Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΟΥ ΑΝΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΥ

Η μάχη των μάγων

1.  /  2.

ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ

Τα ετερόφωτα αστέρια της επιστήμης

Η συζήτηση που προκλήθηκε από τη βίαιη είσοδο του Οφιούχου στη ζωή των απανταχού της γης αστρολογούντων αναθέρμανε την παλιά διένεξη αστρολόγων-αστρονόμων. Στο κεντρικό πυρήνα της συζήτησης βρέθηκε για μια ακόμα φορά η σύγκρουση της "επιστήμης" με τον "τσαρλατανισμό" και τη "μαγεία" ή την απάτη. Τα πράγματα -όπως πάντα- δεν είναι τόσο απλά.
Δανειζόμαστε τον υποθετικό διάλογο μεταξύ ενός υποστηρικτή του ορθού λόγου, της επιστήμης, της Αστρονομίας (Α) και ενός αμφισβητία, ενός αντιπάλου της κυρίαρχης λογικής και οπαδού της Αστρολογίας (Β), που συνέταξε ο καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνια Paul Feyerabend, o εικονοκλάστης συγγραφέας του "Ενάντια στη μέθοδο". Ο διάλογος περιλαμβάνεται στο Three dialogues on knowledge (Blackwell, 1991) και δεν έχει ακόμα μεταφραστεί στα ελληνικά.
"Α: Η Αστρολογία προϋποθέτει ένα σύμπαν συμμετρικό ως προς το κέντρο και τη γη στο κέντρο του. Αυτή η ιδέα εγκαταλείφθηκε από την εποχή του Κοπέρνικου. Οι αστρολόγοι δεν το έλαβαν αυτό υπόψη τους. Είναι αναλφάβητοι από επιστημονική άποψη και διαιωνίζουν τη θλιβερή τους δεισιδαιμονία δίχως να λογαριάζουν την πρόοδο της επιστήμης. Κλέβουν τα λεφτά του κοσμάκη και υποκαθιστούν σοβαρές αποφάσεις με επιφανειακές προβλέψεις. Ετσι κλέβουν απ' τον άνθρωπο την ελεύθερη βούληση, δηλαδή το πολυτιμότερό του αγαθό."
Η περιληπτική αυτή παρουσίαση της "επιστημονικής" απάντησης στην Αστρολογία ανταποκρίνεται ασφαλώς και στην επιχειρηματολογία που αναπτύχθηκε τις τελευταίες μέρες. Ομως υπάρχει και απάντηση:
"Β: Γνωρίζεις ότι αυτή η αντίρρηση στην ελεύθερη βούληση έχει την πηγή της στους Πατέρες της εκκλησίας, για παράδειγμα τον Αγιο Αυγουστίνο;
Α: Οχι, δεν το 'ξερα. Αλλά τι σημασία έχει;
Β: Το σημαντικό είναι ότι η μάχη κατά των αστρολόγων δεν ξεκίνησε από επιστήμονες αλλά από την εκκλησία, και για θρησκευτικούς λόγους. Νομίζω ότι η βιαιότητα που χαρακτηρίζει τη σημερινή σύγκρουση είναι κατάλοιπο της μεσαιωνικής εποχής, όσο "επιστήμονες" και να παρουσιάζονται οι κύριοι εκφραστές της. (...) Οι επιστήμονες, όσο κι αν το αρνούνται, έχουν κληρονομήσει πολλές από τις συμπεριφορές της εκκλησίας."
Η σύγκριση με τις πρόσφατες δηλώσεις του εκπροσώπου τύπου της Ιεράς Συνόδου είναι αναπόφευκτη. "Η εκκλησία αναγνωρίζει μόνο την Αστρονομία και την Αστροφυσική", είχε ξεκαθαρίσει ο κ. Χατζηφώτης, δίνοντας έτσι το "χρίσμα" της εν Χριστώ επιστήμης, και αποκηρύσσοντας κάθε άλλη εκδοχή της ανθρώπινης σκέψης. Αλλά ας επιστρέψουμε στον διάλογο του Α με τον Β.
"Β: Εχεις ακουστά τον Κέπλερ;
Α (προσβεβλημένος): Φυσικά τον έχω.
Β: Γνωρίζεις ότι έγραφε ωροσκόπια;
Α: Για να κερδίσει τα προς τ
Β: Γνωρίζεις ότι έγραψε και μελέτες υπερασπιζόμενος την Αστρολογία;
Α: Δεν θα το εννοούσε.
Β: Γιατί όχι;
Α: Μα ένας απ' τους σπουδαιότερους Κοπερνικανούς αστρονόμους;
Β: Δεν είναι απαραίτητο να με πιστέψεις. Μπορείς να διαβάσεις τον ίδιο τον Κέπλερ, στο Tertius Interveniens και άλλες μελέτες. Μπορείς να διαβάσεις το παλιό έργο του Norbert Herz με θέμα την Αστρολογία του Κέπλερ...
Α: Τέλος πάντων. Κατά κάποιο τρόπο μπορώ να κατανοήσω αυτή την υπόθεση. Στο κάτω κάτω της γραφής η φυσική επιστήμη δεν ήταν τόσο προχωρημένη εκείνη την εποχή.
