ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΑΣΥΛΟ

 

Τα τανκς τώρα δικαιώνονται
 

 

ΠΟΙΑ είναι η ειδοποιός διαφορά του πανεπιστημιακού ασύλου από το άσυλο ανιάτων;
Ποια ομοιότητα συνδέει έναν τέως υπουργό βιομηχανίας με έναν σημερινό πρύτανη;
Τι σχέση έχει το Κούγκι με το Μετσόβιο Πολυτεχνείο;
Πώς ένας νόμος - πλαίσιο μεταμορφώνεται σε νόμο - λάστιχο;
Από πότε θεσπίστηκε το άσυλο της οδού Πατησίων για τους αγανακτισμένους πολίτες;
Παρενοχλούσαν την πανεπιστημιακή λειτουργία οι «έγκλειστοι» του 1973;
Ενα αφιέρωμα στην τόσο μακρινή επέτειο...
 

 

«Οσο είμαι εγώ αστυνομικός διευθυντής ουδέποτε αστυφύλαξ θα παραβιάσει το πανεπιστημιακό άσυλο».
     Λουκάς Χριστολουκάς
  
 (Αστυνομικός Διευθυντής το Νοέμβριο του 1973)
 


PASSARAN?
Μη μου κρατάς κλειστή την πόρτα

ΔΙΑΚΟΣΙΑ άτομα είναι κλεισμένα μέσα στο πανεπιστήμιο, Η αστυνομία το πολιορκεί. Φτάνουν πληροφορίες ότι οι έγκλειστοι έχουν όπλα και απειλούν να το ανατινάξουν με δυναμίτη. «Εστω και ένας αστυφύλακας αν τολμήσει να πατήσει τον περίβολο ή το πεζοδρόμιο του πανεπιστημίου θα φονευθεί". Μερικοί καθηγητές προσπαθούν να μεσολαβήσουν για να λήξει αναίμακτα το επεισόδιο. Οι έγκλειστοι ζητούν την απομάκρυνση των πολιορκητών για να αποχωρήσουν. Η αστυνομία αποσύρεται, Η κατάληψη τελειώνει. Ομως η κυβέρνηση δεν κρατά το λόγο της. Την επομένη, κιόλας, εκδίδει 90 εντάλματα συλλήψεως.
Ηταν Νοέμβριος. Αλλά Νοέμβριος πριν από έναν αιώνα (1896) και στην κυβέρνηση βρισκόταν ο Θ. Δεληγιάννης. Το επεισόδιο είχε αρχίσει δι' ασήμαντον αφορμήν, είχε λάβει όμως διαστάσεις λόγω της εθνικής συγκυρίας με το ζήτημα της Κρήτης.

ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ
Εκατό χρόνια αργότερα, το πανεπιστημιακό άσυλο εξακολουθεί να παραμένει το «αγκάθι» που δηλητηριάζει τις σχέσεις της πολιτείας με την «πανεπιστημιακή κοινότητα». Σήμερα, 17 χρόνια μεταπολιτευτικής εμπειρίας, μας οδηγούν στο ερώτημα: Μήπως το άσυλο είναι απλώς ένα απολίθωμα που εμποδίζει παρά διευκολύνει τις ακαδημαϊκές λειτουργίες;
Η θεωρία που αναπτύσσεται από πολλές πλευρές είναι απλή, Το άσυλο ιστορικά διαμορφώθηκε σε μια περίοδο που οι ακαδημαϊκές ελευθερίες κινδύνευαν (μόνο) από την κρατική αυθαιρεσία, Σήμερα, η απαιτούμενη πανεπιστημιακή ηρεμία διαταράσσεται από ανεξέλεγκτα εξωφοιτητικά στοιχεία. Τρανό δείγμα της χρεοκοπίας του ασύλου θεωρούνται τα πρόσφατα γεγονότα στο Πολυτεχνείο, Κύριος υπαίτιος, ο νόμος 1268/ 82 που θεσπίζει το άσυλο. «Τα χέρια της αστυνομίας είναι δεμένα μ' αυτό το νομικό καθεστώς». Το αίτημα των πρυτάνεων που συσκέφθηκαν πριν από μια βδομάδα είναι κοινό. Να προστατεύεται το πανεπιστήμιο όχι μόνο από την αστυνομική επέμβαση αλλά από κάθε ανεπιθύμητη ομάδα. Αλλοι υποστηρίζουν ότι αυτή η περιστολή πρέπει να γίνει με τροποποίηση του νόμου και άλλοι όχι. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν θα έχουν οι εκπρόσωποι της πανεπιστημιακής κοινότητας τον τελευταίο λόγο, αν αυτοί ή η αστυνομία θα κρίνουν πότε και πώς απαιτείται επέμβαση
Ο νόμος πλαίσιο του 1982 θεωρείται σήμερα ξεπερασμένος, επηρεασμένος από
«τη φορτισμένη ατμόσφαιρα της εποχής". Ο δημοσιολόγος καθηγητής Δ. Κόρσος θεωρεί ότι ο νόμος αυτός «έστρεψε το άσυλο έναντι του κράτους» και ότι μόνος τρόπος να συμβιβαστεί το ισχύον νομικό καθεστώς με την πολιτειακή αρχή της λαϊκής κυριαρχίας είναι να «επεκταθεί ο νόμος κανα-δύο βήματα». Αλλιώς είναι σαν να αναγνωρίζουμε ένα «κράτος εν κράτει και να επιστρέφουμε σε θεοκρατικές αντιλήψεις». Μια πρώτη απάντηση στο γερμανομαθή πρόεδρο της ΕΡΤ έχει δώοει ήδη το 1972 ο γερμανός συγγραφέας Χάινριχ Μπελ. «Θέλετε, δηλαδή, να είναι η ελευθερόφρων δημοκρατική συνταγματική σας τάξη πιο ανελέητη από οποιοδήποτε φεουδαρχικό καθεστώς της ιστορίας, όταν υπήρχαν τουλάχιστον κάποιοι τόποι ασύλου, ακόμα και για ληστές ή δολοφόνους; Είναι, άραγε, τόσο αλάθητη η ελευθερόφρων, δημοκρατική συνταγματική σας τάξη, ώστε κανείς να μην μπορεί να την αμφισβητήσει; Πιο αλάθητη απ' όλους τους πάπες μαζί;»

