ΜΕΤΟΝΟΜΑΣΙΕΣ ΧΩΡΙΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΕΩΝ


Οι νονοί της πατρίδας

1.  /  2.

 

Η ηλιθιότητα των Ρωμιών

Στη μητέρα, Jena 7.7.1909
Ο μπαμπάς έγινε μέλος στην επιτροπή για την αλλαγή των ονομάτων των πόλεων; Φρίκη! Στα τέτοια ηλίθια σχέδια του ανοητοτέρου υπουργού του κόσμου λαβαίνει κι ο μπαμπάς μέρος; Θα μεταφράσω μια εγκύκλιο του Βαυαρικού υπουργείου εδώ πέρα που συσταίνει σ' όλους τους δήμους κτλ. να μην κάνουν το αστείο ν' αλλάξουν πουθενά τα ονόματα δρόμων ή πόλεων ή χωριών για να τα εξευγενίσουν δήθεν! Και δείχνει την ιστορική αξία πώχουν τα παλιά ονόματα, προτείνοντας μάλιστα, όπου είναι δυνατό, να ξαναφέρουν πίσω τα τυχόν αλλαχθέντα ονόματα. Εχω μια περίληψη της εγκυκλίου και θα τη μεταφράσω να την στείλω στις Ρωμαίϊκες φημερίδες, σ' όσες μπορέσω περισσότερες, για να ιδή κι ο κόσμος την ηλιθιότητα των Ρωμιών και την προγονολατρική μανία τους που καταντάει να τους βγάζη τα μυαλά ολότελα από το κεφάλι.

Οι βάρβαροι και οι προγονόπληκτοι

Στον πατέρα, 24.7.1909
Στη συζήτησή μας για τα ονόματα δεν πρόκειται κυρίως για το αν ο Πειραιάς έπρεπε να λέγεται Δράκος ή Λύκος ή ξέρω γω τι άλλο κτλ. κτλ. Δεν πρόκειται δηλ. μόνο για κάνα δυο τρία Ελληνικά ονόματα ή Σλαύικα, αλλά πρόκειται για ολόκληρο φιλοσοφικό σύστημα που μας χωρίζει.
Εσύ είσαι της ιδέας πως πρέπει ωρισμένα σλαυικά ή τούρκικα ονόματα να αντικατασταθούν με Ελληνικά τέτοια, εγώ απ' τάλλο μέρος είμαι της αρχής πως τίποτα δεν πρέπει ν' αλλάξη από ό,τι στέκει ζωντανό στην ψυχή και τη γλώσσα του λαού. Δηλ. μ' άλλα λόγια θαρρώ, μαζύ με το Βαυαρικό υπουργείο και μ' όλους τους Γερμανούς, πως δεν έχει κανείς δικαίωμα ν' αλλάξη ό,τι ο λαός έκρινε αναγκαίο να υφίσταται (και δεν θέλω εδώ να αναφέρω, ανάμεσα στάλλα, πως και ιστορικοί ή λαογραφικοί ή εθνογραφικοί κτλ. λόγοι απαιτούν το βάσταγμα των ονομάτων). Δηλ. κατά τη δική μου την αντίληψη, που είναι σύμφωνη με όλων των ξένων επιστημόνων, ζωντανό είναι μόνον ό,τι λέει ο λαός κάθε μέρα κι όχι ό,τι λεν οι καθηγητές του Πανεπιστημίου ή οι Υπουργοί.
Εχοντας λοιπόν αυτήν την αντίληψη, λογάριασε και συ πώς είναι δυνατό να μου φανή, τι εντύπωση μπορούσε να μου κάνη η αναοίνωση του μακαρία τη τούμπα υπουργού! Ξέροντας τις ιδέες του μακαρίτη Λεβίδη και το διαζύγιό του με τη ζωή, ένιωσα αμέσως πως πρώτος λόγος, πρώτη αιτία που τον ώθησε στη σύγκληση της επιτροπής σας ήταν η ορμή του για την αλλαγή και εξαφανισμό κάθε χυδαίας και βαρβάρου ονομασίας, και η αντικατάστασή της με το κάλλος της γλώσσης των ημετέρων πρρρρογόνων. Τούτο έχοντας υπ' όψη, τη μανία δηλ. ενός προγονόπληχτου, έγραψα στη μαμμά τα λόγια κείνα, μόλις έμαθα πως είσαι κ' εσύ μέσα στην επιτροπή. Τώρα που μου εξήγησες πως όχι όλα, αλλά ωρισμένα μόνο ονόματα θέλετε ν' αλλάξετε, πάλι δε με πείθεις διόλου, για τους λόγους που σούγραψα πάρα πάνου, της διαφοράς μας δηλ. στο φιλοσοφικό σύστημα. Εσείς νομίζετε πως άμα ονομάσετε την Ντερβέν-Φούρκα "Φθιθιάδα" (κατά το Αμαλιάδα), θα εξευγενίσετε το βαρβαρικόν όνομα και θα πειστούν οι Ευρωπαίοι πως είμαστε αληθινοί απόγονοι των μακαρίτιδων αρχαίων Ελλήνων. Ενώ εμείς οι μικροί και χυδαίοι από δω θαρρούμε πως, άμα αλλαχτή αυτό τόνομα, πρώτα θα βγάλετε μια ζωτική ονομασία από το στόμα του λαού (ο οποίος όμως, όπως συμβαίνει πάντα, δεν θ' ακούση, ευτυχώς, τις αλλαγές σας) και δεύτερο θα αφαιρέσετε κι από πολλούς μιας ανάμνηση του πολέμου του '97. Ως τόσο περισσότερα δε θέλω να πω γι' αυτό το ζήτημα. Με φτάνει να νοιώσης τη διαφορά που μας χωρίζει και που θα μας χωρίζη. Το ποιος έχει δίκιο, αυτό θα μας το πη ο κυρ-Χρόνος.


