ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΓΙΑΤΡΟΥΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ


Οι ελεύθεροι δεσμώτες του Καυκάσου

1.  /  2.

 
Σκεφτόμαστε την Ελλάδα

Τα γραφεία της Ομοσπονδίας Ελληνικών Κοινοτήτων Γεωργίας βρίσκονται στο κέντρο της Τιφλίδας, σ' ένα τυπικό πολυόροφο κτίριο της πόλης. Μας υποδέχονται ο πρόεδρος της ομοσπονδίας, Κυριάκος Ιορδανίδης, και τα μέλη του συλλόγου των Ελλήνων Γιατρών της πόλης Χατζίδης και Σταμάτωφ. Εκατό πέντε χιλιάδες το 1989 σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, οι Ελληνες της Γεωργίας εγκαταστάθηκαν στη χώρα για πρώτη φορά ύστερα από το ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1829. Οπως συνέβη και με την ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών του 1923, ο εθνικός προσδιορισμός τους καθορίστηκε κυρίως από τη θρησκεία: ορθόδοξοι χριστιανοί. Μητρική γλώσσα τους άλλοι είχαν τα ποντιακά κι άλλοι τα τούρκικα · σήμερα όλοι τους μιλούν κυρίως τα ρωσικά. Σ' αυτό βοήθησε και η κρατική πολιτική των τελευταίων 60 χρόνων: "Μέχρι το 1937" τονίζει ο κ. Ιορδανίδης, "είχαμε δικά μας σχολεία, τυπογραφεία, εφημερίδες, θέατρα (μόνο στο Σοχούμι της Αμπχαζίας είχαμε δύο ελληνικά κρατικά θέατρα). Μετά έκλεισαν όλα, με εξαίρεση το 1960-61, όταν για δυο χρόνια λειτούργησαν εδώ ελληνικά σχολεία. Τότε έμαθα κι εγώ τη γλώσσα". Σήμερα η κατάσταση είναι αρκετά διαφορετική. Από το 1981 στη Φιλοσοφική Σχολή της Τιφλίδας λειτουργεί νεοελληνικό τμήμα και σε 20-25 σχολεία τα ελληνικά διδάσκονται σαν ξένη γλώσσα - "δεν ξέρουμε σε πόσα ακριβώς, γιατί τα πράγματα αλλάζουν συνεχώς εδώ· τόσοι και τόσοι φεύγουν κάθε μέρα για την Ελλάδα και τη Ρωσία". Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ομοσπονδίας, 30 με 40.000 Πόντιοι της Γεωργίας έχουν εγκαταλείψει τη χώρα αναζητώντας αλλού την τύχη τους. Τα αίτια είναι κυρίως οικονομικά: "Πρόκειται για καταστροφή. Μιλάω για όλους τους γεωργιανούς, αφού όπως λέμε εδώ `στο καζάνι που βράζει δεν υπάρχει κρύα θέση'. Οι μισθοί κι οι συντάξεις έχουν καταντήσει συμβολικοί πια. Τί να πει κανείς, όταν ο συνταξιούχος παίρνει 6 δολάρια το μήνα και για τα φάρμακά του θέλει 300 και 500; Πριν 7- 10 χρόνια το φαγητό και τα φάρμακα ήταν πολύ φτηνά. Δε θέλω να μπω σε πολιτικά θέματα, τότε όμως υπήρχε κρατική υποστήριξη των ανθρώπων. Σήμερα περίπου 15-20% των ανθρώπων έχουν χρήματα, οι άλλοι πώς ζουν ακόμα είναι θαύμα". Παρόλα αυτά, ο συνομιλητής μας δεν κρύβει τη συμπάθειά του για το πρόσωπο του Σεβαρντνάτζε: "Τουλάχιστον τώρα υπάρχει αστυνομία, υπάρχει κράτος, έχουμε ησυχία. Τα προηγούμενα χρόνια κυκλοφορούσαν έξω τόσα όπλα, που δεν τολμούσαμε να βγούμε απ' τα σπίτια μας μετά τις 7". Οσο για τη μετανάστευση, ελπίζει ότι το φαινόμενο είναι παροδικό κι ότι η αιμορραγία της ελληνικής κοινότητας θα αντιστραφεί με την παλιννόστηση όσων φεύγουν σήμερα: "Οι περισσότεροι έχουν φύγει από ανάγκη. Δε μπορούν να αφήσουν για πάντα τη γη που γεννήθηκαν, τον τόπο όπου έχουν σπίτια, περιουσίες, φίλους. Νομίζω ότι και για την Ελλάδα είναι καλύτερα να μείνουν οι ελληνικές κοινότητες εδώ. Η Ελλάδα έχει στρατηγικά συμφέροντα στον Καύκασο και νομίζουμε ότι σήμερα που η χώρα μας περνά τόσες δυσκολίες θα πρέπει να υποστηρίξει οικονομικά την παραμονή μας εδώ". Και τα σχέδια της μόνιμης
εγκατάστασης Ποντίων στις εθνικά ευαίσθητες περιοχές της Ελλάδας; "Υπάρχουν βέβαια και αυτοί που λένε πως όλοι πρέπει να φύγουμε για την Ελλάδα. Κανείς δεν πρόκειται να τους εμποδίσει. Το 90% όμως θέλουμε να μείνουμε στη Γεωργία".
Επιδιώξαμε να συζητήσουμε για το καυτό αυτό θέμα και με άλλους Ελληνες της Τιφλίδας. Στο Ορχέβι, λαϊκό προάστιο που θυμίζει έντονα τους παλιούς προσφυγικούς συνοικισμούς της Αθήνας, συναντήσαμε μια δεκαπενταριά εκπροσώπους των δυο φύλων και όλων των ηλικιών. Οπως θα περίμενε κανείς, οι απόψεις τους δεν ήταν ενιαίες. "Σκέφτομαι να εγκατασταθώ μόνιμα στην Ελλάδα γιατί θέλω τα παιδιά μου να μεγαλώσουν σαν πολίτες της δικιάς τους χώρας, όχι σα μειονότητα" μας δηλώνει ένας 25χρονος. "Ο πατέρας μου θέλει να πάμε στη Ρωσία, εγώ όμως σκέφτομαι πως αν πάμε εκεί, θάρθει η ώρα που είτε εμείς είτε τα παιδιά μας θα χρειαστεί να φύγουμε ξανά κι από κει. Καιρός να σταματήσει πια αυτή η περιπλάνηση..." "Εγώ έχω διαφορετική γνώμη" τον διακόπτει μια γυναίκα. "Θέλω να μείνω εδώ, αισθάνομαι τον εαυτό μου σαν πολίτιδα της Γεωργίας. Δε νιώθω ξένη σ' αυτή τη χώρα". Η αλληλογραφία που έχουν με τους συγγενείς τους που ήδη έχουν φύγει, η εμπειρία όσων απ' αυτούς επιχείρησαν στο παρελθόν το επίμαχο ταξίδι, δεν είναι άλλωστε ιδιαίτερα ενθαρρυντικά: "Η Ελλάδα είναι ωραία χώρα για τους ντόπιους. Για μας όμως, που δύσκολα βρίσκουμε πραγματική δουλειά, είναι αλλιώς". Ζητάμε τη γνώμη των μικρότερων ηλικιών. Χαμόγελα αμηχανίας, ύστερα μια 16χρονη κοπέλα παίρνει το λόγο: "Θυμόμαστε την Ελλάδα, τη χώρα των προγόνων μας, εμείς όμως γεννηθήκαμε και μεγαλώσαμε εδώ, συνηθίσαμε. Ελπίζουμε να μπορέσουμε να κάνουμε κάτι εδώ, να συνδέσουμε το μέλλον μας με τη Γεωργία..."