ΟΙ ΔΙΩΚΤΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΩΚΟΜΕΝΟΙ
Δεν είναι λιγότερο φορτισμένη και σήμερα η ατμόσφαιρα. Κάτω από το καταθλιπτικό βάρος της «καταστροφής μιας ιστορίας 140 χρόνων» είμαστε έτοιμοι να απαλλάξουμε τις επερχόμενες γενεές από το «άγος» του ασύλου που προξενεί τόσα δεινά στο κέντρο της Αθήνας. Ομως. για να ακριβολογούμε, πίσω από όλες τις συζητήσεις για τα «εξωφοιτητικά» ή και «κακοποιά» στοιχεία που εκμεταλλεύονται τις χαλαρές ρυθμίσεις του νόμου δεν αργεί να προβάλει ο πραγματικός κίνδυνος: Οι ίδιοι οι φοιτητές, Πίσω από την ατέλειωτη φιλολογία για τους 200 γνωστούς-αγνώστους και την αχαλίνωτη καταστροφολογία είναι δύσκολο να κρυφτεί ο πραγματικός «μασκοφόρος» μπαμπούλας, ο φοιτητής, που επιμένει ακόμα να διεκδικεί, να αναζητεί, να αμφισβητεί.
Στην πρόσφατη τηλεοπτική συζήτηση τριών πρυτάνεων και ενός καθηγητή στην ΕΤ-2 η επιχειρηματολογία ήταν σαφής. Η πρώτη παραβίαση του ασύλου είναι η ίδια η κατάληψη που πραγματοποιούν οι φοιτητές, εφόσον μ’ αυτή παρακωλύουν βιαίως την πανεπιστημιακή λειτουργία. "Η κατάληψη είναι ποινικό αδίκημα" θα μας θυμίσει ο κ, Κόραος, για να ενισχύσει την άποψη ότι κάθε είδους πράξη που εμποδίζει ή αναστέλλει την παραδοσιακή πανεπιστημιακή λειτουργία είναι παραβίαση του ασύλου, ακόμα και αν προέρχεται από μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας. Το άσυλο, σ' αυτή τη λογική, ταυτίζεται με την «καθεστηκυία τάξη» στα ΑΕΙ.
Κάποιος αφελής παρατηρητής δεν θα δίσταζε να ρωτήσει: Η «ηρωική κατάληψη του Πολυτεχνείου» προκάλεσε, ναι ή όχι, «παρακώλυση της ακαδημαϊκής λειτουργίας»; Σύμφωνα με τα υπό συζήτηση νέα «κανονιστικά» οχήματα, η απάντηση είναι απολύτως καταφατική:
- Εξωφοιτητικά στοιχεία εισήλθαν «αυτόκλητα» στο χώρο του ΕΜΠ, .·. -
- Τα μαθήματα διακόπηκαν,
- Τα μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας (καθηγητές) παρεμποδίστηκαν,
- Εγιναν καταστροφές στην περιουσία του ιδρύματος.
Συνεπώς, υπό το φως των νέων αντιλήψεων, το άσυλο είχε καταλυθεί πριν να επέμβουν τα τανκς!
Ο αντίλογος είναι φυσικά γνωστός Τότε είχαμε δικτατορία, ενώ σήμερα κανείς δεν δικαιούται να εξεγείρεται. Γνωρίζουμε, όμως, από την ιστορία του παγκόσμιου φοιτητικού κινήματος ότι οι πιο ωμές παραβιάσεις του πανεπιστημιακού ασύλου έχουν επιχειρηθεί σε δημοκρατικά καθεστώτα (Γαλλία, ΗΠΑ, Γερμανία) και θύμα τους υπήρξαν οι ίδιοι οι φοιτητές - και όχι κάποιοι μυστηριώδεις «γνωστοί-άγνωστοι».

Η ΝΕΑ ΤΑΞΗ ΣΤΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ
Αν αργεί, λοιπόν, τόσο πολύ να επιβληθεί η αστυνομία στο κέντρο της Αθήνας, είναι ίσως γιατί μαζί με τη «στρατιωτική νίκη» στον αγώνα Χαυτεία - Εξάρχεια, η κυβέρνηση θέλει να επιβάλει και μια νέα τάξη μέσα στον ίδιο τον πανεπιστημιακό χώρο. Ο νόμος 1269/82 είναι πράγματι ξεπερασμένος, όχι όμως επειδή εμφανίστηκαν κάποιοι μυστηριώδεις κουκουλοφόροι καταστροφείς αλλά επειδή το φοιτητικό κίνημα της δεκαετίας του 70 ήταν πολύ ισχυρότερο από τις σποραδικές και ασυντόνιστες κινήσεις που συναντούμε σήμερα στο χώρο των πανεπιστημίων. Χαρακτηριστικές για το κλίμα της εποχής που ψηφιζόταν ο νόμος (Ιούνιος 1982) είναι οι δηλώσεις ηγετικών στελεχών της Νέας Δημοκρατίας. Στον αντίποδα των σημερινών κραυγών για ολιγωρία των οργάνων, ο Κωνσταντίνος Στεφανόπουλος ήταν κατηγορηματικός: «Η αστυνομία μπαίνει μέσα στις σχολές και παραβιάζει το πανεπιστημιακό άσυλο σε εποχές δικτατορίας. Και σε εποχές δικτατορίας και ολιγαρχικών καθεστώτων οι νόμοι δεν αρκούν για να προστατεύσουν το πανεπιστημιακό άσυλο». Ο δε Γεώργιος Ράλλης δεν δίσταζε να καταγγείλει με υβριστικούς χαρακτηρισμούς τους θερμοκέφαλους θιασώτες της κατάργησης του ασύλου: «Οταν οι διάφοροι, οι ολίγοι ευτυχώς, ακροδεξιοί ανισόρροποι προέτρεπαν την αστυνομική δύναμη να βάλει τάξη στο Πολυτεχνείο ή στο πανεπιστήμιο, οι τότε κυβερνήσεις (της Νέας Δημοκρατίας) είπαν: Ο μόνος τρόπος για να υπάρξει ηρεμία είναι αυτός. Ποτέ δεν μπορεί να μπει στο Α.Ε.Ι. αστυνομική δύναμη να επιβάλει την τάξη, την οποία είναι υποχρεωμένοι να επιβάλουν οι ίδιοι οι πανεπιστημιακοί φορείς».
Ξέρουμε, σήμερα, ότι οι «ανισόρροποι ακροδεξιοί» πήραν την εκδίκηση τους.