Β: Δεν ήταν όμως αυτό το επιχείρημά σου! Υποστήριξες ότι η Αστρολογία μετατράπηκε σε ανοησία από τη νέα Αστρονομία. Και εδώ βλέπουμε έναν νέο αστρονόμο, έναν απ' τους καλύτερους νέους αστρονόμους, να γράφει μια συνηγορία υπέρ της Αστρολογίας.
Α: Ισως ήμουν λίγο βιαστικός, αλλά τα λάθη είναι ανθρώπινα...
Β: Αυτά δεν τα 'λεγες στην αρχή. Εριξες το ανάθεμα στους αστρολόγους σα να 'τανε εγκληματίες, σα να 'χε ήδη τελειώσει η δίκη τους, και να 'χαν καταλογιστεί εις βάρος τους τα πιο επιβαρυντικά στοιχεία. Και τώρα ξαφνικά "τα λάθη είναι ανθρώπινα"... Πόσο ανεκτικοί είσαστε μπροστά στα δικά σας λάθη!"
Από το απόσπασμα αυτό παίρνουμε μια ιδέα για την κριτική μέθοδο του Feyerabend. Μελετητής ο ίδιος της Αστρονομίας και των Μαθηματικών, δεν διστάζει να υπερασπιστεί την Αστρολογία, όχι εξαιτίας κάποιας μεταφυσικής ανησυχίας, αλλά ως ένα παράδειγμα για τον τρόπο που οι υποστηρικτές του "ορθού λόγου" αυθαιρετούν μόνο και μόνο για να διατηρήσουν τα δικά τους προνόμια, τη δική τους εξουσία. Με την ίδια ευκολία, o Feyerabend εκθέτει μια σειρά από ακλόνητες "επιστημονικές θέσεις" που χρησιμεύουν για την απόρριψη της Αστρολογίας, και είναι εντούτοις εξίσου αυθαίρετες και "αντιεπιστημονικές" όσο και αυτές που υποτίθεται ότι καλούνται να ανατρέψουν. Επισημαίνει ότι η επιστήμη μόλις τώρα έχει αρχίσει να ανιχνεύει τις επιδράσεις των "αστεριών" πάνω στη γήινη ζωή και ότι σε ερωτήματα της Αστρολογίας δεν έχει δώσει ακόμα απάντηση θετική η Αστρονομία. Τα επιχειρήματά του δεν είναι μόνο υποθετικά:
"Β: Ρίξε μια ματιά σ' αυτό το περιοδικό. Είναι το τεύχος Οκτωβρίου-Νοεμβρίου (1975) του αμερικάνικου The Humanist (παράξενος τίτλος για κάτι που αποδεικνύεται μια υπερσοβινιστική φυλλάδα). Περιλαμβάνονται πολλά άρθρα που επικρίνουν την αστρολογία. Τα άρθρα είναι κακογραμμένα και βρίθουν λαθών. Ενας απ' τους συγγραφείς γράφει ότι 'η Αστρολογία δέχτηκε ένα σοβαρό πλήγμα εφόσον είναι ένα σύστημα γεωκεντρικό'. Αυτό υπήρξε το πρώτο σου επιχείρημα. Οπως είδαμε το επιχείρημα είναι ανεπαρκές. Ενας άλλος γράφει ότι η Αστρολογία κατάγεται απ' τη μαγεία. Ομως και η σύγχρονη επιστήμη 'προέρχεται απ' τη μαγεία'."
Εκεί, όμως, που στρέφει την προσοχή του ο συγγραφέας είναι το "Μανιφέστο κατά της Αστρολογίας" που φιλοξενείται στο ίδιο τεύχος και υπογράφεται από 186 επώνυμους επιστήμονες. Ανάμεσά τους ο φιλόσοφος John Eccles, ο ηθολόγος Konrad Lorenz, o Crick που ανακάλυψε το DNA, o οικονομολόγος Samuelson, όλοι κάτοχοι βραβείων Νόμπελ. Και όλοι αυτοί ρίχνουν το κοινωνικό ή πολιτικό (όχι πάντως το επιστημονικό) τους βάρος εναντίον της Αστρολογίας. Τι χρειάζονται οι 186 υπογραφές αν υπάρχει ένα πειστικό επιχείρημα; "Λίγους μήνες αργότερα, το BBC θέλησε να οργανώσει μια συζήτηση μεταξύ ορισμένων κατόχων βραβείου Νόμπελ και κάποιων υποστηρικτών της Αστρολογίας. Ολοι οι νομπελίστες αρνήθηκαν - ορισμένοι μάλιστα παρατήρησαν ότι δεν έχουν ιδέα για το περιεχόμενο της Αστρολογίας. Οι σοφοί αυτοί κύριοι δεν γνώριζαν καν περί τίνος πρόκειται". Δεν είναι λοιπόν παράδοξο το γεγονός ότι το Μανιφέστο δεν προκάλεσε καμιά βλάβη στην Αστρολογία. "Οι αστρονόμοι κερδίζουν περισσότερα λεφτά από ποτέ άλλοτε, και ακόμα και ένας αμαθής που δεν ξέρει καν τα βασικά στοιχεία της Αστρολογίας, μπορεί με λίγη προπαγάνδα να περάσει μια πολύ απολαυστική ζωή".
 


