Η ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΩΝ ΦΗΜΩΝ

Το ψέμα έχει γρήγορα πόδια

1.  /  2.

ΧΑΡΤΑΚΙΑ LSD ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

Αυτοκόλλητη επιδημία


Ηταν Νοέμβριος του 1991, όταν στα δημοσιογραφικά γραφεία έφτασε η είδηση ότι η αστυνομία είχε συλλάβει νεαρό άτομο στην κατοχή του οποίου βρέθηκαν αυτοκόλλητα χαρτάκια εμποτισμένα με LSD. Την επομένη, τα μέσα ενημέρωσης φιλοξενούσαν τις πανικόβλητες αντιδράσεις εκπαιδευτικών και γονέων για τους κινδύνους που συνεπάγεται η διάδοση της νέας -αυτοκόλλητης- εκδοχής της μάστιγας του αιώνα στα σχολεία. Με εξαίρεση την ψύχραιμη αντιμετώπιση του θέματος από εκπρόσωπο της ΟΛΜΕ, οι σχετικές δηλώσεις θεωρούσαν δεδομένο το βομβαρδισμό των μαθητών από παιδικά αυτοκόλλητα εμβαπτισμένα στο LSD και ζητούσαν άμεση επέμβαση του εισαγγελέα στα σχολεία της χώρας. Το γεγονός ότι ουδέποτε είχε εντοπιστεί έστω και ένας μαθητής με το ύποπτο αυτοκόλλητο δεν φάνηκε να απασχολεί ιδιαίτερα εκείνους που κλήθηκαν να καταθέσουν την άποψή τους για το ζήτημα.
Ας μη βιαστούμε να βγάλουμε συμπεράσματα περί της εγχώριας επιρρέπειας προς την πάσης φύσεως κινδυνολαγνεία. Αντιθέτως, βρισκόμαστε μπροστά στη σεμνή ελληνική παραλλαγή ενός πανίσχυρου σύγχρονου μύθου με λαμπρή σταδιοδρομία σε κοινωνίες που έχουμε μάθει να αντιμετωπίζουμε ως απρόσβλητες από κρίσεις αναίτιου πανικού. Η πληροφορία ότι κυκλοφορούν αυτοκόλλητα για παιδιά εμποτισμένα με LSD, τα οποία κάνουν θραύση κυρίως στα σχολεία, είναι στην πραγματικότητα μια ανυπόστατη φήμη που διαδόθηκε σε Αμερική και Ευρώπη κατά τη δεκαετία του '80 και που συνεχίζει να κάνει αραιά και πού την εμφάνισή της, παρά τις επανειλημμένες διαψεύσεις των κατά τόπους αρμόδιων αρχών. Καθώς μάλιστα η διάχυση της συγκεκριμένης φήμης υπήρξε πρωτοφανής, οι μηχανισμοί της γένεσης και της διάδοσής της έχουν ήδη αποτελέσει αντικείμενο μελετών από κοινωνιολόγους και εθνολόγους ειδικευμένους στις σύγχρονες μορφές της λειτουργίας των μύθων.
Ετσι, χάρη στον αμερικανό εθνολόγο Γιαν Χάρολντ Μπρούνβαντ γνωρίζουμε σήμερα ότι η φήμη εμφανίστηκε για πρώτη φορά το 1980 στις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς και ότι βασίστηκε σε ένα πραγματικό γεγονός. Τη χρονιά αυτή, η Δίωξη Ναρκωτικών του Νιου Τζέρσεϋ εξέδωσε μια ανακοίνωση, στην οποία εφιστούσε την προσοχή των πολιτών στην ύπαρξη μιας ειδικής κατηγορίας χαρτιών εμβαπτισμένων στο LSD: τα χαρτάκια αυτά έφεραν από τη μία πλευρά την εικόνα του Μίκι Μάους και κατά τους αστυνομικούς υπήρχε κίνδυνος να θεωρηθούν από παιδιά ως χαλκομανίες, αυτοκόλλητα ή τατουάζ από αυτά με τα οποία παίζουν καθημερινά. "Προσοχή", κατέληγε η ανακοίνωση. "Λέγεται ότι κυκλοφορούν χαρτάκια LSD και με την εικόνα του Σούπερμαν".
Η φήμη είχε μόλις γεννηθεί. Το ότι το LSD κυκλοφορεί σε πορώδη χαρτάκια που τοποθετούνται στο στόμα ήταν ασφαλώς γνωστό στους πάντες, πόσο μάλλον στους αστυνομικούς. Εξίσου γνώριμη ήταν και η λεπτομέρεια ότι τα χαρτάκια αυτά φέρουν στη μία τους όψη κάποια εικόνα ή ένα οιοδήποτε διακοσμητικό σχήμα. Η ανησυχία προέκυψε από τη στιγμή που ορισμένα χαρτιά βρέθηκαν να εικονίζουν τον Μίκι και υπήρξε ο φόβος ότι μπορεί να πέσουν στα χέρια των παιδιών. Και εδώ ακριβώς κρύβεται ο πυρήνας του μηχανισμού που προκάλεσε τη δημιουργία της φήμης: Από την (αληθή) διαπίστωση ότι κυκλοφορούν χαρτάκια εμποτισμένα με LSD που θυμίζουν παιδικές χαλκομανίες προέκυψε η (ψευδής) πληροφορία ότι τα αυτοκόλλητα για παιδιά περιέχουν LSD. Δεν είναι σαφές ποιος έκανε πρώτος το λογικό άλμα. Αποτελεί, ωστόσο, γεγονός αδιαμφισβήτητο ότι αμέσως μετά τη δημοσιοποίηση της αστυνομικής ανακοίνωσης άρχισαν να κυκλοφορούν προκηρύξεις που κινδυνολογούσαν για την ύπαρξη παιδικών αυτοκόλλητων εμποτισμένων με LSD.