ΘΕΡΜΗ ΚΑΤΑΔΙΩΞΗ
Στα Α.Ε.Ι. χωρίς εξετάσεις

Η ιστορία του πανεπιστημιακού ασύλου ταυτίζεται με την ιστορία των παραβιάσεών του... Ο ορισμός μπορεί να φαίνεται κάπως αφοριστικός, δύσκολα όμως μπορεί να αμφισβητηθεί επί της ουσίας. Η ίδια η έννοια του ασύλου, άλλωστε, δεν ορίζεται αρνητικά ως «απαγόρευση εισόδου αστυνομικής δυνάμεως»;
Αν και η νομοθετική του κατοχύρωση πραγματοποιήθηκε μόλις το 1982 με το γνωστό «νόμο - πλαίσιο», η εμπειρία της αναμέτρησης του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος με τη χούντα είχε καταστήσει το άσυλο de facto πραγματικότητα για τα ελληνικά A.E.I, μετά τη μεταπολίτευση. Η πρώτη άδεια για την είσοδο της αστυνομίας σε πανεπιστημιακό χώρο θα δοθεί μονάχα το 1985. Μέχρι τότε, τα σώματα ασφαλείας περιορίζονται σε «εν θερμώ» επιδρομές, για τις οποίες οι πολιτικοί τους προϊστάμενοι είτε δηλώνουν άγνοια είτε αρνούνται κάθε ευθύνη.
Η πρώτη τέτοια παραβίαση του ασύλου θα γίνει στην Πάτρα στις 20 Μαρτίου 1978. Οταν οι φοιτητές του υπό κατάληψη εκεί πανεπιστημίου επιχειρούν πορεία προς τη νομαρχία, διαλύονται βίαια από τα ΜΑΤ, τα οποία στη συνέχεια εισβάλλουν στο κτίριο κυνηγώντας τους διαδηλωτές. Κάποιος όμως από τους διώκτες, γεμάτος υπερβάλλοντα ζήλο, δεν θα προλάβει να αποσυρθεί έγκαιρα και η πόρτα θα κλείσει πίσω του. Ο οπλισμός και η στολή του, με τα διακριτικά Τ50, θα αποτελέσουν τις επόμενες μέρες το υπ' αριθμόν ένα «έκθεμα» της κατάληψης - και πειστήριο της αστυνομικής εισβολής.
Στην Αθήνα, αυτή η μέθοδος «θερμής καταδίωξης» θα εγκαινιαστεί στις 9 Αυγούστου 1979, Υλοποιώντας κυβερνητική απαγόρευση του προγραμματισμένου φοιτητικού κι εργατικού συλλαλητηρίου κατά της λιτότητας, η αστυνομία «οργώνει» αλλεπάλληλες φορές το χώρο των Προπυλαίων και κατόπιν εισβάλλει στη Νομική καταδιώκοντας διαδηλωτές μέχρι το δεύτερο όροφο του κτιρίου. Πιο «δυναμική» θα είναι η εισβολή της 25ης Οκτωβρίου 1979, πάλι στη Νομική: Προκειμένου να αποτρέψουν κατάληψη της σχολής από φοιτητές που διαμαρτύρονται κατά του ν. 815, τα ΜΑΤ φτάνουν μέχρι την ταράτσα ξυλοκοπώντας αδιάκριτα όποιον βρίσκουν μπροστά τους. Και στις δυο περιπτώσεις, ο τότε υπουργός Δημ. Τάξης Αν. Μπάλκος θα αρνηθεί κατηγορηματικά ότι διέταξε παραβίαση του ασύλου και θα διατάξει τη… συνήθη υπηρεσιακή ΕΔΕ.
Στα χρόνια του ΠΑΣΟΚ, το πανεπιστημιακό άσυλο, νομοθετικά κατοχυρωμένο πια, θα γίνει σεβαστό όσον αφορά καταλήψεις αποφασισμένες από φοιτητικές γενικές συνελεύσεις (η αστυνομία αποφεύγει προσεκτικά να μπει σε κάποια σχολή το «θερμό φθινόπωρο» του 1987), δεν αποφεύγονται όμως οι συνήθεις... παραβιάσεις.