Το παρδαλό αίμα

Στη μητέρα, Jena, 30.7.1909
Δεν αλλάζω τη γνώμη μου ως προς την αλλαγή ονομάτων που μένουν στο στόμα του λαού εν γένει, γιατί έτυχε νάμαι τούτον τον καιρό της ιδέας πω ςό,τι έχει ο λαός στο στόμα του, αυτό είναι ζωντανό. Συγχαίρω, έπειτα το έργο της επιτροπής με την καρδιά μου, εν όσω πρόκειται να ξαναφέρη λαϊκά ονόματα που τα πέταξαν προγονόπληχτες κυβερνήσεις. Αλλά η δικαιολογία που γράφει το υπόμνημα για την αλλαγή ξενοφώνων ονομάτων όχι μόνο δεν με πείθει, αλλά με κάνει να απορώ πολύ, για να μην πω περισσότερα. Πρόκειται για την παράγραφο που λέει πως τα ξενικά ονόματα "παρέχουσι ψευδή υπόνοιαν της εθνικής συστάσεως των χωρίων εκείνων, ων τα ξενική ονόματα ηδύναντο να εκληφθώσι ως μαρτυρούντα ξένην καταγωγήν". Αλλοίμονον στους λαούς που φοβούνται να μην υποψιασθή κανείς πως έχουν παρδαλό αίμα μέσα τους! Αν πάλι πρόκειται για να μην εκληφθούν τα χωριά πως είναι ξένα, αυτό πάλι δεν είναι αιτία ν' αγγιχτούν. Οποιος θέλει ας πληροφορηθή περσότερα.

ΦΩΤΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ 
Επιστολές στους γονείς του. Από το "Ο λόγος της απουσίας" του Παν. Μουλλά, Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1992



Α - Ω

Απαθανατισμένη από τον ελληνικό κινηματογράφο και διατηρημένη ως ειρωνικός χαρακτηρισμός στην καθομιλουμένη γλώσσα μας, η Κολοπετινίτσα υπήρξε ονομασία υπαρκτής κοινότητας. Ανήκει στην επαρχία Λοκρίδας του νομού Φθιώτιδας και σήμερα λέγεται Τριταία.