Υστερα από μια μακρά περίοδο ύφεσης, η φήμη αναζωπυρώθηκε στις βορειοανατολικές πολιτείες των ΗΠΑ το 1987. Ενα χαρακτηριστικό κείμενο που βρήκε τότε μεγάλη απήχηση προειδοποιούσε τους γονείς ότι στα σχολεία κυκλοφορεί ευρύτατα ένα αυτοκόλλητο με εικόνες Μίκι Μάους και Σούπερμαν, το οποίο περιέχει όχι μόνο LSD, αλλά και... στρυχνίνη. Το κείμενο υποστήριζε ότι και η απλή επαφή του παιδιού με το αυτοκόλλητο μπορεί να προκαλέσει το θάνατο. Και κατέληγε: "Τα συμπτώματα είναι παραισθήσεις, εμετοί, ανεξέλεγκτα γέλια, αυξομειώσεις της θερμοκρασίας του σώματος. Μόλις εκδηλωθούν, απευθυνθείτε αμέσως στο πλησιέστερο νοσοκομείο και καλέστε την αστυνομία. Σας παρακαλούμε να φωτοτυπήσετε το κείμενο και να το μοιράσετε στους γύρω σας. Ενημερώστε τα παιδιά σας".
Με τη μέθοδο της φωτοτυπικής αναπαραγωγής κειμένων αυτού του τύπου, η φήμη για τα δηλητηριώδη αυτοκόλλητα γνώρισε τεράστια διάδοση στις ΗΠΑ χωρίς να έχει εντοπιστεί ούτε ένας μαθητής-θύμα τους. Οι προκηρύξεις τοιχοκολλήθηκαν σε τόπους εργασίας και αναψυχής, στάλθηκαν με το ταχυδρομείο σε άπειρους παραλήπτες, αποτέλεσαν προσφιλές θέμα του τύπου. Συχνά κάποια αρχή -αστυνομική, εκπαιδευτική ή υγειονομική- προσέθετε τη σφραγίδα της στις φωτοτυπίες που διακινούσε, προσδίδοντας εγκυρότητα στο περιεχόμενό τους. Δεν πέρασε πολύς καιρός και η φήμη διαδόθηκε στον Καναδά. Από εκεί, σύμφωνα με τις έρευνες του γάλλου κοινωνιολόγου Ζαν-Μπρινό Ρενάρ, έφθασε τον Απρίλιο του 1988 στη Νίκαια μέσω της υγειονομικής υπηρεσίας μιας επιχείρησης του Κεμπέκ. Η διάχυση της φήμης στη Γαλλία υπήρξε εντυπωσιακή: αφού έκανε το γύρο των σχολείων, των νοσοκομείων και των δημόσιων υπηρεσιών της Νίκαιας, τον Μάιο του 1988 άρχισε να κυκλοφορεί και στην υπόλοιπη χώρα. Η πρωτοβουλία κάποιου γιατρού Ζασμέν να αποστείλει σε διάφορους παραλήπτες ένα κείμενο για τα "θανατηφόρα αυτοκόλλητα" με την υπογραφή του, καθώς και η ιδέα του Πανεπιστημίου "Παρίσι VII" να διακινήσει αντίγραφο του κειμένου με τη σφραγίδα του στην κορυφή του εγγράφου, συνιστούν χαρακτηριστικά δείγματα των τρόπων με τους οποίους έγινε δυνατή η "επίσημη" μεταφορά της ανυπόστατης φήμης. Είναι προφανές ότι η υιοθέτησή της από αρμόδιους επιστήμονες (γιατρούς, εκπαιδευτικούς), καθώς και η αρχική αμηχανία των αρχών, υπήρξαν βασικοί μοχλοί στην επικράτησή της.
Στο κλίμα αυτό, μια πρώτη διάψευση από τις αρχές δίωξης των ναρκωτικών μέσω του Γαλλικού Πρακτορείου Ειδήσεων (Ιούνιος 1988) ήταν λογικό να μην έχει τα επιθυμητά αποτελέσματα. Ακολούθησαν επερωτήσεις δύο βουλευτών και τον Νοέμβριο ο υπουργός Παιδείας δήλωνε ρητά ότι η όλη υπόθεση στηρίζεται σε ένα ψεύδος. Κάπου εδώ τελειώνει και η θητεία της συγκεκριμένης φήμης στη Γαλλία. Ας σημειωθεί, πάντως, ότι τον Ιούνιο του 1988 η ίδια "πληροφορία" είχε μεταφερθεί στην Ιταλία, τον Σεπτέμβριο στο Βέλγιο, τον Οκτώβριο στην Ελβετία και την Ελλάδα, τον Ιανουάριο του 1989 στο Λουξεμβούργο και στη Γερμανία και λίγο αργότερα στην Ισπανία και την Αυστρία.


