ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΩΝ ΚΑΠΝΙΣΤΩΝ

Επιχείρηση καθαρά δάχτυλα

1.  /  2.

ΤΟ ΤΣΙΓΑΡΟ ΣΤΗΝ ΕΟΚ

Επιδοτούμε και απαγορεύουμε


Το 1985 αποτελεί τη χρονιά εκκίνησης του κυνηγιού των καπνιστών στην ΕΟΚ. Στα Ευρωπαϊκά Συμβούλια του Μιλάνου και του Λουξεμβούργου εγκαινιάστηκε το πρόγραμμα καταπολέμησης του καρκίνου. Από τους πρώτους ως γνωστόν ενόχους για τον καρκίνο ο καπνός, ορθώς ετέθη στο στόχαστρο των κοινοτικών θεσμών. Οι πρώτες αψιμαχίες με τα λόμπι του καπνού στα θέματα φορολόγησης και περιορισμού της διαφήμισης πολύ γρήγορα εξελίχθηκαν σε συγκρούσεις με τους ίδιους τους καταναλωτές καπνού. Φαίνεται ότι τα προγράμματα αντικαπνιστικής διαπαιδαγώγησης, οι σημάνσεις για τη βλαπτικότητα του τσιγάρου πάνω στις συσκευασίες ή τις διαφημιστικές καταχωρίσεις και οι διαρκείς αυξήσεις στις τιμές δεν έφεραν τα επιθυμητά αποτελέσματα. Σταδιακά διάφορες συστάσεις και οδηγίες προς τα πάσης φύσεως μέσα μεταφοράς, επεξέτειναν τους χώρους που προορίζονταν για τους άκαπνους ταξιδιώτες. Η ίδια λογική μετά το 1987 διεδόθη και σε ορισμένους δημόσιους χώρους.
Τον Ιανουάριο του 1989 το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο εκδίδει την πρώτη οργανωμένη σύσταση απαγόρευσης του καπνίσματος σε δημόσιους χώρους. Για πρώτη φορά εισάγεται η ιδεολογική και νομική βάση για όσα μέλλουν να ακολουθήσουν: "Στα δημόσια κτίρια (σ.σ εκτός όσων απαγορεύεται απολύτως το κάπνισμα και ορίζονται αναλυτικά) καθώς και σε όλους τους χώρους εργασίας, σε περίπτωση σύγκρουσης, το δικαίωμα στην υγεία των μη καπνιστών πρέπει να υπερισχύει του δικαιώματος των καπνιστών να καπνίσουν." Τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς η αρμόδια επιτροπή του Ευρωκοινοβουλίου φέρνει το ζήτημα στην ολομέλεια και μάλιστα με αυστηρότερο τρόπο (ως οδηγία προς τα κράτη μέλη). Η συζήτηση ζωηρεύει αφού την ίδια εποχή οι ευρωπαϊκοί θεσμοί προετοιμάζονται για το μεγαλεπήβολο 5ετές πρόγραμμα "Η Ευρώπη κατά του καρκίνου" (1990-94) που προέβλεπε μείωση των καρκίνων κατά 15%, έως το 1995. "Οι καπνιστές καταφέρνουν να με ενοχλούν περισσότερο από κάθε άλλον άνθρωπο και είμαι σίγουρος ότι καταφέρνουν να ενοχλούν και πολλούς άλλους. Δεν είναι φυσικό το να καπνίζει κανείς. Οι μη φυσιολογικοί είναι αυτοί που καπνίζουν", κραυγάζει ο βρετανός Τέρενς Γουίν. Η ιρλανδή ευρωβουλευτής Μαίρη Μπανότι επικεντρώνει το ενδιαφέρον της στα δικαιώματα του "άτυχου βοηθητικού ιπτάμενου προσωπικού που δεν έχει καμιά επιλογή και που γενικώς εργάζεται στο πίσω μέρος του αεροπλάνου όπου ο καπνός είναι και ο πιο πυκνός". Και ζητά επειγόντως την απαγόρευση του καπνίσματος στις πτήσεις διαρκείας μικρότερης των δύο ωρών (όσο και οι πτήσεις από το Δουβλίνο προς Βρυξέλλες και Στρασβούργο), διότι "εμείς οι μη καπνιστές διατρέχουμε όλους τους κινδύνους χωρίς να απολαμβάνουμε καμιά από τις απολαύσεις". Ακόμα πιο σκληρός ο συμπατριώτης της Μπάρι Ντέσμοντ αποκαλεί τους καπνιστές "επιδημία κατά της δημόσιας υγείας" και αφήνει αιχμές για υπόγειες συναλλαγές με το λόμπι του καπνού των συναδέλφων του που εμφανίζονται ελαστικότεροι. Από την άλλη πλευρά ο ιταλός Τζιανφράνκο Αμέντολα επισημαίνει ότι "έχει σημασία να ελέγχει εάν οι χώροι που προβλέπονται για τους καπνιστές δεν θα μετατραπούν σε θαλάμους