνωρίζει την σημασίαν την οποίαν έχει το αρχαίον κάλυμμα της κεφαλής των γυναικών, το οποίον προ χιλίων ετών έφεραν αι μητέρες μας και αδελφαί μας (...). Ηλθεν όμως ένας ληστής, ένας βρωμερός τσοπάνος, και αφήρεσε το κάλυμα της κεφαλής (καλπάκι), το οποίον έφερε και η μήτηρ ακόμη του Μ. Αλεξάνδρου. (...) Η μεγάλη Πατρίς μας Ελλάς σας συγχωρεί. Σήμερα όμως πρέπει εντός ενός μηνός να τα φορέσουν όλαι αι γυναίκες του Πετρόβου. Οποιος δεν συμμορφωθεί με την διαταγήν θα θεωρείται εχθρός της πατρίδος και όχι Ελλην. Δικαιολογίας δεν δέχομαι από κανέναν. (...) Μην παρακούσητε και με κάμετε να σας τιμωρήσω" (Ι. Καραβίτη "Ο Μακεδονικός Αγών. Απομνημονεύματα", Αθήνα 1994, σ.954).

ΜΑΡΓΑΡΙΤΗΣ ΔΗΜΙΤΣΑΣ. "Οι μαθηταί των εκπαιδευτηρίων της Μακεδονίας εν αγνοία της προγονικής ιστορίας διανύουσι τας σπουδάς αυτών, ελάχιστα μόνον περί Φιλίππου και Αλεξάνδρου μανθάνοντες", διαπίστωνε τον περασμένο αιώνα ο συγγραφέας του πρώτου ειδικευμένου εγχειριδίου που προοριζόταν για τα ελληνικά σχολεία της περιοχής ("Επίτομος Ιστορία της Μακεδονίας", Αθήνησιν 1879, σ.α'). Μερικές σελίδες παρακάτω, τα μακεδονόπουλα πληροφορούνταν ότι οι αρχαίοι πρόγονοί τους "ήσαν Πελασγοί, προς τοις οποίοις κατώκουν εις διάφορα μέρη και άλλα έθνη, οίον Φρύγες, Παίονες, Θράκες, Ηπειρώται και Ιλλυριοί, των οποίων επικρατέστεροι γενόμενοι οι Μακεδόνες Πελασγοί, ήρξαν της χώρας" (σ.10) κι ότι η "εισαγωγή της Μακεδονίας εις τον κύκλον της υφισταμένης ελληνικής συγγενείας" σημειώνεται μόλις τον 5ο π.Χ. αιώνα (σ.14). 

ΜΕΛΠΟΜΕΝΗ ΑΥΓΕΡΙΝΟΥ. Η στρατευμένη στην εθνική εξόρμηση συγγραφέας των αρχών του αιώνα καταθέτει τη μαρτυρία της από τις ζυμώσεις της εποχής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών: "Είς εκ των ενταύθα Μακεδόνων φοιτητών, όστις μοι εχρησίμευεν ως έμπιστον όργανον εις την πατριωτικήν εργασίαν μου, ημέραν τινά μοι ανεκοίνωσε τας αμφιβολίας τινών των ενταύθα Μακεδόνων φοιτητών, ίσως και του ιδίου εαυτού, περί της εθνικότητος του Μεγ. Αλεξάνδρου. Επί τη μεγίστη και καταφανεί εκπλήξει μου, επί τω απροσδοκήτω ακούσματι, δειλά και ταπεινά μοι είπεν ότι τοιούτον τι εις τα μέρη των εδιδάχθησαν" ("Μακεδονικά Απομνημονεύματα", Αθήναι 1914, σ.80). Τελικά το "πρόβλημα" αντιμετωπίστηκε με ειδική επί τούτου διάλεξη του καθηγητή Σ.Λάμπρου στον "Παρνασσό", το Φεβρουάριο του 1904, ο δε φοιτητής Ευ.Ιντος (το "όργανο") έμελλε να διοριστεί το 1913- 14 από τις ελληνικές αρχές δήμαρχος στην ιδιαίτερη πατρίδα του ( Γουμένισσα Κιλκίς).