Απιστοι Θωμάδες

Η διάχυση μιας φήμης δύσκολα αναχαιτίζεται με την απλή διάψευσή της. Ούτως ή άλλως, η διάφευση πάσχει συνήθως από μια εγγενή αδυναμία: από τη στιγμή που θα δημοσιευτεί μια φορά, παύει να αποτελεί είδηση. Την ίδια ώρα η φήμη συνεχίζει να διαδίδεται από στόμα σε αυτί, από πόρτα σε πόρτα, με φωτοτυπημένα κείμενα που στέλνονται με το ταχυδρομείο. Ποιος είναι, επομένως, ο πιο αποτελεσματικός τρόπος αντιμετώπισης μιας φήμης; Μήπως αληθεύει ότι η καλύτερη μέθοδος για να σταματήσεις μια φήμη είναι να την αντικαταστήσεις με μιαν άλλη;
Οι ερευνητές δεν απαντούν με βεβαιότητα στο ερώτημα. Παραδέχονται πάντως ότι η φήμη και η διάψευσή της συνιστούν δύο συναφή ζητήματα που δεν είναι δυνατό να αναλυθούν ξεχωριστά. Είναι γνωστό ότι οι πρώτες εμπειρικές μελέτες σχετικά με τη λειτουργία των φημών στη σύγχρονη κοινωνία υπαγορεύτηκαν από την ανάγκη του Πενταγώνου να διαψεύσει τις φήμες που κυκλοφορούσαν την εποχή του Β' Παγκόσμιου Πολέμου για την κατάσταση των αμερικανικών στρατευμάτων στο ιαπωνικό μέτωπο.
Η διάψευση συνιστά λοιπόν μια πληροφορία που συχνά αθροίζεται στις προηγούμενες χωρίς να τις ακυρώνει. Ετσι, όταν το υπουργείο Παιδείας της Γαλλίας ισχυρίστηκε ότι τα περί LSD στα σχολεία αποτελούν μύθευμα, δεν ήταν πολλοί εκείνοι που μεταπείστηκαν αμέσως. Αντιθέτως, η πλειοψηφία των Γάλλων φάνηκε να πείθεται από την εμφάνιση της Ιζαμπέλ Ατζανί στην τηλεόραση τον Ιανουάριο του 1987, τότε που η ηθοποιός διέψευσε τις φήμες που την έφεραν βαριά άρρωστη ή και νεκρή. Γιατί αυτή η διαφορετική τύχη δύο "επίσημων" διαψεύσεων; Σύμφωνα με την υπόθεση του Ζαν-Νοέλ Καπφερέρ, η Ατζανί πέτυχε το στόχο της για τρεις κυρίως λόγους: α) επέλεξε να χρησιμοποιήσει στο έπακρο τη δύναμη των μέσων ενημέρωσης, β) η διάψευση αφορούσε προσωπικό και όχι ευρύτερα κοινωνικό θέμα και γ) απείλησε ότι θα στείλει στη δικαιοσύνη τους ψιθυριστές (γιατρούς, δημοσιογράφους), κάτι που είχε αποφύγει το υπουργείο Παιδείας με την ήπια στάση του στο θέμα του LSD.



ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ

Ο πόλεμος των ψιθύρων

"Κλείσατε τα ώτα σας προς τους ψιθυριστάς τους ψιθυρίζοντας προσωρινότητα", ζητούσε από τη διορισμένη διοίκηση της ΑΔΕΔΥ στις 18 Μαρτίου 1968 ο δικτάτορας Παπαδόπουλος. "Κλείσατε και υμείς τα ώτα προς τους ψιθύρους" απαιτούσε και από τους τεχνικούς, μια βδομάδα αργότερα. Δεν έμεινε επαγγελματική τάξη που να μην γίνει αποδέκτης του μηνύματος: "μη ψιθυρίζετε".
Είναι φυσικό να τρομάζει από οποιαδήποτε μορφή υπόγειας λαϊκής συζήτησης ένα ολοκληρωτικό καθεστώς. Ομως ο Παπαδόπουλος πήγε ένα βήμα παραπάνω. Δίνοντας αυτή την εξέχουσα βαρύτητα στους "ψιθυριστάς", επιδίωκε να αναγάγει κάθε μορφή αντίδρασης σε ανεύθυνη φημολογία. Η εκ προοιμίου φίμωση κάθε δημοκρατικής φωνής δεν ήταν αρκετή. Επρεπε να παρεμποδιστεί πάση θυσία και η αυθόρμητη αμφισβήτηση των 'επιτευγμάτων της Επαναστάσεως'.
Αυτή η εκστρατεία του απριλιανού καθεστώτος κατά των ψιθυριστών υπήρξε λοιπόν και η πρώτη δημόσια παραδοχή της αποτυχίας τους να ελέγξουν αποτελεσματικά τη λαϊκή συνείδηση: "Σπερμολογίαι επίμονοι θρυλούνται από του ενός άκρου εις το άλλο ανά την χώραν", δήλωνε απογοητευμένος ο Παπαδόπουλος προς τους αξιωματικούς της Καβάλας, το Μάρτιο του 1969. "Ευρισκόμεθα όλοι εις την καθημερινήν ζωήν μας προ εμφανιζομένων ως υπευθύνων αλλά πληρωμένων ατόμων, ομιλούντων δι' οποιονδήποτε θέμα με θράσος και πειστικότητα. Οφείλομεν να αντιδρώμεν, κύριοι. Οχι να αντιδρώμεν λέγοντες ότι αυτά που λέγουν είναι ψέματα, πράγμα που πρέπει να κάνωμεν όταν ημείς προσωπικώς διαθέτωμεν τα στοιχεία βάσει των οποίων θα ηδυνάμεθα να αποδείξωμεν ότι λέγουν ψέματα, αλλά να αντιδρώμεν προκαλούντες τον καθένα να αναλάβη την ευθύνην αυτών που λέγει, να τα δικαιολογή, να τα αποδεικνύη, και όταν ευρισκώμεθα προ ατόμου που δεν δύναται να αποδείξη κάτι που υποστηρίει, να το διδάξωμεν, εν συνεχεία, ότι πρέπει να εντρέπεται να εμφανίζη πράγματα που δεν γνωρίζει. Ετσι θα επιτύχωμεν σιγά-σιγά κάποτε οι Ελληνες να αποκτήσουν αίσθησιν ευθύνης των πράξεών των. Και τούτο, κύριοι, είναι απολύτως απαραίτητον δια να υπάρξωμεν ως ευνομουμένη πολιτεία."
Αυτή η τόσο ανεκτική και "παιδευτική" νουθεσία συμπληρωνόταν με την υπόδειξη σε όποιον έχει κάτι να πει, να απευθύνεται στους 'αρμοδίους'. Αν είχε κάποιος πολίτης ερωτηματικά για την 'Επανάσταση', θα έπρεπε δηλαδή να του τα λύσει ο Θεοφιλογιαννάκος... "Δεν χωρεί στείρα κριτική εις τας παρόδους ή ψίθυρος. Τούτο αποτελεί φθοράν, φθοράν του καθενός από υμάς, φθοράν του ψιθυρίσαντος και ζημίαν εις την κοινήν προσπάθειαν που καταβάλλομεν. Υποχρεούμεθα εις κριτικήν δικαίαν, ευθέως εκφραζομένην, απ' ευθείας διατυπουμένην εις τους αρμοδίους και υποχρεούμεθα εις αυτήν έστω και εάν υπάρχη περίπτωσις η ενέργειά μας να μας βλάψη." (29 Μαρτίου 1969, στην Κοζάνη.) Μ' άλλα λόγια, οι πολίτες έπρεπε να 'αυτοκαταδίδονται' στις αρχές, εν γνώσει του ότι θα τιμωρηθούν... "Προς την κατεύθυνσιν αυτήν πρέπει να κινηθώμεν όλοι οι Ελληνες. Δεν ημπορούμεν να διορθώσωμεν τα κακώς κείμενα ψιθυρίζοντες ή ασκούντες ανεύθυνον κριτικήν. Πρέπει να δρώμεν υπευθύνως και ευθέως. Μόνον έτσι θα επιτύχωμεν να ελαφρώσωμεν τας αδικίας, να περιορίσωμεν τας παρανομίας, να οδηγήσωμεν πάντας και πάσαν ενέργειαν προς την οδόν του δικαίου."