Μαθήματα για μάγους

Τα βυζαντινά νομικά κείμενα απαγόρευαν την άσκηση της "μαθηματικής τέχνης" (ars mathematica), δηλαδή της αστρολογίας. Ως μορφή μαντείας με επικίνδυνες επιπτώσεις, η αστρολογία είχε ήδη θεωρηθεί κατακριτέα και είχε απαγορευτεί με νόμο των αυτοκρατόρων Διοκλητιανού και Μαξιμιανού το 294. Με μεγαλύτερη αυστηρότητα επρόκειτο να φερθούν προς τους αστρολόγους οι αυτοκράτορες Ονώριος και Θεοδόσιος Β', οι οποίοι κατά τις αρχές του 5ου αιώνα θέσπισαν την καταδίκη τους σε ισόβια εξορία και την καταστροφή των βιβλίων τους. Δεν επρόκειτο για μια στιγμιαία ρύθμιση. Η απέχθεια των βυζαντινών νομοθετών προς τη λαοφιλή αστρολογία έμελλε να δείξει εξαιρετική ανθεκτικότητα στο χρόνο. Ετσι, έξι αιώνες μετά τη διάταξη του Διοκλητιανού και του Μαξιμιανού, τα "Βασιλικά" θα υιοθετούσαν κι αυτά την απαγόρευση της "μαθηματικής" με τα ίδια ακριβώς λόγια.
Παρόλο που ακόμη και σε εκκλησιαστικούς κύκλους ακούστηκαν κατά καιρούς κάποιες φωνές υπεράσπισης της αστρολογίας, η νομοθεσία δεν θέλησε να διακρίνει την αστρολογία από τη μαγεία. Ωστόσο οι διώξεις σε βάρος των αστρολόγων σχετίζονταν άμεσα και με τις διαθέσεις του κάθε ηγεμόνα. Οπως υπογραμμίζει σε σχετική μελέτη του ο Σπύρος Τρωιανός, στην Αλεξιάδα, το αφήγημα της Αννας Κομνηνής για τη ζωή του πατέρα της Αλεξίου, περιλαμβάνεται μια ενδιαφέρουσα πληροφορία: ο Αλέξιος Κομνηνός αντιπαθούσε ιδιαίτερα τους αστρολόγους όχι από απέχθεια προς τη μαγεία, αλλά επειδή φοβόταν ότι με τα διδάγματά τους οι αστρολόγοι ήταν ικανοί να κάνουν τους ανθρώπους να εγκαταλείψουν τις ελπίδες τους προς το Θεό και να απορροφηθούν από τη μελέτη των άστρων, εξαρτώντας από αυτά το μέλλον τους.
(Βλ. Σπύρος Ν. Τρωιανός, "Η μαγεία στα βυζαντινά νομικά κείμενα", Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο, ΚΒΕ/ΕΙΕ, Αθήνα 1989, σ. 549-572 και "Οι μάγοι στη βυζαντινή κοινωνία", Οι περιθωριακοί στο Βυζάντιο, Αθήνα 1993, σ. 271-295).
 