Εξοργισμένος από τη θέα αστυνομικών που υποχρέωναν τους πωλητές στη λαϊκή ν'αντικαταστήσουν τις ταμπέλες "κεράσια Βοδενών" με "κεράσια Εδέσσης", ο Κώστας Γεωργουσόπουλος ξεσπάθωσε στα "Νέα" (19/6/92): "Μήπως θάπρεπε να ελληνικοποιήσουμε το τουρκικόν Καραμανλής, το γερμανικόν Εβερτ και το αλβανικόν Σαμαράς;"

Ιδιόρρυθμες φαντασιώσεις τρέφουν κάποιες φορές οι πρωτεργάτες της γεωγραφικής ονοματοκάθαρσης: "Μας ξέρουν σαν "Κοπανό" στις λαχαναγορές. Τώρα ως "Μίεζα" θα μας μάθουν στα πανεπιστήμια του κόσμου!" φέρεται δηλώσας ο κοινοτάρχης άρτι μετονομασθέντος χωριού της Ημαθίας (εφημ. "Λαός" 17/7/1993).

Κυρώσεις εξακολουθούν κάποιες φορές να επιβάλλονται σε Ελληνες πολίτες που χρησιμοποιούν δημόσια τα παλιά τοπωνύμια. Ενώπιον της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Δικαιωμάτων του Ανθρώπου εκκρεμεί λχ προσφυγή (Νο 21782/93) μουσουλμάνου δασκάλου που απολύθηκε, μεταξύ άλλων, και γι' αυτό το λόγο.

Μια από τις σοβαρότερες κατηγορίες των βορειοηπειρωτικών κύκλων κατά της Αλβανίας την περασμένη δεκαετία αφορούσε τις αλλαγές τοπωνυμίων στο νότιο τμήμα της χώρας: "Από το 1975, και δια διαφόρων διαταγμάτων, προβαίνουν εις μετονομασίαν πόλεων και χωριών, που είχαν ονόματα αγίων, όπως πχ οι Αγιοι Σαράντα λέγονται τώρα Σαράντι" (Δρυϊνουπόλεως Σεβαστιανού "Η εσταυρωμένη Β. Ηπειρος", Αθήναι 1985,σ.78).

Ο πύργος του Χασάνη, επί Τουρκοκρατίας, δέσποζε στην περιοχή όπου σήμερα βρίσκεται το αεροδρόμιο του Ελληνικού. Χασάνι, συνεπώς, λεγόταν και ολόκληρη η τοποθεσία. Φαντάζεστε πως θα ακουγόταν σήμερα το HASSANI Athens Airport;

Στην περιοχή Δραγουμάνου εγκατέστησε τους εργάτες από τα Λιόσια (Ανω), η Αμαλία για να δουλεύουν στα βασιλικά κτήματα. Ο συνοικισμός ονομάστηκε Κάτω Λιόσια ή Νέα Λιόσια αφού κατοικήθηκε από τους απογόνους της αρβανίτικης φάρας, η οποία από τον 14ο αι. είχε αναλάβει τη φρούρηση του λεκανοπεδίου των Αθηνών. Η αρβανίτικη παράδοση "καταργήθηκε", μόλις στις 16.6.1994, όταν επιτέλους το υπουργείο Εσωτερικών αποφάσισε να χαρίσει στο Δήμο το ελληνοπρεπές "Ιλιον".

Τοπωνύμια κι επανάσταση, στην άλλη άκρη του Ατλαντικού: εγκαθιδρύοντας τη βραχύβια πρωτεύουσά τους στην κωμόπολη Σαν Αντρές Λαρεντζάρ, οι ινδιάνοι Ζαπατίστας του Μεξικού φρόντισαν να τη μετονομάσουν σε Σαν Αντρές Σακαμχέν ντε λος Πόμπρες. Το παλιό όνομα προερχόταν από έναν υπουργό Δικαιοσύνης του ΙΘ' αι., γνωστό για τη ρήση "θέλετε ν' αγοράστε μουλάρι για τη δουλειά ή μήπως προτιμάτε κανένα ινδιάνο;" (AP 20/4/95).

Χεζοπόταμος λεγόταν ένας από τους βασικότερους χείμαρρους του Λυκαβηττού και πολύ λογικά έδωσε το όνομα του σε μια από τις γειτονιές που διέσχιζε - δηλαδή τη σημερινή περιοχή των οδών Βουκουρεστίου, Δημοκρίτου και Ακαδημίας. Κάπου στη σημερινή οδό Ακαδημίας ( δίπλα στην ΕΣΗΕΑ περίπου) ο Χεζοπόταμος συναντούσε τον πασίγνωστο Βοϊδοπνίχτη.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Yπουργείον Εσωτερικών / Διεύθυνσις Τοπικής Αυτοδιοικήσεως "Πίναξ μετονομασθεισών κοινοτήτων & συνοικισμών του Κράτους"
(Αθήναι, Ιανουάριος 1929). Επίσημη έκδοση με πίνακες των παλιών και νέων ονομασιών μεγάλου μέρους της ελληνικής επικράτειας. Ως εισαγωγή παρατίθενται οι προβλεπόμενες από το νόμο κυρώσεις των αντιφρονούντων.

