ΕΜΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΕΣ


Ο πόλεμος των συμβόλων

1.  /  2.

 

 

 

Η θανάσιμη αναγέννηση

Η ιστορία ενός συμβόλου είναι κάποτε απρόβλεπτη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο πανάρχαιος φοίνικας που αναγεννάται από την τέφρα του: από ιερό πτηνό των αρχαίων Αιγυπτίων που με τους πλούσιους συμβολισμούς του τροφοδότησε επί χιλιετίες την ανθρώπινη φαντασία, ο φοίνικας έμελλε κάποια στιγμή να καταντήσει το σήμα κατατεθέν της χούντας, ένα κακόγουστο συνώνυμο της στέρησης της ελευθερίας με διατεταγμένο, μάλιστα, νοηματικό περιεχόμενο: "Το σήμα της Επαναστάσεως δέον να τύχη της κατωτέρω ερμηνείας. Ο εικονιζόμενος Φοίνιξ είναι ο αναγεννηθείς όστις παριστά την γέννησιν της Νέας Ελλάδος", διαβάζουμε σε μία από τις άπειρες απεικονίσεις του χουντικού "πουλιού".
Αλλιώς όμως ξεκίνησε ο φοίνικας. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, το αιγυπτιακό πουλί είχε το μέγεθος αετού, χρυσοκόκκινο χρώμα και κάθε πεντακόσια χρόνια ερχόταν από την Αραβία στην Ηλιούπολη για να ενταφιάσει στο ιερό του Ηλίου τη σορό του πατέρα του. Παρεμφερής είναι και η εκδοχή που αναφέρει ο Πλίνιος: ο φοίνικας είναι ένα και μοναδικό πουλί που ελάχιστοι είχαν την τύχη να αντικρίσουν. Εχει χρυσά φτερά στο λαιμό και πορφυρά στο υπόλοιπο σώμα, ουρά γαλάζια με ρόδινες ανταύγειες και λοφίο στο κεφάλι. Οταν γεράσει, κατασκευάζει με αρωματικά κλαδιά τη φωλιά του και καίγεται μαζί της, ενώ από την τέφρα του γεννιέται ένα σκουλήκι που μεταμορφώνεται αμέσως σε φοίνικα και μεταφέρει στην Ηλιούπολη το λείψανο της προηγούμενης ύπαρξης. Υπάρχει και μια τρίτη παράδοση, σύμφωνα με την οποία ο φοίνικας καίγεται αφού βάλει ο ίδιος φωτιά στην αρωματική φωλιά του, από την οποία αναγεννάται ένα νέο πουλί.
Κυκλική αναγέννηση, ανάσταση και αθανασία: το μυθικό πτηνό, το μπενού της αρχαίας Αιγύπτου, συνδέθηκε με τον ημερήσιο κύκλο του ήλιου και με την ετήσια ροή των νερών του Νείλου, τοποθετήθηκε από τους Αραβες στο όρος Καφ που βρίσκεται στο κέντρο του κόσμου και επιλέχθηκε από τους Κινέζους ως σύμβολο ευτυχίας και αιωνιότητας. Κατά τον αιγυπτιακό θρύλο, το πανέμορφο πουλί ανοίγει κάθε χάραμα τα φτερά του πάνω από το Νείλο και χάνεται μαζί με τον ήλιο το σούρουπο, για να ξαναγεννηθεί την αυγή. Με τις διαφορετικές πάντως εκδοχές της, η παράδοση του φοίνικα -που εμφανίζει κάποιες ομοιότητες με τον ορφικό μύθο- υπήρξε από τις σημαντικότερες της αρχαιότητας.
Αλλά και ο χριστιανισμός υιοθέτησε από πολύ νωρίς το μυθικό πτηνό για να συμβολίσει την αθανασία της ψυχής. Και είναι προφανείς οι λόγοι που ώθησαν τη Φιλική Εταιρεία να προτιμήσει το φοίνικα ως σύμβολο της ανάστασης του ελληνικού κράτους. "Εκ της κόνεώς μου αναγεννώμαι", γράφτηκε το 1821 στη σημαία του Αλεξάνδρου Υψηλάντη που παρουσίαζε ένα φοίνικα να ξεπηδά από την τέφρα του. Το ίδιο σύμβολο θα επιλεγόταν λίγο αργότερα από τον Καποδίστρια ως έμβλημα του κράτους και θα κοσμούσε νομίσματα και επίσημες σφραγίδες.