Στις 14 Οκτωβρίου 1983, μεγάλες δυνάμεις αστυνομικών με στολή και ΜΕΑ με πολιτικά διαλύουν με πρωτοφανή βία συγκέντρωση της «Επιτροπής για το στρατό», προχωρώντας σε ξυλοδαρμούς και συλλήψεις πάνω στα Προπύλαια. Λιγότερο βίαιες συλλήψεις αφισοκολλητών θα πραγματοποιηθούν στον ίδιο χώρο την άνοιξη του 1985, ενώ την άνοιξη του 1986 (επί υπουργίας Αντώνη Δροσογιάνγη) μια νέα μέθοδος μπαίνει σε εφαρμογή: Ο αποκλεισμός των Προπυλαίων με «κορδόνια» αστυνομικών, έτσι ώστε να μην μπορεί κανείς να καταφύγει στο χώρο του ασύλου! Συνοψίζοντας το πνεύμα των ημερών, ο τότε αστυνομικός διευθυντής Τασιάκος θα δηλώσει ότι «τα Προπύλαια δεν αποτελούν χώρο πολιτικών συγκεντρώσεων αλλά τόπο περιπάτου». Υπό πολιορκίαν, πάντως, ούτε αυτή τη λειτουργία τους στάθηκε δυνατό να επιτελέσουν.
Το επίμαχο ζήτημα της περιόδου, ωστόσο, ήταν η αντιμετώπιση καταλήψεων πανεπιστημιακών κτιρίων από «εξωφοιτητικά στοιχεία» - συχνά καταδιωκόμενους διαδηλωτές που κατέφευγαν στην κοντινότερη σχολή. Ορισμένες φορές επικράτησε κι εδώ η λογική της «θερμής καταδίωξης». Τη νύχτα των φοιτητικών εκλογών του 1985 (20 Μαρτίου) τα ΜΑΤ εισβάλλουν στο ισόγειο της Νομικής, για να εκδιωχθούν στη συνέχεια manu militari, ενώ τον Ιούνιο 1986, στη Θεσσαλονίκη, τα ΜΕΑ καταδιώκουν επί δυο περίπου ώρες μια εκατοντάδα νεαρών αναρχικών από τη μια σχολή της πανεπιστημιούπολης στην άλλη. Αλλοτε πρυτανεύει η επιλογή της ειρηνικής εκτόνωσης μέσω διαπραγματεύσεων: τέτοιες είναι οι περιπτώσεις των καταλήψεων του Χημείου το Μάιο 1985, των Προπυλαίων το Μάρτιο 1986 και του ΕΜΠ το Σεπτέμβριο 1988.
Η προβλεπόμενη από το νόμο τριμελής επιτροπή θα συνεδριάσει μονάχα μια φορά, στις 18 Νοεμβρίου 1985 - και θα δώσει την άδεια στην αστυνομία να επέμβει στο Χημείο, με μια πραγματικά «στρατιωτική» επιχείρηση, συλλαμβάνοντας 37 νέους που διαμαρτύρονταν για το φόνο (λίγες ώρες πριν...) του 15χρονου Μιχάλη Καλτεζά.
Επί κυβέρνησης Τζαννετάκη θα έχουμε μονάχα μια παραβίαση - κι αυτή «εν θερμώ»: Στις 9 Οκτωβρίου 1989, κυνηγώντας την οπισθοφυλακή πορείας της ΕΦΕΕ, τα ΜΑΤ μπαίνουν στα Προπύλαια, Απεναντίας, επί οικουμενικής, η σθεναρή στάση των αρχών του ΕΜΠ δεν θα επιτρέψει το βίαιο τερματισμό της «κατάληψης των 22 ημερών». Οσο για την τωρινή κυβέρνηση, αυτή απ' την πρώτη στιγμή θα θελήσει να λύσει «δυναμικά» το ζήτημα. Αν και στις 11 Ιανουαρίου 1991 το αίτημα της για βίαιη εκκένωση του ΕΜΠ από τους 2.000 περίπου διαδηλωτές που έχουν καταφύγει εκεί αντιμετωπίζεται αρνητικά από τις αρχές του ιδρύματος, δεν θα χρειαστεί να περιμένει για πολύ. Στις 16 Ιουλίου, ενώ το ΕΜΠ γίνεται το επίκεντρο των οδομαχιών που συνόδευσαν την επίσκεψη Μπους, η σύγκλητος χορηγεί την πολυπόθητη άδεια. Η όλη «επιχείρηση» όμως θα οδηγηθεί στο κενό… ελλείψει αντιπάλου; όταν οι εντεταλμένες δυνάμεις παίρνουν θέση, οι πολεμοχαρείς καταληψίες έχουν ήδη γίνει καπνός!
Οπως όμως απέδειξαν τα πρόσφατα γεγονότα, η εμπειρία που αποκτήθηκε δεν πήγε χαμένη…
 


Σχέδιο «Παυσανίας»

