ΤΟ ΟΠΛΟ ΤΟΥ ΧΙΟΥΜΟΡ

Γελώντας με τον εχθρό

1.  /  2.

Οι αστεϊσμοί που συνοδεύουν την πάλη των δύο φύλων είναι μονής κατεύθυνσης

Ανέκδοτα εσωτερικού χώρου


Πώς θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν τα ανέκδοτα που αναφέρονται στις γυναίκες; Αθώοι αστεϊσμοί ή μια από τις πολλές εκφάνσεις της πάλης των φύλων; Οι ειδικοί δείχνουν μάλλον διστακτικοί. Ωστόσο μόνον η εκδοχή ότι τα αστεία κρύβουν πίσω από την υποτιθέμενη ουδετερότητά τους κάποιες ανομολόγητες στρατηγικές των υποκειμένων είναι σε θέση να ερμηνεύσει γιατί είναι τόσο πολυάριθμα, προσφιλή και ποικίλα τα ανέκδοτα που βάζουν στο στόχαστρο τις γυναίκες.
Δεν αναφερόμαστε τόσο στο είδος εκείνο του χιούμορ που εστιάζεται στην ερωτική συμπεριφορά. Στα σεξουαλικά αστεία άνδρες και γυναίκες μοιάζουν να εναλλάσσονται στο ρόλο του θύματος. Αλλά και σε αυτή την τόσο δημοφιλή κατηγορία χιούμορ οι γυναίκες είναι οι συνηθέστεροι στόχοι. Και πάλι οι ψυχολόγοι που έχουν ασχοληθεί με το ζήτημα συνιστούν επιφυλακτικότητα και υποστηρίζουν ότι οι ρίζες του φαινομένου είναι εξαιρετικά σύνθετες ώστε να αποδοθούν σε μία και μόνη αιτία. Ορισμένοι ωστόσο έχουν αποτολμήσει να θεωρήσουν τη βιολογική "κατωτερότητα" των ανδρών έναντι των γυναικών βασικό λόγο που οδηγεί τους άνδρες να τις εκδικούνται για την υποτιθέμενη μειονεξία τους, αναμασώντας ακούραστα τα χοντρά αστεία τους με θέμα τη γυναικεία σεξουαλικότητα. Σύμφωνα πάντως με μια αμερικανική εμπειρική έρευνα που πραγματοποιήθηκε πριν από είκοσι περίπου χρόνια, μπορεί οι άνδρες να προτιμούν τα αστεία που έχουν στόχο τις γυναίκες, αλλά και οι γυναίκες εκδηλώνουν από τη μεριά τους σαφή έφεση προς τα αστεία που τοποθετούν στη θέση του θύματος εκπροσώπους του άλλου φύλου.
Είναι όμως κοινή η στάση των δύο φύλων απέναντι στις διάφορες μορφές του χιούμορ; Οι σχετικές προσεγγίσεις, εμπειρικού πάντοτε χαρακτήρα, υπαινίσσονται ότι κάθε φύλο έχει αναπτύξει μια διαφορετικού τύπου σχέση με το χιούμορ: οι γυναίκες γελούν πιο εύκολα από τους άνδρες, αποδεικνύουν οι σχετικές μετρήσεις. Τα δεδομένα, ωστόσο, ανατρέπονται, όταν πρόκειται για τη δημιουργία του χιούμορ. Σε αυτόν τον τομέα οι άνδρες εμφανίζονται να διαθέτουν αδιαμφισβήτητη υπεροχή. Την ώρα λοιπόν που οι γυναίκες οι οποίες ασχολούνται επαγγελματικά με το χιούμορ παραμένουν ελάχιστες σε σχέση με τους άνδρες συναδέλφους τους, οι γυναίκες ως αποδέκτες του χιούμορ αποδεικνύονται πιο πρόθυμες από τους άνδρες να ξεκαρδιστούν με ένα καλό καλαμπούρι. Και κάτι ακόμη: έρευνα γάλλων ψυχολόγων που μελέτησε προ καιρού ένα δείγμα 344 εφήβων, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα αγόρια που κάνουν χιούμορ δεν εμφανίζουν την παραμικρή διαφορά από τα υπόλοιπα αγόρια της τάξης τους. Αντιθέτως, τα κορίτσια που κάνουν συχνά καλαμπούρια έχουν για τον εαυτό τους μια πιο θετική εικόνα από τον μέσο όρο των υπόλοιπων κοριτσιών και μάλιστα υποστηρίζουν ότι δεν αντιστοιχούν στο παραδοσιακό γυναικείο πρότυπο.
Οι κοινωνικοί ρόλοι των δύο φύλων είναι προφανές ότι βρίσκονται πίσω από τη διαφορετική συμπεριφορά ανδρών και γυναικών απέναντι στο χιούμορ. Και δεν χρειάζεται ιδιαίτερη τεκμηρίωση το γεγονός ότι τα καλαμπούρια σε βάρος των γυναικών συνήθως τις εξευτελίζουν συλλήβδην ως φύλο, καθώς αναφέρονται σε υποτιθέμενα κοινά χαρακτηριστικά της γυναικείας τους φύσης, ενώ τα αστεία για τους άνδρες πάντοτε αναφέρονται σε συγκεκριμένες υποκατηγορίες τους. Οσο δε αφορά τα ανέκδοτα με Ποντίους, Εβραίους κ.λπ. -"αστειάκια" που για άλλα ζητήματα έχουν να μαρτυρήσουν- αυτά αναφέρονται σε άνδρες, ακριβώς επειδή οι άνδρες θεωρούνται οι αυτονόητοι φορείς των χαρακτηριστικών -φυλετικών ή κοινωνικών- της ομάδας που βρίσκεται κάθε φορά στο στόχαστρο.
Η γερμανίδα δημοσιογράφος Κάριν Χούφτσκι συγκέντρωσε σε έναν τόμο τα πιο δημοφιλή ανέκδοτα που κυκλοφορούν στον γερμανικό τύπο τα τελευταία χρόνια. Το συμπέρασμά της είναι σαφές: τα ανέκδοτα στη μεγάλη τους πλειοψηφία εκφράζουν έναν απροκάλυπτο μισογυνισμό. Παντρεμένη ή ανύπαντρη, μοναχή ή πόρνη, αδύνατη ή χοντρή, ξανθιά ή μελαχρινή, κάθε γυναίκα θίγεται από τα αγαπημένα αυτά αστεία των σύγχρονων Γερμανών -και όχι μόνο. Στο σημείο αυτό η γερμανίδα δημοσιογράφος δεν μασά τα λόγια της: "Ασυνείδητος στόχος αυτών των ανεκδότων είναι η διάδοση του δόγματος περί γυναικείας κατωτερότητας. Η επανάληψή τους καλλιεργεί την πιο μειονεκτική εικόνα για τις γυναίκες. Τα ανέκδοτα για τους άνδρες δεν αναφέρονται σε κάποια "ανδρική φύση" που γίνεται αντικείμενο του σαρκασμού, αλλά πάντοτε σε κάποια ειδική ομάδα ανδρών που διαθέτει ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά".
Το (ανδρικό) χιούμορ όπλο κατά των γυναικών; Αρκετές γυναίκες πιστεύουν ότι ήγγικεν η ώρα της αντεπίθεσης. Μία από αυτές, η αμερικανίδα δικηγόρος και σήμερα συγγραφέας χιουμοριστικών κειμένων Ροζ Γουόρεν διευθύνει έναν εκδοτικό οίκο (Laugh Lines Press) προσανατολισμένο στην παρουσίαση γυναικών που ασχολούνται επαγγελματικά με το χιούμορ. "Μοιάζει παράδοξο, αλλά ο φεμινισμός μού έδωσε την ώθηση να ασχοληθώ με το νέο μου επάγγελμα", ομολογεί σε πρόσφατη συνέντευξή της η Γουόρεν. "Συλλέγω και προωθώ το έργο γυναικών που θαυμάζω για το χιούμορ τους. Ετσι ο κόσμος θα σταματήσει να αγνοεί ότι υπάρχουν και γυναίκες χιουμορίστες, και μάλιστα πολύ καλές".

 

Ειρωνεία και αυτοσαρκασμός

Οι Εβραίοι φημίζονται για το αυτοσαρκαστικό τους χιούμορ. Για λόγους που δεν είναι προφανείς στους τρίτους, οι Εβραίοι δεν χάνουν ευκαιρία να αφηγηθούν κάποιο ανέκδοτο που σατιρίζει τις φυλετικές τους ιδιαιτερότητες. "Δεν γνωρίζω να υπάρχει άλλος λαός που να κάνει πνεύμα με τον εαυτό του σε τέτοιο βαθμό", έγραφε το 1905 ο Σίγκμουντ Φρόιντ, ο οποίος ετοίμαζε συλλογή εβραϊκών ανεκδότων που παρέμεινε ημιτελής. Και σημείωνε ότι τα ανέκδοτα που κυκλοφορούν στο εσωτερικό των εβραϊκών κοινοτήτων βασίζονται στα ίδια στερεότυπα περί Εβραίων που συνιστούν και τον πυρήνα των αστείων που λέγονται για τους Εβραίους από τρίτους, ωστόσο η λειτουργία τους είναι η ακριβώς αντίστροφη.
Τα αστεία των άλλων για τους Εβραίους επιχειρούν να αποδείξουν ότι πρόκειται για μια άθλια φυλή που δεν χρειάζεται ούτε την προσφυγή σε κάποιο πραγματικό καλαμπούρι για να προκαλέσει το γέλιο. Τα ανέκδοτα των ίδιων των Εβραίων έχουν μια διαφορετική δυναμική. Ο αυτοσαρκασμός τούς τονώνει την αυτοπεποίθηση, ενισχύει την ταυτότητά τους και τους βοηθά να νιώσουν ότι αποτελούν μια ενιαία ομάδα.
Το ιδιότυπο εβραϊκό χιούμορ απασχόλησε 128 επιστήμονες σε διεθνές συνέδριο που πραγματοποιήθηκε το 1984 στο Τελ Αβίβ. Ορισμένοι σύνεδροι διαπίστωσαν ότι το εβραϊκό χιούμορ παρουσιάζει κάμψη από τη στιγμή που ιδρύθηκε το κράτος του Ισραήλ. Διατυπώθηκε μάλιστα η άποψη πως η αιτία πρέπει να αναζητηθεί στο ότι οι Εβραίοι δεν είχαν παλιότερα δική τους κυβέρνηση, ώστε να έχουν εξοικειωθεί με τη διακωμώδησή της. Υπήρξαν βέβαια και τοποθετήσεις που αμφισβήτησαν τα ηττοπαθή περί κρίσης στη σχέση των Εβραίων με το χιούμορ. "Μήπως υπάρχει σήμερα άλλο χιούμορ από το εβραϊκό;", αναρωτήθηκε μεγαλοφώνως στο συνέδριο ο αμερικανός χιουμορίστας Αρτ Μπούχβαλντ.


Χιούμορ και συνενοχή

Δεν θα απολάμβανε κανείς το κωμικό αν ένιωθε απομονωμένος. Φαίνεται ότι το γέλιο χρειάζεται μια ηχώ. Ακούστε το: δεν είναι ένας ήχος αρθρωμένος, σαφής, τελειωμένος. Είναι κάτι που θα ήθελε να επιμηκυνθεί, κάτι που ξεκινά με μια λάμψη που αντανακλάται και συνεχίζει με κρότους, όπως ο κεραυνός στο βουνό. Κι όμως η αντανάκλαση αυτή δεν αναπαράγεται επ' άπειρον. Αναπτύσσεται στο εσωτερικό ενός κύκλου που όσο μεγάλος κι αν είναι, εν τούτοις παραμένει κλειστός. Το γέλιο μας είναι πάντοτε το γέλιο μιας ομάδας. Ισως σας έχει τύχει να ακούσετε ταξιδιώτες να αφηγούνται ιστορίες που πρέπει να είναι κωμικές γι' αυτούς, αφού γελούν με την καρδιά τους. Θα γελούσατε κι εσείς αν ήσασταν της ίδιας παρέας. Αλλά δεν είστε, κι έτσι δεν έχετε την παραμικρή διάθεση να γελάσετε. (...)
Οσο κι αν θεωρείται ειλικρινές, το γέλιο κρύβει την υστεροβουλία της συνεννόησης, ακόμη και της συνενοχής, με άλλα άτομα που γελούν, πραγματικά ή φανταστικά. Είναι πασίγνωστο ότι το γέλιο του θεατή στο θέατρο είναι πιο πλούσιο, όταν η αίθουσα είναι γεμάτη. Κι είναι εξίσου γνωστό ότι πολλά αστεία είναι αμετάφραστα σε άλλη γλώσσα γιατί ακριβώς σχετίζονται με τα ήθη και τις ιδέες μιας ιδιαίτερης κοινωνίας. Αλλά επειδή δεν κατανοήθηκε η σημασία αυτού του διπλού γεγονότος, γι' αυτό το κωμικό αντιμετωπίστηκε ως απλό παράδοξο που διασκεδάζει το πνεύμα και το γέλιο ως φαινόμενο περίεργο, απομονωμένο, χωρίς σχέση με τη λοιπή ανθρώπινη δραστηριότητα. (...)
Για να καταλάβουμε όμως το γέλιο, πρέπει να το επανατοποθετήσουμε στο φυσικό του περιβάλλον που είναι η κοινωνία. Πρέπει κυρίως να καθορίσουμε την ωφέλιμη λειτουργία του που είναι λειτουργία κοινωνική. Αυτή θα είναι, ας το δηλώσουμε ήδη, η κατευθυντήρια ιδέα όλης της έρευνάς μας. Το γέλιο οφείλει να απαντά δε ορισμένες απαιτήσεις της ζωής σε μια κοινότητα. Το γέλιο πρέπει να έχει μια κοινωνική σημασία.
                ΑΝΡΙ ΜΠΕΡΓΚΣΟΝ

(Ελευθεροτυπία, 4/6/1995)

 

www.iospress.gr                                          ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