 

 

Αετός δικέφαλος ή με ένα κεφάλι; Το ζήτημα της παλαιότητας του Βυζαντινού δικέφαλου αετού αποτέλεσε κάποτε αντικείμενο ζωηρής αντιδικίας των ειδικών. Παραδείγματα, το σχετικό λήμμα της "Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας", στο οποίο ο καθηγητής Αδ. Αδαμαντίου, αντικρούοντας τις απόψεις των Λάμπρου, Σβορώνου κ.ά., υποστηρίζει ότι ο δικέφαλος αετός δεν υπήρξε επίσημο κρατικό έμβλημα των Βυζαντινών.

Διπλωματικό επεισόδιο προκάλεσε στα μέσα του περασμένου αιώνα το περιεχόμενο του θυρεού του Γεωργίου Α1. Πέτρα του σκανδάλου, η αντικατάσταση του τίτλου "Βασιλεύς της Ελλάδος" από το -εμφανώς αλυτρωτικό- "βασιλεύς των Ελλήνων".
Η λύση που τελικά προέκρινε η ευρωπαϊκή διπλωματία της εποχής ήταν η... διπλή ονομασία: η αντικατάσταση του "Roi des Grecs" από το "Roi des Hellenes" - που υποτίθεται πως αφορούσε μόνο τους πολίτες του ελεύθερου Βασιλείου.

Εκείνα τα δώδεκα αστέρια της Ευρ. Ενωσης πάνω σε μοτοσικλέτα τροχονόμου τάραξαν πρόσφατα επιστολογράφο του "Στόχου": "Πάνε να καταργήσουν την ελληνική σημαία και στην αστυνομία;", αναρωτήθηκε. Και η απάντηση της εφημερίδας: "7σ 1946-50, η χώρα πολέμησε για να μην περάσει στο Διεθνισμό και χάσει την εθνική της ταυτότητα. Την ταυτότητα αυτή την παρέδωσε, όμως, τώρα, χωρίς πολέμους και έναντι μπριζόλας". (25.10.1995)

Η εσπευσμένη ανακήρυξη της Πρώτης Ελληνικής Δημοκρατίας, στις 25 Μαρτίου 1924, δημιούργησε ένα ανεπάντεχο πρόβλημα στους διοργανωτές της: ποιο έμβλημα θα αντικαθιστούσε το άρτι ξηλωμένο στέμμα στις σημαίες κατά τον (ταυτόχρονο) γιορτασμό της εθνικής επετείου; Τελικά, η λύση βρέθηκε εκ των ενόντων - μ' ένα μεγαλοπρεπές "Δ" στο μέσον του σταυρού της γαλανόλευκης...

Κάτι που να θυμίζει το μουσολινικό "φάτσιο" (ρωμαϊκή δέσμη από ράβδους με ενσωματωμένο τσεκούρι), κρατώντας ταυτόχρονα τα προσχήματα της εντοπιότητας του "Τρίτου Ελληνικού Πολιτισμού" του, έψαχνε προφανώς ο Ιωάννης Μεταξάς - και το Βρήκε. Εμβλημα του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου ήταν ο μινωικός διπλός πέλεκυς, περιστοιχισμένος από δάφνες και με το στέμμα από πάνω.

Πήγασος είναι το σύμβολο της Βόρειας Κορέας. Οχι, όμως, ένα οιοδήποτε φτερωτό άλογο αλλά το Τσολίμα, "ο Πήγασος που διανύει 40.000 χιλιόμετρα
την ημέρα". Θέλοντας να συμβολίσει τους ρυθμούς της ανοικοδόμησης,
το βορειοκορεάτικο έμβλημα όφειλε να είναι εξαιρετικά αποτελεσματικό...

Στο "Σύνταγμά του, ο Ρήγας Βελεστινλής δεν παρέλειπε να επιλέξει και εθνόσημο για την παμβαλκανική πολιτεία που οραματιζόταν. "Η σημαία όπου βάνεται εις μπαϊράκια και παντιέρες της Ελληνικής Δημοκρατίας, είναι εν ρόπαλον του Ηρακλέους με τρεις σταυρούς επάνω (...). Κάθε Ελλην και Ελληνίς πρέπει να φορή εις την περικεφαλαίαν του ή την σκούφιαν του εν παρόμοιον ρόπαλον".