ΟΤΑΝ ο σπαρτιάτης στρατηγός Παυσανίας, διωκόμενος για προδοσία, κατέφυγε στο ναό της Χαλκιοίκου Αθηνάς, οι έφοροι της πόλης βρήκαν τρόπο για να τον εξοντώσουν δίχως να παραβιάσουν το άσυλο: έχτισαν τις πόρτες και τα παράθυρα του ναού και τον άφησαν να πεθάνει από ασιτία.
Στη σύγχρονη εκδοχή του ασύλου, την πανεπιστημιακή, η μέθοδος του ολοκληρωτικού αποκλεισμού έχει εφαρμοστεί μετά τη μεταπολίτευση μονάχα μια φορά: κατά τη διάρκεια της πρώτης κατάληψης του Χημείου από αναρχικές ομάδες (Μάιος 1985). Τελικά, χάρη στη σχετική ελαστικότητα των αρχών (έτυχε να 'ναι και προεκλογική περίοδος,,,), οι πολιορκημένοι δεν πέθαναν ούτε από πείνα ούτε από άλλη αιτία. Τους επέτρεψαν να αποχωρήσουν ειρηνικά, συνοδευόμενοι και προστατευόμενοι από μια διαδήλωση 4.000 συμπαραστατών και συμπαθούντων.
Μια άλλη μέθοδος εξουδετέρωσης (και, δυνάμει, εξόντωσης) του αντιπάλου δίχως την είσοδο της αστυνομίας στο χώρο του ασύλου έχει εφαρμοστεί κατά κόρον. Πρόκειται για την αθρόα ρίψη δακρυγόνων μέσο στη σχολή που τελεί υπό πολιορκίαν. Στην καλύτερη των περιπτώσεων, οι «έγκλειστοι» θα καταραστούν την ώρα και τη στιγμή που σκέφθηκαν να επωφεληθούν από τον περίφημο θεσμό. Στη χειρότερη, ενδέχεται να αποχαιρετίσουν το μάταιο τούτο κόσμο.
Υπερβολές; Κάθε άλλο… Αψευδής μάρτυρας, η ίδια η έκθεση του υπεράνω πάσης υποψίας εισαγγελέα Δημ. Τσεβά για τη σφαγή του 1973. Για δυο από τα 18 «επίσημα» θύματα (το δικηγόρο Σπύρο Κοντομνάρη και τον ιδιωτικό υπάλληλο Δημήτριο Παπαϊωάννου) ως επιβεβαιωμένη αιτία θανάτου αναφέρεται η εισπνοή υπερβολικής ποσότητας «δακρυγόνων»!
Δικαιολογείται έτσι η δήλωση του πρώην πρύτανη Μιχάλη Σταθόπουλου (27.3.1986) ότι «η ρίψη δακρυγόνων μέσα στο χώρο του πανεπιστημίου αποτελεί παραβίαση του ασύλου». Οταν τα έλεγε αυτά, άλλωστε, ο τότε πρύτανης είχε άμεση εμπειρία: το προηγούμενο βράδυ, η αστυνομία δεν είχε διστάσει να «βομβαρδίσει» κυριολεκτικά το νεοκλασικό κτίριο των Προπυλαίων.
Τα δακρυγόνα βλήματα έχουν άλλωστε και κάποιες πρόσθετες ιδιότητες. Μπορούν λ,χ. να προκαλέσουν πυρκαγιά (πέρυσι στις 10 Ιανουαρίου ήμασταν οι ίδιοι αυτόπτες μάρτυρες ανάλογου συμβάντος στο εσωτερικό του ΕΜΠ). Ισως να μην είναι και πολύ γνωστό, όμως στο σημείο απ' όπου ξεκίνησε στις 24 Οκτωβρίου η φωτιά που έκαψε την πρυτανεία του Πολυτεχνείου δεν βρέθηκαν ούτε κάποιος εκρηκτικός μηχανισμός ούτε τα υπολείμματα «βόμβας μολότοφ». Απεναντίας, οι αρχές του ΕΜΠ περισυνέλεξαν 4 δακρυγόνα - όσοι ακριβώς ήταν οι πυροβολισμοί που οι καθηγητές της περιφρούρησης του ιδρύματος δήλωσαν ότι άκουσαν λίγο πριν να εκδηλωθεί η πυρκαγιά…
 