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Κυριάκου Σιμόπουλου "Ο μύθος των "Μεγάλων" της Ιστορίας"
(Αθήνα 1995). Η σκοτεινή πλευρά της ζωής και της δράσης των ηγεμόνων που πέρασαν στην ιστορία με το προσδιοριστικό "Μέγας". Πρώτος στη λίστα δε θα μπορούσε να ήταν άλλος από τον Αλέξανδρο το Μακεδόνα, στο βίο και τη μεταθανάτια θεοποίηση του οποίου ο συγγραφέας αφιερώνει 190 σελίδες.

Loring Danforth "The Macedonian conflict. Ethnic nationalism in a transnational world" (Πρίνσετον 1995, εκδ. Princeton University Press). Εξαιρετική προσέγγιση της πρόσφατης μακεδονικής διένεξης από τη σκοπιά της κοινωνικής ανθρωπολογίας. Λεπτομερής αναφορά στη μάχη για τα σύμβολα, του Μ. Αλεξάνδρου συμπεριλαμβανόμενου.

Η φυλλάδα του Μεγαλέξανδρου (Αθήνα 1990, εκδ. Στοχαστής). Η πασίγνωστη σε όλη την Ανατολή βιογραφία ενός μυθικού Μεγαλέξανδρου. Ενδιαφέρουσα ιστορική εισαγωγή του Α.Α.Πάλλη για τις διεθνείς διαστάσεις της λατρείας του "Ισκαντέρ".

Σουλιώτη Νικολαϊδη "Ο Μακεδονικός Αγών. Η Οργάνωσις Θεσσαλονίκης, 1906- 1908" (επανέκδ. Θεσσαλονίκη 1993, ΙΜΧΑ). Απομνημονεύματα του γνωστού μακεδονομάχου και συγγραφέα των ψευδώνυμων "Προφητειών του Μεγαλέξανδρου", που παρατίθενται ως παράρτημα.

Ελληνομακεντόνσκι Κομιτέτ οτ Ατήνα "Προκλαμάτσια ζα νάσητε μπράτε Μακεντόντση" (Αθήνα 1905). Πόνημα της ελληνικής προπαγάνδας των πρώτων δεκαετιών του αιώνα μας που, μεταξύ άλλων, εξηγούσε στους σλαβόφωνους Μακεδόνες τη γενεαλογική σχέση τους με το Μεγαλέξανδρο. Οσοι δεν ξέρουν σλαβομακεδονικά μπορούν να διαβάσουν το ελληνικό πρωτότυπο, αναδημοσιευμένο από τα Αρχεία του ΥΠΕΞ, στο παράρτημα των απομνημονευμάτων του μακεδονομάχου Ι. Καραβίτη (επιμέλεια Γ. Πετσίβα, Αθήνα 1994, σελ.908-11).

Κάτιας Αντωνοπούλου "Η κυρία Ουίλσον ταξιδεύει" (Αθήνα 1993, εκδ. Πατάκη). Σύγχρονο οδοιπορικό στις χώρες της Ν.Δ. Ασίας. Γλαφυρή περιγραφή της τουριστικής βιομηχανίας που ανθεί γύρω απ' τους Καλάς.



ΔΕΙΤΕ

Ο Μέγας Αλέξανδρος
(Alexander the Great) του Ρόμπερτ Ρόσεν (1956). Χολιγουντιανή υπερπαραγωγή με το Ρίτσαρντ Μπάρτον στο ρόλο του διάσημου στρατηλάτη.

Μεγαλέξανδρος του Θόδωρου Αγγελόπουλου (1980). Εναλλακτική χρήση του διάσημου ονόματος απ' το γνωστό σκηνοθέτη, σε μια αλληγορία για την αλλοτρίωση της εξουσίας και τα αδιέξοδα της επανάστασης.

(Ελευθεροτυπία, 12/1/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