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ

ΓΙΑΤΡΟΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
, διεθνώς γνωστοί ως Medecins du Monde (MDM). Η μητρική οργάνωση του διεθνούς δικτύου ιδρύθηκε το 1980 στη Γαλλία από το γιατρό Μπερνάρ Κουσνέρ, ύστερα από αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό της επίσης ανθρωπιστικής οργάνωσης Γιατροί Χωρίς Σύνορα (MSF). To ελληνικό τμήμα των ΜDM ιδρύθηκε το 1990. Εκτός από την Υπερκαυκασία, μέχρι σήμερα έχει πραγματοποιήσει αποστολές στη Σομαλία, τη Βοσνία, το Κοσυφοπέδιο, την Αλβανία, την Αίγυπτο, το Κουρδιστάν αλλά και στο εσωτερικό της Ελλάδας για σεισμόπληκτους, ξένους πρόσφυγες και παραμεθόριους πληθυσμούς.

ΧΙΟΥΜΟΡΙΣΤΕΣ. "Καθοριστικό στοιχείο του προϋπολογισμού που ψήφισε το Κοινοβούλιο είναι η ολοκληρωτική φιλελευθεροποίηση της τιμής του ψωμιού. Το σημαντικότερο βήμα σημειώθηκε στις 15 Φεβρουαρίου όταν οι τιμές αυξήθηκαν διοικητικά κατά 45% (...) Η κίνηση προς το καθορισμό της τιμής του ψωμιού από την αγορά είναι ευπρόσδεκτη. Επιδότηση της τιμής του ψωμιού σημαίνει ότι σπανίζοντες πόροι πηγαίνουν όχι μόνο στους φτωχούς αλλά και σ' εκείνους που δεν τους χρειάζονται, αφού ακόμα κι οι πιό πλούσιοι αγοράζουν ψωμί" ( Tacis European Expertise Service "Georgian Economic Trends", Φλεβ.1996, σ.11).

ΣΤΑΛΙΝ. Γέννημα - θρέμμα της Γεωργίας, ο Ιωσήφ Βησαριόνοβιτς Τσουγκασβίλι παίζει εντός έδρας. Στην Τσάλκα μείναμε στην Οδό Στάλιν, στο δε Γκόρι - ιδιαίτερη πατρίδα του "πατερούλη των λαών" - ο ανδριάντας του παραμένει όρθιος σε πείσμα των καιρών. Οπως μας πληροφόρησαν, οι ίδιοι οι κάτοικοι οργάνωσαν ομάδες περιφρούρησης πριν από λίγα χρόνια για να αποτρέψουν ενδεχόμενη αποκαθήλωσή του. 

ΑΜΙΡΑΝ ΚΑΒΑΤΖΕ. Ο διευθυντής του Τμήματος Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων του Υπουργείου Εξωτερικών της Γεωργίας δε φάνηκε ιδιαίτερα ευχαριστημένος με την προοπτική μιας συνέντευξης και προτίμησε να μας παραπέμψει στην έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας για την οικονομική κατάσταση της χώρας του. Στο κεφάλαιο "συστάσεις", ο διεθνής αυτός οργανισμός απαιτεί πρώτα και κύρια την "παροχή εγγυήσεων για τον ελεύθερο και πλήρη επαναπατρισμό κεφαλαίου και κερδών" και την "παραπομπή κάθε επενδυτικής διαφοράς σε διεθνή fora, όπως είναι το 'Διεθνές Κέντρο Διεθνών Διαφορών' της Ουάσιγκτον"...

ΡΕΒΑΖ ΑΝΤΑΜΙΑ. Ο πρόεδρος της Επιτροπής Αμύνης & Ασφαλείας του γεωργιανού Κοινοβουλίου ήταν αντίθετα λαλίστατος - και ιδιαίτερα καθησυχαστικός: "Είναι φανερό ότι όταν μια χώρα βρίσκεται σε μεταβατική περίοδο, τα πράγματα είναι πάντα δύσκολα για τον πληθυσμό, καθώς όλο το σύστημα πρέπει να ξαναρυθμιστεί απ' την αρχή". Μάλλον ατυχές όμως το παράδειγμα που έσπευσε να επικαλεστεί: "Αν δεν κάνω λάθος, και στη δικιά σας χώρα περάσατε παρόμοιες δυσκολίες αμέσως μετά την περίοδο των λεγόμενων 'μαύρων συνταγματαρχών', έτσι δεν είναι;"