ΠΟΛΕΙΣ ΚΑΤΑΦΥΓΗΣ
Η ιστορική περιστολή του ασύλου
 

ΑΝ δεν υπήρχε ο πανάρχαιος θεσμός του ασύλου, δηλαδή του χώρου όπου καταφεύγει ο διωκόμενος για να σωθεί από τους διώκτες του, ίσως να μην υπήρχε η αιώνια πόλη, δηλαδή η Ρώμη! Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζει ο σημαντικότερος έλληνας εθνολόγος, ο Παναγής Λεκατσάς. «Η ρωμαϊκή παράδοση θέλει πως ο Ρωμύλος έδωσε κατοίκους για τη Ρώμη που μελετούσε να ιδρύσει, φτιάχνοντας στην πλαγιά του Καπιτωλίου, ιερό ενός αγνώστου ασυλαίου θεού και διαλαλώντας πως ό ποιος θα κατάφευγε εκεί δεν θα 'βρισκε την ασφάλειά του μοναχά, μα θ' αποκτούσε και χτήματα και την ιδιότητα του πολίτη».
Η Ρώμη, λοιπόν, ξεκίνησε τη θρυλική της ιστορία ως πόλη καταφυγής, με πρώτο πληθυσμό κάθε λογής εγκληματίες και αποβλήτους, Αυτές οι πόλεις καταφυγής, που έλκουν το όνομά τους από τη Γραφή («πόλεις φυγείν εκεί τον φονευτήν» - Δευτερονόμιο 4,41 κ,ε., Εξοδος 21,13), ήταν μεγάλες περιοχές που εξασφάλιζαν τη συντήρηση και τη μόνιμη διαμονή σ' αυτόν που κατέφευγε εκεί, Πόλεις καταφυγής μπορεί κανείς να συναντήσει σε πολλές εποχές και τόπους, Πολλές εθνότητες βορειοαμερικανών ινδιάνων, π.χ., είχαν ορισμένους «άσπρους» καταυλισμούς (ή «της ειρήνης»), οι οποίοι διέφεραν από τους συνηθισμένους «κόκκινους» (ή «του πολέμου») απ' το γεγονός ότι παρείχαν άσυλο.
Παρόμοιες περιπτώσεις αναφέρονται σ’ όλες τις ηπείρους, και αποτελούν διεύρυνση της πρώτης έννοιας του πρωτόγονου ασύλου . "Η λέξη, από το στερητικό α και το σύλον ή σύλη (=δικαίωμα σύλληψης, κατάσχεσης, απαγωγής, αντιποίνου: από το συλάν = αποσπώ, διαγουμίζω) σημαίνει γενικά τον ιερό τόπο, το ιερόν, και γενικότερα, όπως επικράτησε, τον ιερό τόπο ως τόπο καταφυγής, απ' όπου δεν επιτρέπεται ν' αποσπασθεί κανείς με τη βία ή να υποστεί μια άλλη βιαιοπραγία γιατί η παράβαση ισοδυναμεί με ιεροσυλία».
Μελέτες που έχουν γίνει στις αρχές του αιώνα μας στις φυλές της κεντρικής Αυστραλίας, που βρίσκονταν ακόμα σε πρωτόγονο στάδιο, διαπίστωσαν ότι τα άσυλα προϋπήρχαν της διαμόρφωσης θεών, ηρώων και αγίων. Οι κάτοικοι πίστευαν ότι κάποια ιερά αντικείμενα ήταν φορείς των ψυχών των προγόνων και ταυτόχρονα των ζωντανών μελών της φυλής, που θεωρούνταν ότι είναι οι ίδιοι οι πρόγονοι ξαναγεννημένοι. Τα σημεία όπου βρίσκονταν αυτά τα αντικείμενα ήταν τόποι ιεροί και απαραβίαστοι. Κανείς δεν πείραζε τα φυτά στην περιοχή κι οι κυνηγοί δεν κυνηγούσαν.
Στην κλασσική Ελλάδα, κάθε ναός ήταν άσυλο, προστάτευε, δηλαδή, τον ικέτη: «Ασυλον καθεαυτό σημαίνει εδώ το μη συλούμενον, παναπεί τον ίδιο το ναό, με τ' αγιοπράματα και τα υπάρχοντά του. Οι μόνοι που δεν προστατεύονται από το άσυλο του ναού είναι οι καταδικασμένοι πια σε θάνατο ή σ’ ατιμία».
«Οι Ρωμαίοι, παρά την παράδοση που αναφέραμε, θεώρησαν ότι αυτός ο θεσμός ήταν ξένος και δεν συμβιβαζόταν με μια απόλυτη πολιτική εξουσία. Ο Τιβέριος ήταν αυτός που φρόντισε να ξεκαθαρίσει το 22 μ.Χ. τις ακριβείς διαστάσεις εφαρμογής του ασύλου και να τις περιορίσει.
«Με την επισημοποίηση της χριστιανικής θρησκείας, την ιδιότητα του ασύλου τη διεκδικούν οι χριστιανικές εκκλησίες. Τη νομική επικύρωση της αξίωσης αυτής τη δίνουν για πρώτη φορά ο Ονώριος στη Δύση κι ο Θεοδόσιος στην Ανατολή. Λείψανα του παλαιού πνεύματος του χριστιανισμού, που δεινοπάθησε με τους διωγμούς, κάνουν τους χριστιανικούς ναούς τόπους καταφυγής όχι των αδικούμενων μοναχά μα και κάθε κακούργου». Εδώ ο Λεκατσάς λύνει και μια παρεξήγηση. Το ερώτημα «πώς μπορεί ο θεός (το άσυλο) να προστατεύει τον κακούργο» δεν έχει θέση, επειδή ο θεσμός θεμελιώνεται πάνω στην ιερότητα του τόπου. Η ιερότητα δεν είχε ηθικές πλευρές όταν διαμορφωνόταν ιστορικά το άσυλο. Απλώς, αυτή η ιερότητα δεν πρέπει να μολυνθεί με φόνο μη-ιερουργικό.
Τον πρώτο (χριστιανικά) περιορισμό του ασύλου συναντάμε την περίοδο του Ιουστινιανού, όταν αρχίζουν να εξαιρούνται της ασυλίας οι ανθρωποκτόνοι, οι μοιχοί και οι απαγωγείς παρθένων.
Η πρακτική του ασύλου εξασθενεί όσο ισχυροποιείται σε κάθε κοινωνία η κρατική απονομή δικαιοσύνης. Μόνη σύγχρονη επιβίωση του φαινομένου μπορεί να θεωρηθεί η διπλωματική ασυλία. Οι πρεσβείες θεωρούνταν παλιότερα τμήμα ξένης επικράτειας και γι' αυτό απαραβίαστο, Σήμερα, όμως, και αυτή η λειτουργία έχει ατονήσει Οι πρεσβείες πολύ σπάνια παρέχουν άσυλο σε διωκόμενα άτομα, φοβούμενες τη διατάραξη των σχέσεων του κράτους που τους φιλοξενεί με το κράτος που εκπροσωπούν.
               (Τα αποσπάσματα του Παναγή Λεκατσά είναι από το λήμμα «άσυλον» του Λεξικού Κοινωνικών Επιστημών, Αθήνα 1958).
 



Α-Ω

AΝΙΧΝΕΥΤΗΣ
«Η αστυνομία έχουσα πληροφορίες ότι επίκειται αυθαίρετη κατάληψη (...) έστειλε σαν πρώτους ανιχνευτές των προθέσεων των καταληψιών του Χημείου μια μικρή ομάδα ανδρών της Γενικής Ασφάλειας με πολιτική περιβολή, μεταξύ των οποίων και ο παθών αστυφύλακας Αγγελος Καρπής, εφοδιασμένος από την υπηρεσία του με ψεύτικο δελτίο ταυτότητος υπό τα στοιχεία Δημητρόπουλος Αγγελος...». (Από το 3608/83 βούλευμα του Συμβουλίου Πλημμελειοδικών Αθηνών, με το οποίο παραπέμπονταν παραδειγματικά 5 πολίτες κατηγορούμενοι ότι «τον συνέλαβαν» στις 27/1/1982 εντός του ασύλου).

ΓΑΛΛΙΑ
Και έξω πάμε καλά... Η εισβολή των γαλλικών ΜΑΤ στην κατειλημμένη από τους φοιτητές Σορβόνη, το βράδυ της 5ης Δεκεμβρίου 1986, πραγματοποιήθηκε μετά από έγγραφη εξουσιοδότηση στης (συμπατριώτισσας μας) πρυτάνεως Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ. Οπως θα θυμάστε, στο σχετικό κυνηγητά που ακολούθησε στα γύρω στενά μετά την εκκένωση του κτιρίου. μοτοσικλετιστές της αστυνομίας έδειραν μέχρι θανάτου τον 20χρονο φοιτητή Μαλίκ Ουσεκίν.

ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ
Εκτός από το πανεπιστημιακό, φαίνεται πως κινδυνεύουν και κάποιες πιο παραδοσιακές μορφές ασύλου. Στις 9 Νοεμβρίου 1991, αστυνομικοί της «Ομάδας Ζ» δεν δίστασαν να εισβάλουν στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου επί της οδού Ασκληπιού, και να συλλάβουν είκοσι περίπου υπόπτους για... παράνομη αφισοκόλληση.

ΜΑΗΣ
Δεν είναι και τόσο γνωστό ότι το έναυσμα για την εξέγερση της γαλλικής νεολαίας, το 1968, δόθηκε από την εισβολή της αστυνομίας στο πανεπιστήμιο της Σορβόνης (3 Μαίου). Η άδεια για την επέμβαση των ΜΑΤ είχε δοθεί από τον πρύτανη Ζαν Ρος, προκειμένου να εκδιωχθούν 500 περίπου ακροαριστεροί «λυσσασμένοι» (enrages) που διαμαρτύρονταν στη μεγάλη αυλή της σχολής για την παραπομπή σε πειθαρχικό του Ντανιέλ Κον Μπεντίτ. Το αποτέλεσμα της παραβίασης του ασύλου ωστόσο ήταν το αντίθετο από το αναμενόμενο: Εξαγριωμένοι από την αστυνομική βία, χιλιάδες φοιτητές συντάχθηκαν με τους «λυσσασμένους» και έκαναν έφοδο στις κλούβες για να τους απελευθερώσουν. Η συνέχεια είναι γνωστή...

ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΕΙΣ
Σε μεγάλη συγκέντρωση στο αμφιθέατρο του πανεπιστημίου του Μονάχου, οι φοιτητές ανακάλυψαν, το Δεκέμβριο 1967, τέσσερις πράκτορες της μυστικής αστυνομίας και τους παρέδωσαν στον πρύτανη για τα περαιτέρω. Δυο φοιτητές για να διαμαρτυρηθούν νοίκιασαν στολές αστυνομικών και εμφανίστηκαν μ' αυτές στις παραδόσεις. Το αποτέλεσμα; Οι μυστικοί αστυνομικοί δικαιώθηκαν, ενώ οι φοιτητές καταδικάσθηκαν σε φυλάκιση για «αντιποίηση αρχής»...

ΠΑΠΑΔΕΣ
«Οταν λέμε πανεπιστημιακό άσυλο δεν είναι δυνατόν να το συνδέουμε χωροταξικά με κάποιο συγκεκριμένο χώρο. Γιατί αν το συνδέσουμε θα δεχτούμε σαν δεδομένο και αναγκαίο αυτό που γίνεται στα προπύλαια του πανεπιστημίου, τα οποία έχουν καταληφθεί κατά καιρούς από παπάδες, οι οποίοι διαμαρτύρονται και κάνουν απεργία πείνης,,.». (Ιωάννης Βαρβιτσιώτης, στη Βουλή, 17.6.1982).

ΠΡΟΛΗΨΗ
Στις 26 Μαρτίου 1986, ενώ ο χώρος των Προπυλαίων είχε μετατραπεί σε πεδίο μάχης ανάμεσα σε αντιαμερικανούς διαδηλωτές και την αστυνομία, στη γειτονική Νομική βασίλευε άκρα ησυχία Περαστική «κλούβα» έκρινε ωστόσο σκόπιμο να ραντίσει καλού-κακού την είσοδο της σχολής με αέριο CS, με αποτέλεσμα την αναγκαστική διακοπή της «ακαδημαϊκής λειτουργίας» επί τριήμερο - μέχρι να καθαριστεί ο χώρος.

ΠΥΓΜΗ
Ο Ροναλντ Ρίγκαν ξεκίνηοε τη σταδιοδρομία του ως κυβερνήτης της Καλιφόρνια το 1967 με την υπόθεση της πάταξης των φοιτητικών καταλήψεων: «Θα κρατήσω τα πανεπιστήμια ανοιχτά ακόμα και με τις ξιφολόγχες, αν χρειαστεί». Παρ' όλα αυτά, την άνοιξη του 1970 υποχρεώθηκε ο ίδιος να διατάξει το κλείσιμο του Μπέρκλεϊ, όταν (μετά το φόνο τεσσάρων φοιτητών από την εθνοφρουρά στο Κεντ Στέιτ) το κίνημα στάθηκε αδύνατο να κατασταλεί με άλλα μέσα.

ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ
Η τριμελής επιτροπή ασύλου που έδωσε στις 18.11.1985 την άδεια για την αστυνομική επέμβαση στο Χημείο αποτελούνταν από τον πρύτανη Μιχ. Σταθόπουλο, τον (τότε) λέκτορα Μαυράκη και το φοιτητή του Οικονομικού (και στέλεχος της ΠΑΣΠ) Τσαμουργκέλη. Ο πρώτος επανεξελέγη το 1986, φροντίζοντας παράλληλα να δικαιολογήσει με αρθρογραφία του στον ημερήσιο τύπο τη στάση του. Ο δεύτερος πέρασε σχεδόν απαρατήρητος -μέχρι την καταγγελία του Ανδρέα Παπανδρέου, ένα χρόνο αργότερα, ότι ως γενικός διοικητής της ΔΕΗ «έκανε ένα δωράκι -500.000 000 δρχ.- στον εαυτό του». Ο τρίτος, πιο ευάλωτος, αποδοκιμάστηκε ανοικτά από τη «βάση» του. Στις 10 Δεκεμβρίου 1985, η γενική συνέλευση των φοιτητών του Οικονομικού, μετά από πρόταση των «Συσπειρώοεων» και του «Ρήγα Φεραίου», τον διέγραψε από μέλος του συλλόγου.

