ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

-Ζει ο Βασιλιάς Αλέξανδρος;
-Σκάσε και σκάβε!

1.  /  2.

ΤΡΕΙΣ ΧΩΡΕΣ ΣΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΟΥ ΘΗΣΑΥΡΟΥ

Χρυσοθήρες και διπλωμάτες


Σε ποια χώρα ανήκει επιτέλους ο περίφημος "θησαυρός του Πριάμου"; Στη Γερμανία στην οποία δωρήθηκε από τον Ερίκο Σλίμαν το 1881, στη Ρωσία που τον άρπαξε από το Βερολίνο στο τέλος του Β' Παγκόσμιου Πολέμου ή στην Τουρκία στα εδάφη της οποίας παρέμεινε θαμμένος επί χιλιετίες; Η μήπως θα έπρεπε να σταλεί στην Ελλάδα και να εκτεθεί για ένα μεγάλο διάστημα -επ' αόριστον, υποστηρίζουν ορισμένοι- στο Ιλίου Μέλαθρον, το ανακαινισμένο αθηναϊκό σπίτι του Σλίμαν, όπως υποσχέθηκε προ καιρού εντελώς απρόοπτα ο ρώσος πρόεδρος Γιέλτσιν στον τότε πρωθυπουργό Μητσοτάκη;
Τα πράγματα δεν είναι απλά. Απόδειξη ότι κάθε νέα είδηση για το θησαυρό ακολουθείται από μια μακρά περίοδο σιωπής. Ακριβώς όπως και η ζωή του ανθρώπου που τα ανακάλυψε, τα πολύτιμα αρχαία της Τροίας καλύπτονται ακόμη από μυθολογίες που καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη την ψύχραιμη αντιμετώπισή τους: εσωτερικές κομματικές σκοπιμότητες, διακρατικές σχέσεις και διαφορετικές πολιτιστικές πολιτικές συνεχίζουν να εμποδίζουν την ελεύθερη παρουσίασή τους στο ευρύ κοινό.
Οι περιπέτειες του θησαυρού της Τροίας ξεκίνησαν βέβαια από την πρώτη στιγμή που βρέθηκε στα χέρια του Ερίκου Σλίμαν. Ο,τι κι αν υπήρξε στην πραγματικότητα ο άνθρωπος αυτός που χαρακτηρίστηκε ευεργέτης της ανθρωπότητας αλλά και ασυνείδητος αρχαιοκάπηλος, σκέφθηκε πολύ πού θα χάριζε τα πολύτιμα ευρήματά του. Είναι γνωστό ότι, προτού αποφασίσει να τα δωρίσει στο Βερολίνο, είχε διερευνητικές επαφές τόσο με τις ελληνικές αρχές όσο και με ξένα μουσεία. Από τις επιστολές που αντήλλαξε το 1873 με τον διευθυντή του Βρετανικού Μουσείου Νιούτον που επιθυμούσε να αγοράσει τη συλλογή, προκύπτει η πλήρης ρήξη του Σλίμαν με το ελληνικό κράτος, το οποίο είχε αρνηθεί να ικανοποιήσει τους όρους του: να του επιτρέψει δηλαδή να ανασκάψει ελεύθερα στην Ολυμπία και τις Μυκήνες και να δώσει το όνομά του σε μουσείο του οποίου θα διατηρούσε τη διεύθυνση.
Την ίδια, πάντως, εποχή που ο Σλίμαν επιχειρούσε να βρει αγοραστή για το θησαυρό της Τροίας, οι τουρκικές αρχές αποφάσιζαν να καταφύγουν στις ελληνικές αρχές και να ζητήσουν κατάσχεση των αρχαίων που είχαν ανακαλυφθεί σε τουρκικό έδαφος. Ο δικαστικός αγώνας που ακολούθησε είχε ευτυχή κατάληξη για τον Σλίμαν: ο Αρειος Πάγος τον αναγνώρισε ως νόμιμο κάτοχο της συλλογής και επιδίκασε στους Τούρκους αποζημίωση 10.000 φράγκων. Πολύ γρήγορα, τα χρυσά αντικείμενα της συλλογής θα μεταφέρονταν από τον ιδιοκτήτη τους σε τραπεζικές θυρίδες και τα υπόλοιπα θα επέστρεφαν στο Ιλίου Μέλαθρον. Λίγο αργότερα, η συλλογή θα μεταφερόταν στο Λονδίνο και από εκεί θα ταξίδευε το 1881 στο Βερολίνο: ο Σλίμαν παραχωρούσε τα αρχαία της Τροίας "στον γερμανικό λαό, ως δώρο, για να παραμείνουν στην αιώνια ιδιοκτησία του".