Τα σύμβολα πάνε παντού. Αν το νυχτικό που δημοπρατήθηκε προ ημερών στην Ιταλία είναι γνήσιο, ανήκε δηλαδή πραγματικά στην Εύα Μπράουν, τότε βρισκόμαστε μπροστά σε μια ενδιαφέρουσα ταύτιση δημόσιου και ιδιωτικού Βίου: γύρω από το ντεκολτέ του άσπρου της νυχτικού, η σύντροφος του Χίτλερ είχε βάλει να κεντήσουν σβάστικες...

Χαρακτηριστική αναφορά, από τον Ελβετό καθηγητή Ρούντολφ Ράις, σε προτάσεις του προς το Βενιζέλο για την εθνική αφομοίωση των "βουλγαρόφωνων Μακεδόνων" (Φεβρ. 1915): "Εφιστώ την προσοχή σας στην καλή πατριωτική επίδραση που ασκούν ορισμένοι σύλλογοι γυμναστικής, προσκόπων, κ.λπ. Μην ξεχάστε να τους εφοδιάσετε πλουσιοπάροχα με σημαίες, στολές, εμβλήματα, κ.λπ. Ο άνθρωπος παραμένει άνθρωπος και τα διακριτικά σημεία πάντοτε ελκύουν!".


ΔΙΑΒΑΣΤΕ


Jean Chevalier, Alain Gheerbrant, "Dictionnaire des symboles"

(εκδ. Robert Laffont, Παρίσι 1982). Με τη μορφή λεξικού, το ενδιαφέρον αυτό εγχειρίδιο καταφεύγει σε πληροφορίες που αντλούνται από ποικίλα γνωστικά πεδία, προκειμένου να συγκροτήσει λήμματα αναφερόμενα στα σημαντικότερα σύμβολα της ανθρωπότητας.

"Das Kreuz mit den Haken" (=O αγκυλωτός σταυρός. Αρθρο στο γερμανικό περιοδικό Der Spiegel, τεύχος 52, Δεκέμβριος 1992). Αφιέρωμα στην προσπάθεια της γερμανικής κυβέρνησης να αντιμετωπίσει νομοθετικά όλες τις παραλλαγές των ναζιστικών συμβόλων. Οι κωμικοτραγικές αντιφάσεις της "αποναζιστικοποίησης" που φέρνουν στο νου την καθ' ημάς αποχουντοποίηση.

Misha Glenny, "The fall of Yugoslavia. The third Balkan war" (εκδ Penguin, Λονδίνο 1992).
Διεισδυτική δημοσιογραφική ματιά στη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και
στην αναβίωση των βαλκανικών εθνικισμών. Ιδιαίτερη έμφαση στην ανάλυση των συμβόλων και την εμπλοκή τους στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων.

Παντελή Ε. Λέκκα, "Η εθνικιστική ιδεολογία. Πέντε υποθέσεις εργασίας στην ιστορική κοινωνιολογία" (εκδ. Μνήμων, Αθήνα 1992). Συμβολή στη μελέτη του εθνικισμού ως ιδεολογίας. Ιδιαίτερη μνεία στη θέσπιση και χρήση συμβόλων (σημαιών, στολών, ύμνων, όρκων, εορτών κ.λπ.), προκειμένου να υπογραμμιστεί η εθνική ταυτότητα και να προκληθεί έντονη συναισθηματική φόρτιση.



ΔΕΙΤΕ

Το ποντίκι που βρυχάται
(The mouse that roared) του Τζάκ Αρνολντ (1959). Σπαρταριστή κωμωδία με θέμα τη μετατροπή ενός λιλιπούτειου κρατιδίου της Κεντρικής Ευρώπης σε πυρηνική υπερδύναμη. Θυρεοί, εμβλήματα και λοιπά μπιχλιμπίδια αντιμετωπίζονται με την αναμενόμενη ειρωνεία.

Ολυμπιάδα (Olympische Spiele) της Λένι Ρίφενσταλ (1936). Εξαιρετική από καλλιτεχνική άποψη, προπαγανδιστική αποτύπωση της ναζιστικής Ολυμπιάδας του Βερολίνου από την επίσημη σκηνοθέτιδα του Γ' Ράιχ. Κατατοπιστικότατη ως εισαγωγή στο ναζιστικό κόσμο των συμβόλων.

Ηλέκτρα (Szerelmem, Elektra) του Μίκλος Γιάντσο (1974). Εναλλακτική χρήση του μυθικού Φοίνικα - σαν σύμβολο της αδιάκοπης πάλης του ανθρώπου για ελευθερία και ισότητα - από τον πνευματικό πατέρα του "δικού μας" Αγγελόπουλου.

 

 

(Ελευθεροτυπία, 12/11/1995)

 

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