ΥΠΟΚΙΝΗΤΗΣ
Η τετραήμερη πρώτη κατάληψη του Χημείου από μερικές δεκάδες νεαρούς αναρχικούς, το Μάιο του 1985, ξεκίνησε με παρότρυνση του τότε... αστυνομικού διευθυντή Χοχτούλα. Απαγορεύοντας, το απόγευμα της 9ης Μαΐου, μια προγραμματισμένη συγκέντρωση στην πλατεία Εξαρχείων κατά των καθημερινών «επιχειρήσεων Αρετής», απευθύνθηκε στους συγκεντρωμένους με τα παρακάτω λόγια: "Εδώ δεν είναι ούτε Προπύλαια ούτε Νομική για να έχει άσυλο. Αν δεν υπακούσετε θα σας ισοπεδώσουμε!». Τι πιο φυσικό από το να τρέξουν να χωθούν στην πιο κοντινή σχολή;

ΦΑΡ ΟΥΕΣΤ
Ισως να φταίει η έλλειψη σχετικής παράδοσης, ίσως ο κατά κανόνα μη-δημόσιος χαρακτήρας τους... Φαίνεται όμως ότι στα A.E.I. των ΗΠΑ η έννοια του πανεπιστημιακού ασύλου είναι ολωσδιόλου άγνωστη, Οσες περιγραφές (ιστορικές, δημοσιογραφικές και λογοτεχνικές) μπορέσαμε να συγκεντρώσουμε, σχετικές με το φοιτητικό κίνημα εκεί, αγνοούν ολοκληρωτικά το ζήτημα. Οποτε τα διοικητικά συμβούλια των σχολών ή οι τοπικές αρχές το επιθυμούσαν, αστυνομία και στρατός (!) μπαινόβγαιναν στις πανεπιστημιουπόλεις.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ:

Χρήστου Λάζου
«Ελληνικό φοιτητικό κίνημα, 1821-1973»

(εκδ. Γνώση '983).
Ενδιαφέρον κυρίως ως εξιστόρηση λιγότερο γνωστών συμβάντων και ως παράθεση (δυσεύρετων, σε μεγάλο βαθμό) πρωτογενών πηγών.

Γιάννη Κάτρη
«Η γέννηση του νεοφασισμού στην Ελλάδα»

(εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 1975).
Χρονικό της δικτατορίας με κριτικές επισημάνσεις και ξεχωριστή αναφορά στην εξέγερση της Νομικής και στα γεγονότα του Πολυτεχνείου από έναν μαχόμενο δημοσιογράφο.

Kωνσταντίvoυ Κονοφάγου
«Η εξέγερση του Πολυτεχνείου»

(Αθήνα 1982)
Ο πρύτανης του ΕΜΠ εν έτει 1973 καταθέτει την προσωπική του μαρτυρία - άποψη για το ιστορικό τριήμερο.

Περικλή Ροδάκη (διεύθυνση έκδοσης)
«Η δίκη του Πολυτεχνείου · πλήρη πρακτικά»
(εκδ. Δημοκρατικοί Καιροί, χ.χ.).
Πεντάτομη συλλογή όλων των υλικών που σχετίζονται με τα γεγονότα του 1973.

 


ΔΕΙΤΕ:

«Να πεθαίνεις στα τριάντα»
(Mourir a trente ans) του Ρομέν ΓκουπΙλ (1982).
Ο γαλλικός Μάης και όσα ακολούθησαν, μέσα από μια αυτοβιογραφική ταινία - ντοκουμέντο. Επίκαιρα της εποχής και συνεντεύξεις που πάρθηκαν εκ των υστέρων συνθέτουν ένα εξαίρετο αποτέλεσμα. Μαθητής το '68 ο σκηνοθέτης υπήρξε ένας από τους «επώνυμους» του κινήματος.

«Εδώ Πολυτεχνείο»
του ολλανδού οπερατέρ Αλμπερτ Κούραντ (1973).
Το κλασικό φιλμ της εισβολής στρατού και αστυνομίας στο ΕΜΠ το Νοέμβριο του '73.

«Κινηματογραφημένες στιγμές του 73»
του Κώστα Ζυρίνη (1973).
Λιγότερο γνωστό από το προηγούμενο, αλλά εξίσου ενδιαφέρον.

«Νοέμβριος 1985 · Αναρχία».
Ειδησεογραφική βιντεοκασέτα του ιδιωτικού σταθμού "TV - Press" (νυν Tele - City)
Παρά το γνώριμο ακροδεξιό σπικάζ, απαθανατίζει τη βίαιη εκκένωση του Χημείου από τα ΜΑΤ.

«Εάν»
(If...) του Λίντσεϊ Αντερσον (1969).
Το καταπιεστικό καθεστώς ενός αγγλικού κολεγίου οδηγεί τους μαθητές σε βίαιη εξέγερση. Πρωτοπροβλήθηκε στις ελληνικές αίθουσες επί δικτατορίας, λογοκριμένο,

«Φράουλες και αίμα»
(The strawberry statement) του Στιούαρτ Χάγκμαν (1970).
Η κατάληψη του Πανεπιστημίου Κολούμπια το 1968 και η εκκένωση του από τα αμερικανικά ΜΑΤ. Μολονότι η ταινία υστερεί πολύ σε σχέση με το ομώνυμο βιβλίο του 19χρονου καταληψία Τζέιμς Κούνεν, το φινάλε παραμένει εντυπωσιακό.

 

 

Ελευθεροτυπία, 17/11/1991

 

www.iospress.gr