αερίων για τους ίδιους τους καπνιστές", και διερωτάται γιατί η κοινότητα σε περίπτωση σύγκρουσης υιοθετεί ότι πρέπει να υπερισχύει το δικαίωμα των μη καπνιστών, ενώ για τις ρυπογόνες βιομηχανίες υπερισχύει το δικαίωμα τους να κερδοσκοπούν σε βάρος της υγείας των πολιτών. Ο γνωστός Μάρκο Πανέλα επιτίθεται κατά των "υποκριτών" που κρύβουν "ότι από τα παράγωγα του χασίς δεν έχει πεθάνει κανείς" και ότι πολλοί στην αίθουσα "από τους σταυροφόρους κατά των τοξικών ουσιών, μετά υπερασπίζουν τα κρασιά τους τα ουίσκια τους και την επιδότηση των καπνών της χώρας τους", και τους καλεί με ειλικρίνεια να ενημερώσουν χωρίς απαγορεύσεις για τη μάστιγα του καπνίσματος, της ηρωίνης και να πουν στο παιδί τους: "άκου, το ουίσκι του μπαμπά μην το πίνεις, μην καπνίζεις τα τσιγάρα της μάνας σου, τράβηξε ένα χασισάκι, μ' αυτό τουλάχιστον δεν θα πεθάνεις".
Λίγο αργότερα, στο ημικύκλιο του Στρασβούργου και με αφορμή την παρουσίαση από τη Σιμόν Βέιλ του αντικαρκινικού προγράμματος της ΕΟΚ, οι αντικαπνιστικές φωνές ενισχύονται μέχρι υστερίας: «Τα εργατικά σωματεία δεν είναι μέχρι σήμερα διατεθειμένα να εφαρμόσουν την απαγόρευση του καπνίσματος. Αυτό γίνεται μόνο εκεί όπου υπάρχει κίνδυνος εκρήξεως», λέει υποδεικνύοντας κι άλλους «ενόχους» η Γερμανίδα Ούρσουλα Σλάιχερ (13.3.1990). Η εμφανώς νεοφιλελεύθερη Αγγλίδα Καρολίν Τζάκσον θέτει έμμεσα την ιδέα αποκλεισμού των καπνιστών από το σύστημα υγείας (γεγονός που επιβεβαιώνεται σήμερα στη Βρετανία): "Το υγειονομικό κόστος του καπνίσματος είναι τεράστιο. Τα στατιστικά στοιχεία του Συμβουλίου Υγειονομικής Εκπαίδευσης δείχνουν ότι στην εκλογική μου περιφέρεια του Wiltshire κάθε μέρα 49 κρεβάτια νοσοκομείου είναι κατειλημμένα από ασθενείς που πάσχουν από ασθένειες οι οποίες απορρέουν από το κάπνισμα, με ετήσιο κόστος για το βρετανικό σύστημα υγείας 1,5 δισεκατομμυρίου λιρών». Η ενοχοποίηση των ίδιων των καπνιστών γίνεται πλέον η αγαπημένη καραμέλα ολόκληρης της ευρωγραφειοκρατίας. Ελάχιστοι θυμίζουν ότι «πρέπει να σταματήσει αυτή η παράλογη κατάσταση: από τη μια πλευρά, δηλαδή, να ψηφίζονται προτάσεις αυτού του είδους, ενώ από την άλλη η Κοινότητα εξακολουθεί να ενισχύει οικονομικά την καλλιέργεια του καπνού» (Τζ. Αμέντολα, 13.3.1990). «Η επιδότηση για την καλλιέργεια του καπνού είναι οκταπλάσια ανά εκτάριο απ' ό,τι τα ελαιούχα προϊόντα, δεκαεξαπλάσια από τις ελιές και είκοσι φορές μεγαλύτερη από την κοινοτική επιδότηση για την καλλιέργεια δημητριακών», αποκαλύπτει ο Δανός κ. Σάντμπεκ, υποχρεώνοντας την τότε αρμόδια επίτροπο Βάσω Παπανδρέου να καταπιεί τη γλώσσα της.
Η συνέχεια είναι γνωστή. Τα κονδύλια για την ιατρική αντικαρκινική δράση μπορεί να ήταν περίπου ασήμαντα και τα κέρδη της καπνοβιομηχανίας άθικτα αλλά το κυνήγι του «θύματος της νικοτίνης» εντείνεται θεαματικά. Ισως είναι και το άλλοθι. Τον Οκτώβριο του 1992, το ευρωβαρόμετρο μας πληροφορεί με χαρά ότι οχτώ στους δέκα πολίτες της ΕΟΚ ζητούν νομοθετική ρύθμιση για την ολική απαγόρευση αυτής της καταστροφικής συνήθειας σε δημόσιους χώρους, για να ακολουθήσει το γνωστό «πογκρόμ». Τα μέτρα φτάνουν πολλές φορές στα όρια της γελοιότητας. Στις 12.8.1994, π.χ., στο γερμανικό θέρετρο Νταμπ, στη Βαλτική, δημιουργήθηκαν «άκαπνες» πλαζ, περιπολούμενες από ειδικό αστυνομικό σώμα.


ΑΤΟΜΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ

Κάπνισμα και τιμωρία


Την ίδια περίοδο που ο Παττακός περισυνέλεγε απ' τους δρόμους τις γόπες των ασυνείδητων οδηγών-καπνιστών, διαμορφωνόταν για πρώτη φορά στους κύκλους των ελλήνων ειδικών επιστημόνων η πεποίθηση ότι το κάπνισμα πρέπει να αντιμετωπιστεί ως κοινωνικό αμάρτημα και ο καπνιστής ως εγκληματίας.
Πολύ πριν απ' τους σύγχρονους διώκτες των καπνιστών, η "Ελληνική Εταιρεία Ευγονικής και Γενετικής του Ανθρώπου" είχε αναρωτηθεί για την ατομική ευθύνη του
καπνιστή και είχε αποπειραθεί μια ιδιότυπη "πονικοποίηση" της βλαβερής συνήθειας. Στην ετήσια συνεδρίαση της εταιρείας του 1973, και κάτω απ' τον χαρακτηριστικό τίτλο "Να τιμωρούνται οι ασθενείς, να θεραπεύονται οι εγκληματίες" συζήτησαν 5 καθηγητές Πανεπιστημίου με πρόεδρο τον Νικόλαο Λούρο. Στην εισαγωγική του ομιλία, ο γνωστός ακαδημαϊκός θύμισε την περίπτωση του Σάμουελ Μπάτλερ, του άγγλου συγγραφέα ο οποίος στα μέσα του προηγούμενου αιώνα είχε περιγράψει μια φανταστική κοινωνία, όπου οι άρρωστοι είναι οι ίδιοι υπεύθυνοι για την κατάστασή τους και έτσι αποτελούν βάρος στην κοινωνική οργάνωση: "Ιδού πώς διατυπώνει περίπου τις σχετικές αντιλήψεις της φανταστικής χώρας. Οταν ένας άνθρωπος αρρωσταίνει ή εξαντλείται σωματικά πριν από τα 70, είναι υποχρεωμένος να παρουσιαστεί σ' ένα λαϊκό δικαστήριο που ερευνά τις ευθύνες του και που τον στιγματίζει με ατιμία, καταδικάζοντάς τον ανάλογα. (...)
Οι ασθένειες διαχωρίζονται σε κακουργήματα και πλημμελήματα, ανάλογα με την κρίση του λαϊκού δικαστηρίου. (...) Δεν υπάρχει αμφιβολία πως οι αντιλήψεις της
φανταστικής αυτής κοινωνίας είναι ακραίες και φυσικά απαράδεκτες, ωστόσο όμως προέρχονται από την παρατήρηση κάποιας κρυφής αλήθειας που αφορά τόσο τους άρρωστους όσο και τους εγκληματίες. Πρώτα-πρώτα ο Μπάτλερ είχε καταλάβει ότι πολλοί άρρωστοι φταίνε οι ίδιοι για την κατάστασή τους. Οι αλκοολικοί και οι τοξικομανείς, οι καπνιστές και οι άνθρωποι που περιφρονούν γενικότερα την υγεία
τους δεν είναι άραγε υπεύθυνοι για το κατάντημά τους;"
Ο Μπάτλερ προχωρούσε αυτές τις σκέψεις μέχρι την τελευταία τους συνέπεια. Ο
Νικόλαος Λούρος τις μεταφέρει στους συνομιλητές του: "Δίπλα στην υγιεινή προφυλακτική διαφώτιση που προειδοποιεί τον άνθρωπο, για την μοίρα του δεν θα έπρεπε άραγε να προστεθεί από την πολιτεία και κάποια απειλή; Αν πάθεις θα εξετάσω την ευθύνη σου και στην ανάγκη θα σε τιμωρήσω αφού παρ' όλες τις προσπάθειές μου να σε προφυλάξω εσύ απειθαρχείς και με υποχρεώνεις να σε περιθάλψω. Και θα σε τιμωρήσω ακόμα επειδή, μολύνοντας τους άλλους, καταστρέφεις σωματικά και ψυχικά την κοινωνία μου και επιβαρύνεις τους προϋπολογισμούς μου."
Περισσότερο σαφής και κατηγορηματικός ήταν στην ίδια συζήτηση ο γνωστός καθηγητής Υγιεινής και Επιδημιολογίας στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Χάρβαρντ Δημήτριος Τριχόπουλος. "Νομίζω ότι στο θέμα της ατομικής ευθύνης -στο θέμα του να τιμωρείται ο ασθενής- ίσως η θέση του Μπάτλερ, ο οποίος ζούσε σε άλλο αιώνα,