Ν.Γ.Πολίτου "Γνωμοδοτήσεις περί μετονομασίας συνοικισμών και κοινοτήτων" ( Επιτροπεία των Τοπωνυμιών της Ελλάδας, Εν Αθήναις 1920). Εκτενής παράθεση επιμέρους περιπτώσεων της μαζικής τοπωνυμικής εθνοκάθαρσης των αρχών του αιώνα, μαζί με το σκεπτικό που υπαγόρευσε την καθεμιά απ'αυτές, από τον πρόεδρο της αρμόδιας κρατικής υπηρεσίας.

Βασιλείου Κολοκοτρώνη "Μελέτη περί εξελληνισμού των ξένων τοπωνυμίων της Μακεδονίας" (Εν Αθήναις 1925, εκ του Εθνικού Τυπογραφείου). Αντίστοιχη εργασία του ειδικευμένου στο μακεδονικό τότε διευθυντή του Β' πολιτικού τμήματος του ΥΠΕΞ.

Ελευθερίου Σκιαδά "Ιστορικό διάγραμμα των δήμων της Ελλάδος, 1833-1912" (Αθήνα 1994). Φροντισμένη έκδοση για το σχηματισμό, την πληθυσμιακή εξέλιξη, τα εμβλήματα και τις αλλαγές ονομασιών κατά την πρώτη 80ετία του ελεύθερου εθνικού μας βίου.

Γιάννη Καιροφύλα "Τοπωνύμια της Αθήνας, του Πειραιά και των περιχώρων" (Αθήνα 1995, εκδ.Φιλιππότη). Λεπτομερής αναφορά στη "μικρή" τοπική ιστορία της μείζονος περιοχής πρωτευούσης. Ενδιαφέρουσα συχνά η αντιπαραβολή των σημαινόμενων του παρελθόντος με το τωρινό status των τοποθεσιών.

Ηλία Πετρόπουλου "Η ονοματοθεσία οδών και πλατειών" (Αθήνα 1995, εκδ. Πατάκη). Εκτενής παρουσίαση του τοπωνυμικού μετασχηματισμού της χώρας μας στη μικρότερη δυνατή κλίμακα. Χαριτωμένες λεπτομερειακές επεξηγήσεις για - γνωστές και μη - περιπτώσεις που έχουν αποθανατιστεί (προσωρινά;) στους τοίχους και τους χάρτες των αστικών κέντρων της χώρας μας. 

Evgeni Dimitrov et al. "Macedonia and its relations with Greece" (Σκόπια 1993, εκδ.Macedonia Academy of Sciences and Arts). Εκσυγχρονισμένη παράθεση της "σκοπιανής" επιχειρηματολογίας στην πρόσφατη αντιπαράθεσή της με την Ελλάδα. Τέσσερεις σελίδες με νούμερα και στατιστικές αναφέρονται στις αλλαγές των τοπωνυμίων της ελληνικής Μακεδονίας.
 


ΔΕΙΤΕ

Διακοπές στην Κολοπετινίτσα
του Βασίλη Γεωργιάδη (1959). Τυπική ελληνική κωμωδία εποχής. Φυσικά δεν πρόκειται για την υπαρκτή κοινότητα Τριταίας, αλλά για τη συμβολική αναπαράσταση της (σνομπαριζόμενης, τότε) ελληνικής επαρχίας.

Βαβυλωνία του Γιώργου Διζικιρίκη (1970). Η νεοελληνική γλωσσική Βαβέλ, στη φάση που δρομολογείται η ολοκλήρωση της διαδικασίας εθνικής συγκρότησης των πάλαι ποτέ Ρωμιών σε Ελληνες. Κινηματογραφική απόδοση του ιστορικού θεατρικού έργου του Περικλή Βυζάντιου.

(Ελευθεροτυπία, 31/3 /1996)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