ΚΥΝΗΓΙ ΜΑΓΙΣΣΩΝ

Γιάτρισσες στην πυρά

Το κυνήγι των μαγισσών που από τον 15ο έως τον 17ο αιώνα συγκλόνισε μεγάλο τμήμα της Ευρώπης έχει και μια πτυχή που συνήθως λησμονείται: οι μάγισσες οδηγήθηκαν πολύ συχνά στην πυρά με την κατηγορία ότι οι εμπειρικές ιατρικές γνώσεις τους οφείλονταν σε συμφωνία τους με το διάβολο. Σε μια εποχή που τα όρια μεταξύ ιατρικής και μαγείας ήσαν ασαφή, οι παραδοσιακές γνώσεις των γυναικών για τις θεραπευτικές ιδιότητες κάποιων φυτών, καθώς και η προσφυγή τους σε παγανιστικές τελετουργίες για την ίαση των αρρώστων, θεωρήθηκαν από τους ιεροεξεταστές ως προϊόν ενός διαβολικού συμβολαίου που έθετε σε αμφισβήτηση τη θεϊκή παντοδυναμία. Ετσι, στον ατέλειωτο κατάλογο των μαγισσών, το όνομα της καταδικασμένης συνοδεύτηκε πολλές φορές από τον χαρακτηρισμό "γιάτρισσα" (medica).
Ο ρομαντισμός του 19ου αιώνα έμελλε να αποκαταστήσει τις μάγισσες ως γιάτρισσες της μεσαιωνικής αγροτικής κοινωνίας. Το εγχείρημα οφείλεται στον γάλλο ιστορικό Ζιλ Μισελέ και το έργο του "Η μάγισσα" που εκδόθηκε το 1862. Λίγο αργότερα, ο Εμμανουήλ Ροϊδης θα δημοσίευε στο "Αττικόν Ημερολόγιον" του 1868 τη δική του εκδοχή για τη μάγισσα ως "σώτειρα του πολιτισμού", ως "μόνην κατά της θεοκρατίας αντιπολίτευσιν" της εποχής της:

«[...] Αλλ' ημέραν τινά πτωχή τις χήρα είδε τα τρία τέκνα της καταλαμβανόμενα υπό σπασμώδους βηχός. Τα δύο πρώτα προσαχθέντα εις τον ιερέα, ραντισθέντα δι' αγιάσματος και ποτισθέντα ίσως ούρον ημιόνου, απέθαναν εις τας αγκάλας της. Εμενε το τρίτον, το μόνον επί της γης πλάσμα, όπερ υπελείπετο εις την αγάπην της. Η δύστηνος γυνή, γονυπετής προ της κοιτίδας του φιλτάτου της, επεκαλείτο υπέρ αυτού πάντας τους αγίους του χριστιανικού Παραδείσου. Αλλ' η επάρατος βηξ εξηκολούθει ν' αντηχή απαισίως εις τα ώτα της μητρός. Αναμνησθείσα τότε εν τη απελπισία των αρχαίων αυτής θεών, εξήλθε γυμνόπους της καλύβης εν ώρα μεσονύκτων, και στρέψασα περί αυτήν ανήσυχον βλέμμα συνέλεξεν υπό το φως της μεοουρανούσης Εκάτης άνθη και φύλλα δυσφήμου τινός και δύσοσμου φυτού, από του οποίου οι ποιμένες απεμάκρυνον τας αίγας των μετά φόβου. Επιστρέψασα οίκαδε, εβύθισε την ύποπτον βοτάνην εις θερμόν ύδωρ, και αναμίξασα μετά μέλιτος προσέφερε το φάρμακον εις το ασθμαίνον τεκνίον. Η βηξ εσιώπησε και βαθύς ύπνος έκλεισε τα βλέφαρα του νοσούντος υπό την ενέργειαν του σωτηρίου φίλτρου, μετ’ ολίγας δε ημέρας το παιδίον έπαιζεν ευθύμως παρά την φλιάν της καλύβης• αλλ' η δυστυχής μήτηρ εσήπετο εις τα υπόγεια μοναστηρίου. Διάκονος τις ή κωδωνοκρούστης, εξερχόμενος μεσούσης της νυκτός εκ καπηλειού ή κοιτώνος εταίρας, είχε κατασκοπεύσει και καταμηνύσει την δυστυχή ως γόησσαν και φαρμακεύτριαν. Μάτην ανέφερεν η ταλαίπωρος προς απολογίαν της τον θάνατον των δύο άλλων τέκνων και τον κίνδυνον του επιζώντος, τους φόβους και την μητρικήν αυτής απελπισίαν. Τα ρασοφόρο θηρία υπήρξαν άκαμπτα- αφού απέκοψαν την ιερόσυλον χείρα και ανά εν συνέτριψαν τα οστά της, έρριψαν έπειτα τον άμορφον, αιμοσταγή αλλά ζώντα έτι και ολολύζοντα ανθρώπινον τούτον όγκον εις την πυράν. Τα πραγματικά των ιεροδικείων αποτελούσι μακράν σειράν τόμων εις φύλλον, και έκαοτον φύλλον περιέχει μίαν τοιαύτην ιστορίαν.
Η μάγισσα εκείνη εκάη- αλλά πριν έτι η τέφρα της ψυχρανθή πλείστοι μητέρες περιέτρεχον την πεδιάδα, ζητούσαι υπέρ των τέκνων το σωτήριον φυτόν. Οι ιερείς επολυπλασίασαν τας πυρπολήσεις• αλλ' η μητρική αγάπη είναι νόσημα ανίατον, του οποίου ουδέ το πυρ κατισχύει. Οσάκις βότανόν τι απετύγχανεν, εδοκιμάζετο άλλο, και ούτω προώδευεν η επιστήμη. Τα ραντίσματα του ιερέως κατήντηοαν μετ' ολίγον να θεωρώνται ως ανώδυνα φάρμακα, χρήσιμα εις μόνους τους υγιαίνοντας, όπως σήμερον τα ύδατα της Βάδης και των Πυρηναίων το δε αληθές ιατρείον ήτο το άντρον της Μαγίσσης. Η φύσις φιλοστόργως ανερευνωμένη απεκάλυπτεν αυτή νέους καθ' εκάστην θησαυρούς. Η άτροπος (belladone), ο υοσκύαμος, η μήκων, το στραμόνιον, η στρύχνος, η ασκληπιάς, τα αντιφάρμακα ταύτα της επιληψίας, της υστερίας, του άσθματος, των σπασμών και των άλλων νευρικών νοσημάτων, άτινα επεκράτουν επιδημιακώς κατά τον μεσαίωνα, εκαλούντο μαγοβότανα, διότι μόνη αύτη εγνώριζε την χρήσιν των ευεργετικών τούτων δηλητηρίων, από των οποίων απεστρέφετο σταυροκοπούμενος ο διαβάτης. [...]
** *
Η Εκκλησία, βλέπουσα την επιρροήν αυτής καθ' εκάστην ελαττουμένην, εδιπλασίαζε την αυστηρότητα των απαγορεύσεων. [...].
[...] Συνελάμβανον αθρόους τους λεπρούς, ανήρτων εις τον λαιμόν των κρόταλα ηχηρά, ίνα απομακρύνωνται απ' αυτών οι διαβάται, και ούτω μεταμορφώσαντες τους δυστυχείς εις όφεις κροταλίας, αντικείμενον τρόμου και βδελυγμίας, απήλαυνον αυτούς δια μαστιγώσεων εκ των πόλεων και χωρίων, απαγορεύοντες επί ποινή θανάτου να πλησιάσωσιν εις τόπον κατωκημένον. Μόνη η Μάγισσα, άστεγος κακείνη και προγεγραμμένη, ετόλμα να τείνη την χείρα εις τους αθλίους- και καθώς είχεν ανεύρει την άτροπον και τον υοσκύαμον υπέρ των νευραλγούντων, ούτω συνέλεξε και υπέρ των ηλκωμένων την σμίλακα, το γλυκύπικρον (dulcamara) και την ακαλήφην, άτινα κατεπράυναν τους φρικώδεις κνισμούς του μεσαιώνος. Αλλά προς τι ηθέλομεν πολυπλασιάσει τας μαρτυρίας, αφού ο μέγιστος ή μάλλον ο μόνος τότε ιατρός, αυτός ο Παράκελσος, ομολογεί ότι καύσας και των Εβραίων και των Αράβων τα βιβλία εδιδάχθη την ιατρικήν υπό των "καλών γυναικών", ως ήρχιζεν ήδη να ονομάζη τας μάγισσας ο λαός ευγνωμόνων;»
(«Αι μάγισσαι του Μεσαίωνας, Απαντα, τ. Α', επιμέλεια Αλκή Αγγέλου, Ερμής, Αθήνα 1978, σσ. 387-390).
 
 


(Ελευθεροτυπία, 12/2/1995)

 

www.iospress.gr                                          ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