όταν τα λοιμώδη νοσήματα επιπόλαζαν περισσότερο και στα οποία υπάρχει μεγαλύτερη ευθύνη, μεγαλύτερη υπευθυνότητα ενός ατόμου για το τι πλήττει τους υπόλοιπους, ήταν σωστή. (...) Σήμερα θα μπορούσε κανείς να συζητήσει κατ' εξοχήν για το θέμα του καπνίσματος. (...) Πέρα από τη βιολογική κύρωση, υπάρχει
και ένα άλλο θέμα. Η περίπτωση που εγώ, ο μη καπνιστής, υφίσταμαι -προσβάλλομαι- από καρκίνο του πνεύμονος χωρίς να καπνίζω ποτέ, να δικαιούμαι μόνο τα αυτά από πλευράς αντιπαροχών -νοσηλευτικών παροχών- αποζημιώσεως, με κείνον ο οποίος κάπνιζε σε όλη τη ζωή του και έπαθε καρκίνο του πνεύμονος εν γνώσει του ενδεχομένου κινδύνου."
Γνώστης των ιδεολογικών κατευθύνσεων που άρχισαν να κυριαρχούν στις ΗΠΑ, ο κ.
Τριχόπουλος εξήγησε ότι η καινοφανής θεωρία έτεινε ήδη να εδραιωθεί: "Νομίζω, συν τω χρόνω, όταν σιγά-σιγά θα εξασφαλιστούν και από την κοινωνία οι προϋποθέσεις, εκείνες που θα της επιτρέψουν να μεταθέσει την ευθύνη στο άτομο, ότι θα διαμορφωθεί και αυτό σαν μια τακτική αντιμετωπίσεως. Θα ήθελα να σημειώσω, και δεν είναι μόνο δική μου γνώμη, είναι όλων των ανθρώπων που υπηρετούν τον ίδιο τομέα όπως εγώ, ότι υπάρχει συχνά μια τάση υπερεκτιμήσεως της ευθύνης των γιατρών και δευτερευόντως της κοινωνίας στο θέμα της υγείας. Η προσωπική μου γνώμη είναι ότι σ' ένα κοινωνικό περιβάλλον το οποίο διαμορφώνεται υπό την επήρεια παραγόντων που δεν έχουν άμεση σχέση με την υγεία, σ' ένα τέτοιο, λοιπόν, περιβάλλον, και τέτοιο είναι το περιβάλλον των χωρών της Δυτικής Ευρώπης, χωρών σαν την Ελλάδα, η ατομική ευθύνη και η οικογενειακή ευθύνη διαδραματίζει σημαντικότερο ρόλο στη διασφάλιση της υγείας απ' ό,τι διαδραματίζει η κοινωνία, η οποία, καλώς ή κακώς λειτουργώντας, παρέχει ήδη ορισμένες βασικές προϋποθέσεις, εξυγίανση ύδατος, εξυγίανση ορισμένων τροφίμων, παροχή ορισμένων εμβολιασμών. Θα ήθελα να τονίσω δηλαδή, και αυτό νομίζω ότι είναι στη γραμμή του Μπάτλερ, μολονότι με διαφορετικό πνεύμα, ότι η ατομική ευθύνη αρχίζει και διαδραματίζει όλο και σημαντικότερο ρόλο."
Το σκληρό αυτό συμπέρασμα ήρθε να διασκεδάσει η παρέμβαση του χιουμορίστα προέδρου: "Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αυτά που λέτε είναι σωστά πράγματα, αλλά θα σας πω και πού κρέμεται αυτή η αισιοδοξία της αμαρτίας. Αναφέρατε προηγουμένως ότι οι στατιστικές πείθουν ότι οι καπνιστές παθαίνουν καρκίνο. Βέβαια οι στατιστικές είναι περίεργες. Μέσα σε 100 καρκινοπαθείς θα βρήτε ίσως τους 98 καπνιστές. Ανάμεσα σε 100 καπνιστές θα βρήτε μόνον 2 καρκινοπαθείς. Αυτό είναι κάτι το οποίο τον καπνιστή, όπως είμαι εγώ, τον κάνει να σκέφτεται. Είμαστε όλοι τόσο αμαρτωλοί ώστε είναι πάρα πολύ δύσκολο να μας κάνετε να πειθαρχήσουμε."
 

(Ελευθεροτυπία, 5/2/1995)

 

www.iospress.gr                                          ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