Η επιθυμία του "χρυσοθήρα" Σλίμαν -κατά την προσφιλή έκφραση του βιογράφου του Ε. Λούντβιχ- δεν ήταν και τόσο εύκολο να πραγματοποιηθεί. Τα σοβιετικά στρατεύματα που μπήκαν στο Βερολίνο τον Μάιο του 1945 επρόκειτο να εντοπίσουν στα υπόγεια της Καγκελαρίας -ή σε κρύπτη του Ζωολογικού Κήπου- μέρος του θησαυρού που είχε συσκευαστεί και καταχωνιαστεί εκεί από την αρχή του πολέμου. Η συνέχεια είναι άξια της προϊστορίας των ευρημάτων και καλύπτεται από πέπλο μυστηρίου. Σύμφωνα με στοιχεία που αποκαλύφθηκαν πρόσφατα, η μεταφορά του "θησαυρού της Τροίας" στη Ρωσία πραγματοποιήθηκε αεροπορικά τον Ιούλιο του 1945 με διαταγή του ίδιου του Στάλιν, ο οποίος και διέταξε την "εξαφάνισή" του σε κρυψώνα του μουσείου Πούσκιν.
Επρεπε να προηγηθεί το κλίμα της γκορμπατσοφικής γκλασνόστ για να αποκαλύψουν κάποιοι σοβιετικοί επιστήμονες ότι κατά τις έρευνές τους είχαν πέσει σε αντικείμενα που πρέπει να ανήκαν στη συλλογή του Σλίμαν. Και μόνο το 1993 θα ομολογούσαν επίσημα οι σοβιετικές αρχές ότι "θα μπορέσουν να πουν πού είναι ο θησαυρός, αν και οι Γερμανοί τους επιστρέψουν κάποια δικά τους έργα τέχνης". Η συζήτηση για τον χαμένο θησαυρό θα φούντωνε αμέσως: Η Γερμανία επανέλαβε το αίτημά της, ενώ η Τουρκία μίλησε για ακύρωση της συμφωνίας μεταξύ Σουλτάνου και Σλίμαν και απείλησε ότι θα καταφύγει στο δικαστήριο της Χάγης. Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, εμφανίστηκαν και οι απόγονοι του Σλίμαν. Μια μικρανιψιά από τον πρώτο του γάμο υποστήριξε ότι η συλλογή ανήκει στη Γερμανία, ενώ ένας τρισέγγονος ζήτησε να μοιραστούν τα αντικείμενα μεταξύ Ρωσίας, Τουρκίας και Ελλάδας.
Στο κλίμα αυτό, η ανακοίνωση του Μπόρις Γιέλτσιν ότι ο "θησαυρός του Πριάμου" θα εκτεθεί σύντομα στην Ελλάδα, έμελλε να προκαλέσει θύελλα αντιδράσεων στη Γερμανία, την Τουρκία, αλλά και την ίδια τη Ρωσία, όπου η ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού διεκδικεί την παρθενική έκθεση των αρχαίων της Τροίας στο μουσείο Πούσκιν. Ο χρόνος που μεσολάβησε από την υπόσχεση του ρώσου προέδρου στον Κ. Μητσοτάκη έως σήμερα μαρτυρεί πόσο δύσκολο είναι να ξεπεραστούν οι πολιτικές αγκυλώσεις και να βρεθεί μια κοινά αποδεκτή λύση για την τύχη του περίφημου θησαυρού.
Στο μεταξύ, και ενώ οι διαπραγματεύσεις για τα περαιτέρω μοιάζουν να έχουν πάλι ξεκολλήσει μετά την υπογραφή σχετικής συμφωνίας μεταξύ Γιέλτσιν και Κολ, οι ρωσικές αρχές επέτρεψαν τον περασμένο Νοέμβριο σε τρεις γερμανούς ειδικούς να επισκεφθούν τα "χαμένα" αντικείμενα. Η αντίδραση ενός από αυτούς, του διευθυντή του μουσείου του Βερολίνου Β. Μένγκχιν, είναι αντάξια ενός μύθου που δεν λέει να ξεθωριάσει: "Ηταν απερίγραπτο. Ολα έλαμπαν όπως το 1939 που τα έκλεισαν σε κιβώτια. Ξαφνικά ένιωσα τα πόδια μου να λυγίζουν από συγκίνηση. Μας συνέφεραν οι ρώσοι συνάδελφοι κερνώντας μας μπράντι από το Αζερμπαϊτζάν".


ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ

"Οι νεότεροι αρχαιολόγοι είναι όλοι μπολσεβίκοι"

Πληροφορίες από πρώτο χέρι για τις σχέσεις αρχαιολογίας και πολιτικής μας παρέχει ένα αδημοσίευτο ντοκουμέντο. Πρόκειται για ιδιόγραφη επιστολή του Σπυρίδωνα Μαρινάτου προς τον καθηγητή Σωτηρίου, ιδρυτή και πρώτο διευθυντή του Βυζαντινού Μουσείου Αθηνών.
Ο Μαρινάτος σφράγισε με την παρουσία του τη μεταπολεμική δραστηριότητα της αρχαιολογικής υπηρεσίας. Καθηγητής Πανεπιστημίου, ακαδημαϊκός και αδιαφιλονίκητος "Πάπας" των ανασκαφών, δεν έκρυψε σε καμιά περίπτωση τα αντιδραστικά πολιτικά του πιστεύω. Το απόγειο της καριέρας του συνέπεσε με την περίοδο της δικτατορίας. Ο Μαρινάτος δεν είχε τον παραμικρό δισταγμό να υπηρετήσει ανοιχτά τους συνταγματάρχες προς δόξαν της αιωνίου Ελλάδος. Την ίδια στιγμή που διώκονταν οι δημοκράτες συνάδελφοί του, εκείνος φρόντιζε να αναδειχθεί σε προνομιακό συνεργάτη του Παπαδόπουλου και βασικό διαχειριστή των σχετικών κρατικών κονδυλίων.
Η επιστολή του Μαρινάτου φέρει ημερομηνία 8 Ιουνίου 1928 και έχει σταλεί από τη γερμανική πόλη Halle, όπου σπούδαζε ο φέρελπις ανασκαφέας. Ανάμεσα στις ευχαριστίες και τις παρακλήσεις προς τον παραλήπτη καθηγητή, ο αποστολέας διεκτραγωδεί "τα χάλια του κλάδου" και διαπιστώνει ότι "ο κόσμος μας θεωρεί συμμορία λωποδυτών". Ως αιτία της κακοδαιμονίας επισημαίνονται τα "γεροντικά καμώματα του Βενιζέλου" ως και το ότι όλοι οι νεότεροι αρχαιολόγοι "είναι μπολσεβίκοι":