Για όποιον αντέχει την παπαδοπούλεια διάλεκτο είναι χρήσιμη η παρακάτω αποστροφή μιας ομιλίας του προς τους αξιωματικούς στον Εβρο. Πρόκειται για τη μέθοδο καταπολέμησης των ψιθύρων:
"Υπάρχουν πολλοί οι οποίοι, είτε διότι αισθάνονται ότι η Επανάστασις τους έθιξε τα συμφέροντα, είτε διότι αισθάνονται ότι κάτι πρέπει να λέγουν εναντίον της Επαναστάσεως δια να παριστάνουν τους δήθεν δημοκράτας, μη έχοντας άλλην δυνατότητα αντιμετωπίσεως του προβλήματός των καταφεύγουν εις τον περίφημον ψίθυρον, με αποτέλεσμα να φθάνουν και μέχρις υμών, μέσω των κινουμένων από τας πηγάς, οιασδήποτε μορφής ψίθυροι. Δεν πρόκειται να ασχοληθώ με το τι είναι οι ψίθυροι. η αλήθεια, η οποία επέρχεται, τους κατατροπώνει και δίδει το μέτρον της αληθείας, έστω και καθυστερημένα. Υπάρχουν ψίθυροι οι οποίοι ανναφέρονται εις ενεργείας εις το κέντρον. Είναι μακριά από σας. Το μόνον που έχετε να κάμετε είναι να ζητήσετε από τον δήθεν καλώς ενημερωμένον να σας εξηγήση εκάστοτε πώς ημπορεί να αποδείξη την ακριβεστέραν ενημέρωσίν του, επί τω τέλει να τον υποχρεώσητε να αισθάνεται δυσκολίαν να παρουσιάζεται πάντοτε ως καλώς ενημερωμένος εις το περιβάλλον των υγιών και αγαθών ανθρώπων, τους οποίους πάει να επηρεάση και των οποίων την ηρεμίαν διαταράσσει.
'Υπάρχουν όμως περιστατικά, τα οποία αναφέρονται εις την περιοχήν σας: Δεν λειτουργούν άι εφοριακαί υπηρεσίαι. Δεν λειτουργούν άι νομαρχιακαί υπηρεσίαι, και ούτω καθ' εξής. Δεν είναι δυνατόν να κινούμεθα, κύριοι, με μίαν τοιαύτην νοοτροπίαν εις τους πολίτας μας. Δεν ημπορεί ο καθένας να δέχεται κάθε τι το οποίον ακούει χωρίς απόδειξιν, χωρίς να απαιτήση να του το αποδέιξη ο άλλος, ο οποίος το λέγει. Πολύ περισσότερον δεν είναι παραδεκτόν υμείς οι δημόσιοι λειτουργοί, ευρισκόμενοι εις τοιαύτας συγκεντρώσεις, να επιτρέπωμεν την ανάπτυξιν τοιούτων ψιθύρων χωρίς να απαιτούμε από τον λέγοντα να επιμαρτυρή του λόγου το αληθές.
'Αυτό,κύριοι, δεν είναι μόνον αναγκαίον δια να σταματήση ο ψίθυρος, είναι αναγκαίον δια να αρχίσουν οι πολίται μας να συνειδητοποιούν την ευθύνην των, διότι υπάρχουν περιπτώσεις που ο λέγων είναι αυτόπτης ή αυτήκοος μάρτυς αυτής της παραβάσεως, την οποίαν καταμηνύει δημοσίως. Ενδεχομένως λέγει ότι την ήκουσεν ή του την είπε κάποιος άλλος. πρέπι να τον υποχρεώσωμεν να καταλάβη ότι έχει υποχρέωσιν να αναφέρη επισήμως το παράπτωμα, διότι κάποτε, επί τέλους, εις αυτόν τον τόπον πρέπει να υπάρξη δικαιοσύνη." (5 Μαρτίου 1969).
 

(Ελευθεροτυπία, 2/4/1995)

 

www.iospress.gr                                          ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