ΑΡΖΟΥ ΑΜΠΝΤΟΥΛΑΓΕΒΑ. Πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής Αζερμπαϊτζάν της Επιτροπής Πολιτών του Ελσίνκι, τιμήθηκε το 1992 μαζί με την αρμένισσα ομόλογό της, Αναίντ Μπαγιαντούρ με το Βραβείο Πάλμε για την ανταλλαγή επισκέψεων φιλίας που πραγματοποίησαν η μιά στη χώρα της άλλης. "Αρχικά" μας λέει "οι κοινωνίες μας δέχτηκαν πολύ άσχημα αυτή την πρωτοβουλία. Υπήρξαν άρθρα γεμάτα χολή που μας κατηγορούσαν για εθνική προδοσία. Χρειάστηκε να περάσει ενάμισης χρόνος για ν' αρχίσουν κάποιοι να καταλαβαίνουν ότι είχαμε δίκιο.."

ΜΑΝΤΟΝΑ. Ιδιοκτήτρια του κέντρου "Σιρτάκι", του μοναδικού ελληνικού καφέ-εστιατορίου της Τιφλίδας. Μην πάει ο νους σας σε τίποτα ταβέρνες και τα σχετικά: σκότος βαθύ, φωτισμοί περίεργοι, διακόσμηση με γύψινες κεφαλές και μοτίβα αρχαιοελληνικών αμφορέων. Κατεβαίνοντας τα σκαλιά της εισόδου, περιμένει κανείς να ανυψωθούν οι σιδεριές που προστατεύουν μαγαζί και πελατεία από ανεπιθύμητες συναντήσεις.

ΝΙΖΑΜΙ ΓΚΕΝΤΖΕΒΙ. Αζέρος ποιητής του ΙΒ' αιώνα, θεωρούμενος σήμερα ως ο πρωτοπόρος της εθνικής λογοτεχνίας της χώρας. Ενα από τα σημαντικότερα έργα του είναι το Iskandername, το "τραγούδι του Μεγαλέξανδρου". Να τον καταγγείλουμε που μας σφετερίζεται την κληρονομιά ή μπας κι είναι ένας ακόμα αγνοημένος φιλέλλην;

ΟΙ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ είναι αυτοί που κρατούν ακόμα όρθια τη Γεωργία και διασφαλίζουν τη διαβίωση του πληθυσμού της. Σε συνολικό πληθυσμό πεντέμιση εκατομμυρίων το 1989, υπολογίζονται σήμερα κάπου ανάμεσα σε 800.000 και 1.500.000.

Ο ΝΟΜΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΤΣΑΛΚΑ είναι περήφανος ( επισήμως, τουλάχιστον) για τον πολυεθνοτικό χαρακτήρα της περιοχής του. Από τα 45 χωριά του νομού, μας εξηγεί, τα 27 είναι ποντιακά, τα 13 αρμένικα, τα 4 αζέρικα κι ένα μονάχα κατοικείται από γεωργιανούς. Πριν το 1989, η περιοχή είχε 55.000 κατοίκους · σήμερα μένουν μονάχα 32.500. Ο ίδιος ο συνομιλητής μας δε φαίνεται και πολύ σίγουρος για τις προοπτικές μιας σύντομης οικονομικής ανάκαμψης, ικανής να κρατήσει τον πληθυσμό στις παραδοσιακές του εστίες: "εμείς οι γεωργιανοί", λέει, "έχουμε μια παροιμία που ταιριάζει στην περίπτωση: `μέχρι νάρθει ο Πέτρος, τον Παύλο τον έγδαραν'..."

Ο 18ΧΡΟΝΟΣ ΠΟΝΤΙΟΣ στο χωριό Ουνιά-Καλέ, λίγο έξω από την πόλη της Τσάλκα, ήταν ακόμα πιο σαφής: "όλοι θέλουμε να φύγουμε από δω κι αν μας δώσουν βίζα θα το κάνουμε". Ο ίδιος έμαθε τα ελληνικά στη Θάσο, όπου δούλεψε κάτι μήνες τον περασμένο χρόνο.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

John Wright et al (ed) "Transcaucasian boundaries"
(Λονδίνο 1996, εκδ.UCL Press). Συλλογή μελετών γύρω απ' τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις των τελευταίων χρόνων στην περιοχή του Καυκάσου. Κείμενα για τις επιμέρους εθνικές συρράξεις ( Καραμπάχ, Οσσετία, Αμπχαζία) και για την παρέμβαση των γειτονικών κρατών στις εξελίξεις.

Roger Caratini "Dictionnaire des nationalites et des minorites de l' ex- URSS" ( Παρίσι 1992, εκδ.Larousse). Αποκρυπτογράφηση του εθνολογικού μωσαϊκού της πρώην ΕΣΣΔ υπό μορφήν λεξικού, από ένα παλαίμαχο αναλυτή των μειονοτικών εντάσεων ανά την υδρόγειο. Ο Καύκασος έχει, φυσικά, την τιμητική του. 

Jean & Andre Sellier "Atlas des peuples d' Orient. Moyen-Orient, Caucase, Asie Centrale" (Παρίσι 1993, εκδ.La Decouverte). Διαφωτιστική χαρτογραφική απεικόνιση του εθνολογικού μωσαϊκού, της διαδοχής κρατικών σχηματισμών και της μετατόπισης των συνόρων στη Μέση Ανατολή και την Κεντρική Ασία, από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας. 

Stephane Yerasimos "Caucase, la grande melee (1914-1921)" ( περ. Herodote, τχ 54-55, 1989). Λεπτομερής εξιστόρηση της ταραγμένης επταετίας που οδήγησε στο σχηματισμό των σημερινών κρατικών σχηματισμών της Υπερκαυκασίας, μέχρι την ενσωμάτωσή τους στην (τότε) ΕΣΣΔ. Εθνικισμοί, εθνοκαθάρσεις και ιμπεριαλιστικά παιχνίδια με φόντο τα πετρέλαια - και τότε...

Stephen Brook "Claws of the crab. Georgia and Armenia in crisis" (Λονδίνο 1992, εκδ.Picador). Oδοιπορικό στους εθνικισμούς της περιοχής ενώ διαλύεται η ΕΣΣΔ. Τουριστική - και συχνά αφ'υψηλού - ματιά, χωρίς ιδιαίτερες αξιώσεις.

Νur Dolay "Grandes manoeuvres petrolieres dans le Caucase" (Le Monde Diplomatique 7/1995). Συνοπτική αλλά διεισδυτική περιγραφή της αντιπαράθεσης κρατών κι εταιρειών για τα πετρέλαια και το φυσικό αέριο της Κασπίας.


ΔΕΙΤΕ

Ικεσία
(Meljba) του Τενγκίζ Αμπουλάτζε (1967). Αιματηρές βεντέτες και φυλετικά μίση στον Καύκασο, σε μιά εξαιρετική ασπρόμαυρη δημιουργία του γνωστού γεωργιανού σκηνοθέτη.

Λαμέρικα (Lamerica) του Τζιάνι Αμέλιο (1994). Η τραγική πραγματικότητα των κοινωνιών του πρώην "υπαρκτού σοσιαλισμού" μετά το σοκ της επανένταξης στο διεθνή καταμερισμό εργασίας: ανεργία, διαφθορά και μαζική φυγή προς την ευημερούσα Δύση. Η ταινία αναφέρεται στην Αλβανία, άνετα θα μπορούσε όμως να αφορά και τις χώρες του Καυκάσου...

(Ελευθεροτυπία, 28/4/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