"Σεβαστέ μου και φίλε κ. καθηγητά! Θερμοτάτας ευχαριστίας δια το πρόθυμον γράμμα Σας. Θα διαβιβάσω εις τον κ. Dobschutz τας πληροφορίας μετά των χαιρετισμών Σας, αλλά προ παντός Σας είμαι εγώ πολύ πολύ ευγνώμων δια την ευγένειαν με την οποίαν υπεβλήθητε προς χάριν μου εις τόσον κόπον. Σας ευχαριστώ προσέτι και δια τα καλά Σας λόγια περί των ενταύθα σπουδών μου. Η παθητική μάθησις και η δυσκολία περί την εκμάθησιν της γλώσσης απορροφά τον περισσότερον καιρόν ημών των ξένων σπουδαστών. Εγώ δα δεν ήξευρα και σχεδόν διόλου Γερμανικά. Εις την Χάλλε τα περνώ πολύ καλά με τον ευγενέστατον Karo και ημπορώ να Σας πω ότι μαθαίνω απότους εδώ περισσότερον σύστημα και μέθοδον εκ της συναναστροφής, παρά επιστήμην εκ των μαθημάτων του Πανεπιστημίου. Ηλπιζε κανείς κάτι να κάμη επανερχόμενος εις την Ελλάδα, αν δεν ήσαν τόσον αποκαρδιωτικά τα χάλια εις τα οποία περιέπεσεν ο κλάδος μας. Οταν ο κόσμος μας θεωρεί συμμορίαν λωποδυτών δεν ξεύρω τι μπορεί να μας κρατά σ' αυτόν τον κλάδον, του οποίου αι υλικαί απολαυαί (sic) αποτελούν και άλλως εν μέγα πρόβλημα περί παραμονής ή μη εις αυτόν. Ηλπίσαμεν τέλος να ιδούμε και ημείς καλυτέρας ημέρας και την τελευταίαν στιγμήν μας τα εχάλασαν όλα τα γεροντικά καμώματα του Βενιζέλου. Δεν πιστεύω, ούτε Σεις ούτε κανείς άλλος να αγνοή ότι με 3.000 δραχμάς είναι αδύνατον να ζήση εις οικογενειάρχης. Και δεν έχω δικαίωμα βέβαια, ούτε από την γυναίκα μου να απαιτώ αιωνίως να εργάζεται και αυτή δια να ζήσωμεν, ούτε της φύσεως το έργον είναι δυνατόν να παρακωλύη τις επ' άπειρον. Αφήνω δα και το ζήτημα των επιστημονικών αναγκών. Ποίος τολμά σήμερον να σκεφθή αγοράν βιβλίων; Μία εργασία περί των Κρητικών σφραγίδων του Matz εμφανισθείσα προ ολίγων εβδομάδων, ήτις μου είναι απαραίτητος, κοστίζει 60 Μ., αν και έχει μόνον 260 σελ. και μερικούς πίνακας. Ευτυχώς που την έλαβα από την Deutsche Lit. Zeitung προς κριτικήν. Πώς θα ημπορή όμως κανείς κατ' αυτόν τον τρόπον να παρακολουθή την επιστήμην του;
Θα με ερωτήσετε ίσως δια τι Σας τα γράφω όλα αυτά. Απλούστατα, διότι μετ' ολίγους μήνας θα επιστρέψω και πρέπει τέλος πάντων να δοθή εν οιονδήποτε τέλος εις αυτήν την κατάστασιν, άλλως δεν είναι δυνατόν να διατηρηθή έστω και ο μεγαλύτερος ζήλος. Θα το βλέπετε και μόνος Σας, ότι οι παλιότεροι αρχαιολόγοι ένας-ένας φεύγουν και οι νεώτεροι είναι μπολσεβίκοι ή κοινωνικοί αναμορφωταί ή ό,τι άλλο θέλετε. Τι θα απογίνει με αυτόν τον κλάδον δεν ξεύρω. Αφήνω και το άλλο γεγονός ότι κανείς σχεδόν δεν ακούεται πλέον έξω. Δι' αυτό με αληθώς εθνικήν υπερηφάνειαν άκουσα δύο φοράς να γίνεται τιμητικώτατος λόγος για την Ελληνικήν επιστήμην, και επρόκειτο κατ' αμφοτέρας τας περιστάσεις διά Σας. Απαξ ωμίλησε συγκινητικώτατα ο πολύς Deismann και έπειτα οι αυστριακοί αρχαιολόγοι δια το έργον Σας εις Εφεσον.
Ακόμη μίαν φοράν θερμάς ευχαριστίας μου δια τας παρασχεθείσας πληροφορίας. Η κυρία μου Σας παρακαλεί να δεχθείτε τα σέβη της. Θερμάς προσρήσεις εξ αμφοτέρων μας εις την αξιότιμον κυρίαν Σας.
Μετά πολλής τιμής και αγάπης
Σπ. Μαρινάτος"
 


(Ελευθεροτυπία, 19/2/1995)

 

www.iospress.gr                                          ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